Кёнигсберг университеті: тарихы мен мұрасы

Кіріспе

Кенигсбергтегі бұрынғы университет, Шығыс Пруссия (1544–1945)

Кенигсберг университеті (Albertus Universität Königsberg) – Шығыс Пруссиядағы Кенигсберг қаласындағы университет. Ол 1544 жылы Пруссия герцогы Альберт тарапынан құрылған, әлемдегі екінші протестант академиясы (Марбург университетінен кейін) және көбінесе Альбертина деп белгілі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1945 жылғы Потсдам келісіміне сәйкес Кенигсберг қаласы Кеңес Одағына берілді және 1946 жылы Калининград деп аталды. Альбертина жабылды, ал қалған литва емес халқы Потсдам келісімі шарттары бойынша өлімге кесілді немесе жер аударылды. Бүгінде Калининградтағы Иммануил Кант Балтық федералды университеті Альбертина дәстүрін сақтап қалғанын мәлімдейді.

Тарих

Алберт, Тевтон орденінің бұрынғы ұлы магистрі және 1525 жылдан бері Пруссияның бірінші герцогы, 1542 жылы академиялық гимназия (мектеп) салдырған Самланд тарауынан Прегель өзенінің Кнейпхоф аралында Кенигсберг соборының артында жер сатып алған. Ол 20 шілдеде 1544 жылы Collegium Albertinum-ның негізін қалау шартын шығарды, содан кейін 17 тамызда университет ашылды. Жаңа құрылған протестант герцогтығы Польша Корольдігінің вассалдық иелігі болды және университет католиктік Краков академиясының лютерандық баламасы ретінде қызмет етті. Оның алғашқы ректоры – ақын Георг Сабинус, Филипп Меланхтонның күйеу баласы. Литвалық ғалымдар Станислав Рапалонис және Абрахам Кульвитис университеттердің алғашқы профессорларының бірі болды. Барлық профессорлар Аугсбургтік имандылыққа ант беруі керек еді. Пруссия жерлері Киелі Рим империясының шекарасынан тыс болғандықтан, император Карл V және Папа Павел III өздерінің мақұлдауларын бермеді, бірақ Кенигсберг академиясы 28 наурызда 1560 жылы Польша королі Сигизмунд II Августтан корольдік белегін алды. 1618 жылдан бастап Пруссия герцогтығы Бранденбург маркграфтарымен жеке одақта басқарылды және 1657 жылы «Ұлы сайлаушы» Фридрих Вильгельм Бранденбург Польшадан Пруссияға толық тәуелсіздік алды. Альбертина Франкфурт (Одер) университетінен кейінгі екінші ескі университет және протестанттық Бранденбург Пруссиясының интеллектуалдық орталығы болды. Бастапқыда ол төрт колледжден тұрды: теология, медицина, философия және құқық, кейіннен табиғаттану ғылымдары да қосылды. Келесі ректорлардың қатарында көптеген Гогенцоллерн пруссиялық патшалары (соңғысы 1908–1918 жылдары тәж принці Вильгельм) болды, олар ешқашан университетте болған емес, әдетте академиялық істерді басқаратын проректормен өкілдік етті. Пруссия жерлері апатты Оттыз жылдық соғыстан зардап көрмеді, бұл Кенигсберг университетінің студенттер арасында танымалдылығын арттырды. 17 ғасырда ол 1656/57 жылдары ректор болып қызмет еткен Саймон Дахтың және оның ақын әріптестерінің үйі ретінде белгілі болды. 1697 жылы Ресей императоры Петр I Альбертинаға келді, бұл Пруссия мен Ресей империясы арасындағы байланысты күшейтті. Петрдің көптеген шенеуніктері университетке камералистік теория мен әкімшілік тәжірибені енгізді, осылайша Ресей үкіметін қалыптастырды. Кенигсбергте оқыған танымал орыс студенттері Кирилл Разумовский, кейіннен Ресей Ғылым академиясының президенті және генерал Михаил Андреевич Милорадович болды. Университет және қала литва мәдениетінің дамуына үлкен әсер етті. Алғашқы литва тіліндегі кітап 1547 жылы басылып шықты және бірнеше маңызды литвалық жазушылар Альбертинаға келді. Университет сонымен қатар Балтық неміс ақсүйектерінің сүйікті оқу орны болды. 18 ғасыр мәдени тарихында «Кёнигсберг ғасыры» ретінде белгілі, бұл Альбертина студенті Иоганн Кристоф Готтшед бастаған және философ Иоганн Георг Хаманн мен жазушы Теодор Готлиб фон Хиппель Ақсақал жалғастырған өркендеу кезеңі болды. Атақты түлектері: Иоганн Готфрид Гердер, Захария Вернер, Иоганн Фридрих Райхардт, Э. Т. А. Гофман және ең алдымен философ Иммануил Кант, 1786 және 1788 жылдары ректор. Бұл ғалымдар кейінгі Веймар классицизмі мен неміс романтизмі қозғалыстарының негізін қалады. Альбертинаның тамаша ботаникалық бағы 1811 жылы Наполеон соғыстары кезінде ашылды. Екі жылдан кейін Фридрих Вильгельм Бессел бақтың қасында өзінің керемет обсерваториясын құрды. Университет профессорларының қатарында философ Иоганн Готлиб Фихте (1806–07), биолог Карл Эрнст фон Баер (1817–34), математик Карл Густав Якоби (1829–42), минералог Франц Эрнст Нойман (1828–76) және физик Герман фон Гельмгольц (1849–55) сияқты ғылым әлемінің алыптары болды. 19-20 ғасырларда университет Карл Густав Якоб Якоби құрған математика мектебімен танымал болды, оны оның шәкірттері Людвиг Отто Гессе, Фридрих Ричелот, Иоганн Г. Розенхайн және Филипп Людвиг фон Зайдель жалғастырды. Кейін ол Герман Минковскийдің (Альберт Эйнштейннің мұғалімі), Адольф Хурвицтің, Фердинанд фон Линдеманның және ең ұлы қазіргі заманғы математиктердің бірі болған Давид Гильберттің есімдерімен байланысты болды. Математиктер Альфред Клебш пен Карл Готфрид Нойман (екеуі де Кенигсбергте туып, Людвиг Отто Гессенің басшылығымен білім алған) 1868 жылы Mathematische Annalen журналын құрды, ол көп ұзамай сол кездегі ең ықпалды математикалық журналға айналды. Университеттің 300 жылдық мерейтойын атап өту үшін 31 тамыз 1844 жылы Пруссия королі Фридрих Вильгельм IV Альбертинаның жаңа бас ғимаратының негізін салды, ол 1862 жылы тәж принці Фридрих Вильгельм және проректор Иоганн Карл Фридрих Розенкранцпен ашылды. Орталық Параде алаңындағы ғимарат Фридрих Август Стюлер жобалаған жоба бойынша жаңа Ренессанс стилінде салынды. Фасад Пруссияның Альбертінің аттанған бейнесімен әшекейленген. Оның астында католик реформаторлары Мартин Лютер мен Филипп Меланхтонның мүсіндері орналасқан нишалар болды. Ішінде мрамор бағаналармен тірелген әдемі баспалдақ болды. Сенат залында Лаухерттің император Фридрих III-нің суреті және Шадовтың шәкірті Хагеманның Иммануил Канттың бюсті орналасқан. Жанындағы зал («Аула») 1870 жылы салынған фрескалармен әшекейленген. Университет кітапханасы 1901 жылы Миттертрагхаймда орналасқан және 230 000-нан астам томды қамтыды. Үшінші Ағыс көшесінде 1898 жылы студенттер мен азаматтардың жоғары спорт түрлерін ынталандыру үшін құрылған Palästra Albertina орналасқан. Жанында Кнорр мен Шмидт салған суреттермен әшекейленген үкіметтік кеңселер орналасқан. 1900 жылы университетте 900 студент оқыды. Университеттің соңғы жылдарында Альбертина факультеті және Версаль шарты бойынша Шығыс Пруссия провинциясының аумақтық бөлінуінен кейін Герман студенттік одағы оның Рейхке қатыстылығын баса көрсетті, интеллектуалдық өмірді неміс национализміне қарай итермеледі. 10 шілдеде 1944 жылы университет Рейх министрі Вальтер Функ қатысқан 400 жылдық мерейтойын атап өтті. Бірнеше аптадан кейін, 26/27 және 29/30 тамыз түнде Кенигсберг Корольдік әуе күштерімен кең ауқымда бомбаланды. 1945 жылдың қаңтарынан сәуір айына дейін қала Қызыл Армияның Шығыс Пруссия операциясымен және соңғы Кенигсберг шайқасымен одан әрі қиратылды. 9 сәуірде генерал Отто Лаш капитуляцияға қол қойғанда, тарихи қаланың орталық бөлігі шабуылдардан қирады және университет кампусының 80% қиратылды. Факультет қашқан, олардың көптерін Геттинген университеті қабылдады. Альбертинаның бас ғимаратының қалған бөліктері 1948 жылдан Калининград мемлекеттік педагогика институтының құрамында болды, ол 1967 жылы Калининград мемлекеттік университеті мәртебесін алды.

Albert, former Grand Master of the Teutonic Knights and first Duke of Prussia since 1525, had purchased a piece of land behind Königsberg Cathedral on the Kneiphof island of the Pregel River from the Samland chapter, where he had an academic gymnasium (school) erected in 1542. He issued the deed of foundation of the Collegium Albertinum on 20 July 1544, after which the university was inaugurated on 17 August. The newly established Protestant duchy was a fiefdom of the Crown of the Kingdom of Poland and the university served as a Lutheran counterpart to the Catholic Cracow Academy. Its first rector was the poet Georg Sabinus, son in law of Philipp Melanchthon. Lithuanian scholars Stanislovas Rapalionis and Abraomas Kulvietis were among the first professors of university. All professors had to take an oath on the Augsburg Confession. Since the Prussian lands lay beyond the borders of the Holy Roman Empire, both Emperor Charles V and Pope Paul III withheld their approval, nevertheless the Königsberg academy received the royal privilege by King Sigismund II Augustus of Poland on 28 March 1560. From 1618 the Prussian duchy was ruled in personal union by the Margraves of Brandenburg and in 1657 the "Great Elector" Frederick William of Brandenburg finally acquired full sovereignty over Prussia from Poland by the Treaty of Wehlau. The Albertina was the second oldest university (after the University of Frankfurt (Oder)) and intellectual centre of Protestant Brandenburg Prussia. Initially it comprised four colleges: Theology, Medicine, Philosophy and Law, later also natural sciences. Subsequent rectors included numerous Hohenzollern Prussian royals (at last Crown Prince William 1908–1918), who had never been to the university, usually represented by a prorector in charge of academic affairs. The Prussian lands remained unharmed by the disastrous Thirty Years' War, which gained the Königsberg university an increasing popularity among students. In the 17th century, it was known as a home to Simon Dach, serving as rector in 1656/57, and his fellow poets. Tsar Peter I of Russia visited the Albertina in 1697, leading to increased contacts between Prussia and the Russian Empire. Large numbers of Petrine officials trooped the university to cameralist theory and administrative practices which thus shaped Russia's government. Notable Russian students at Königbserg were Kirill Razumovsky, later president of the Russian Academy of Sciences and General Mikhail Andreyevich Miloradovich. The university and the city had profound impact on the development of Lithuanian culture. The first book in Lithuanian language was printed here in 1547 and several important Lithuanian writers attended the Albertina. The university was also the preferred educational institution of the Baltic German nobility. The 18th century is known in cultural history as the "Königsberg Century" of Enlightenment, a heyday initiated by the Albertina student Johann Christoph Gottsched and continued by the philosopher Johann Georg Hamann and writer Theodor Gottlieb von Hippel the Elder. Notable alumni were Johann Gottfried Herder, Zacharias Werner, Johann Friedrich Reichardt, E. T. A. Hoffmann, and foremost the philosopher Immanuel Kant, rector in 1786 and 1788. These scholars laid the foundations for the later Weimar Classicism and German Romanticism movements. The Albertina magnificent botanical garden was inaugurated in 1811 during the Napoleonic Wars. Two years later, Friedrich Wilhelm Bessel established his outstanding observatory next door to the garden. Other university professors included such giants of the science world as the philosopher Johann Gottlieb Fichte (1806–07), the biologist Karl Ernst von Baer (1817–34), the mathematician Carl Gustav Jacobi (1829–42), the mineralogist Franz Ernst Neumann (1828–76) and the physicist Hermann von Helmholtz (1849–55). In the 19th and 20th centuries, the university was most famous for its school of mathematics, founded by Carl Gustav Jacob Jacobi, and continued by his pupils Ludwig Otto Hesse, Friedrich Richelot, Johann G. Rosenhain and Philipp Ludwig von Seidel. It was later associated with the names of Hermann Minkowski (Albert Einstein's teacher), Adolf Hurwitz, Ferdinand von Lindemann and David Hilbert, who was one of the greatest modern mathematicians. The mathematicians Alfred Clebsch and Carl Gottfried Neumann (both born in Königsberg and educated under Ludwig Otto Hesse) founded the Mathematische Annalen in 1868, which soon became the most influential mathematical journal of the time. Celebrating the university's 300 years jubilee on 31 August 1844, King Frederick William IV of Prussia laid the foundation for the new main building of the Albertina, which was inaugurated in 1862 by Crown Prince Frederick William and Prorector Johann Karl Friedrich Rosenkranz. The building on central Paradeplatz was erected in a neo Renaissance style according to plans designed by Friedrich August Stüler. The facade was adorned by an equestrian figure in relief of Albert of Prussia. Below it were niches containing statues of the Protestant reformers Martin Luther and Philipp Melanchthon. Inside was a handsome staircase, borne by marble columns. The Senate Hall contained a portrait of Emperor Frederick III by Lauchert and a bust of Immanuel Kant by Hagemann, a student of Schadow. The adjacent hall ("Aula") was adorned with frescoes painted in 1870. The university library was situated on Mitteltragheim in 1901 and contained over 230,000 volumes. On Dritte Fliess Strasse was the Palästra Albertina, established in 1898 for the encouragement of the higher forms of sport among the students and citizens. Nearby were the government offices, adorned with mural paintings by Knorr and Schmidt. In 1900, the university had 900 students. During the university's last years, the Albertina faculty and the German Student Union after the territorial separation of the Province of East Prussia by the Treaty of Versailles stressed its affiliation with the Reich, pushing intellectual life towards German nationalism. On 10 July 1944, the university celebrated its 400th anniversary in presence of Reich Minister Walther Funk. A few weeks later, during the nights of 26/27 and 29/30 August, Königsberg was extensively bombed by the Royal Air Force. From January to April 1945 the city was further devastated by the East Prussian Offensive of the Red Army and the final Battle of Königsberg. When General Otto Lasch signed the capitulation on April 9, the historic inner city was destroyed by the attacks, and 80% of the university campus lay in ruins. The faculty had fled, many of them were received at the University of Göttingen. The remaining premises including the Albertina main building were used by the Kaliningrad State Pedagogical Institute from 1948, which in 1967 received the status of a Kaliningrad State University.