Кіріспе

Швеция мен Финляндия шекарасындағы аңғар, кейде Торне аңғары немесе Торне өзенінің аңғары (; Tornedalen) Швеция мен Финляндия шекарасында жатыр. Ол аңғар арқылы ағып, Ботния шығанағына құятын Торне өзенінің атымен аталған. Географиялық тұрғыдан алғанда, аймақты құрайтын қалалар мен муниципалитеттер Швецияда Хапаранда, Оверторнео, Паяла және Кируна, ал Финляндияда Торнио, Илиторнио, Пелло, Колари, Муонио және Энонтекио болып табылады. Мәдени тұрғыдан, жоталы швед муниципалитеті Гелливаре, ондағы меенкили тілінде сөйлейтін халықтың көптігіне байланысты, кейде Меенмааның бір бөлігі деп есептеледі. Торне аңғары Торне аңғарының кіші аймағымен шатастырылмауы керек. Меенкили тегі мен ауыл атаулары аймақта швед тілінің басымдығына қарамастан, бүгінгі күнге дейін шекараның швед жағында кең таралған. Финляндия шекарасының фин жағында тек стандартты фин тілі ғана қолданылады.

Тарих және мәдениет

Торн өзенінің айналасындағы мәдени орта ауыл шаруашылығы, бұғы шаруашылығы және балық аулаумен ерекшеленеді. Меанма – солтүстік Финляндиядағы ең ежелгі қоныстанған аймақтардың бірі. Археологиялық қазбалар кем дегенде 11 ғасырдан бері тұрақты елді мекендер болғанын көрсетті, бірақ одан да ертерек қоныстардың іздері де бар. Өзен бойындағы құнарлы су тасқыны жайлауларында егіншілік ұзақ жылдардан бері дамып келеді. Сауда жолдары өзен арқылы өтіп, бірнеше сауда орталықтары құрылды. 16 ғасырдан берігі орталықтардың бірі – Вояккала ауданындағы Ораваисенсари аралы. Бүгіндегі бас орталық – Хапаранда-Торнио қалалары. Өзеннің фин және швед жақтары бір кезде біртұтас мәдени құрылымды құраған, себебі 1809 жылға дейін екеуі де Швецияның құрамында болған. Екі елдің арасындағы қазіргі шекара белгіленгеннен кейін, өзеннің әр жағы өз елінің басым мәдениетінің ықпалына ілесіп, бірақ әлі де дәстүрлі элементтерін сақтап келеді.

Тіл

Өзеннің швед жағында фин тілі 20 ғасырға дейін басым тіл болып келді. Бұл шекараның швед жағындағы көптеген фин ауылдары мен басқа да жер-су атауларында анық көрінеді. Бүгінде фин тілінде сөйлейтіндердің саны ұлттық шведтің ықпалы мен швед тіліндегі міндетті білім берудің нәтижесінде күрт азайды. Жас ұрпақтардың көпшілігінің ана тілі швед тілі, бірақ ол көптеген отбасыларда екінші тіл ретінде кеңінен қолданылады. Фин тілінің жергілікті диалектісі – меэнкieli Швецияда азшылық тілі ретінде мойындалған. Оны сөйлейтіндерді көбінесе Торнедалиялықтар деп атайды, бірақ бұл термин Меэнмаада тұратын, барлығы меэнкieli тілінде сөйлей бермейтін адамдарға да қатысты болуы мүмкін. Бастапқыда фин тілінде сөйленген жер аумағы өзен аңғарынан әлдеқайда кең, ол батысқа қарай Галливарге дейін созылады. Географиялық тұрғыдан алғанда, бұл аймақтың бәрі жиі Меэнмаа деп аталады. Меэнмаа, Сапми және швед аймақтары бірігіп жатыр, Норрботтен ленінің көптеген жерлері үш атауға ие, бірақ көбінесе швед атауымен аталады, ол көбінесе сәл өзгеше жазылады. Мысалы, Кируна меэнкieli тілінде Киеруна, Солтүстік саам тілінде Жирон, ал швед тілінде Кируна деп аталады, бірақ көбінесе Кируна деп танылады. Меэнкieli тілінде сөйленетін аймақ Меэнмаа деп те аталады. 2006 жылдың 15 маусымынан бастап Торнедалиялықтардың өз туы бар.