Кіріспе
1889 жылғы дүниежүзілік көрме (ағылшын тілінде Exposition Universelle of 1889, 1889 Paris Exposition) – 1889 жылдың 6 мамырынан 31 қазанына дейін Францияның Париж қаласында өткен дүниежүзілік көрме. Бұл 1855-1937 жылдар аралығында қалада өткен он ірі көрменің бесіншісі болды. Оған 32 миллионнан астам адам келді. Көрме үшін салынған және бүгінге дейін сақталған ең әйгілі құрылыс – Эйфель мұнарасы.
The Exposition Universelle of 1889 (ɛkspozisjɔ̃ ynivɛʁsɛl), better known in English as the 1889 Paris Exposition, was a world's fair held in Paris, France, from 6 May to 31 October 1889. It was the fifth of ten major expositions held in the city between 1855 and 1937. It attracted more than thirty two million visitors. The most famous structure created for the exposition, and still remaining, is the Eiffel Tower.
Ұйым
Көрме Бастилияны шабуылдаудың 100 жылдығын тойлау мақсатымен өткізілді, бұл Француз революциясының басталуын білдірді. Сонымен қатар, бұл шара экономиканы жандандыруға және Францияны экономикалық дағдарыстан шығаруға бағытталған болатын. Көрмеге 61 722 ресми экспонент қатысты, олардың жиырма бес мыңы Франциядан тыс елдерден келген.
Кіру бағасы
Көрмеге кіру 40 сантим тұрды, сол кезде Париж кафелерінде ет пен көкөністен тұратын "экономикалық" тағамның бағасы 10 сантим болған. Көрмеге келгендер көрменің ең танымал көрікті жерлеріне қосымша төлем жасады. Эйфель мұнарасына шығу бес франкқа, ал танымал панорамаларға, театрларға және концерттерге кіру бір франкқа түсті. Франция провинцияларынан келгендер пойыз жол ақысы мен көрмеге кіру құнын қамтитын билет сатып ала алатын. Көрменің жалпы құны 41,5 миллион франк болды, ал түсім 49,5 миллион франкқа жетті. Бұл Париж әлемдік көрмелерінің соңғысы, пайда әкелгені.
Ұлттық қатысу және бойкот
Көрмеге ресми түрде қатысқан елдер: Андорра, Аргентина, Боливия, Чили, Коста-Рика, Доминикан Республикасы, Эквадор, АҚШ, Грекия, Гватемала, Гаити, Гавайи, Гондурас, Үндістан, Жапония, Марокко, Мексика, Монако, Никарагуа, Норвегия, Парагвай, Парсы, Сент-Мартин, Сальвадор, Сербия, Сиам, Оңтүстік Африка Республикасы, Швейцария, Уругвай және Венесуэла. Жаңа Зеландия мен Тасманияның британдық доминиондары да қатысты. Көрменің тақырыбы француз монархиясының құлатылуын тойлаумен байланысты болғандықтан, монархиясы бар Еуропа елдерінің көбі көрмені ресми түрде бойкоттады. Бойкотқа қатысқан елдер: Германия, Австрия-Венгрия, Бельгия, Испания, Ұлыбритания, Италия, Нидерланды, Португалия, Ресей және Швеция. Бірақ, осы елдердің көптеген азаматтары мен компаниялары қатысты, ал кейбір елдердің қатысуы толығымен жеке демеушілер есебінен қаржыландырылды. Олардың ішінде Германия мен Эльзас-Лотарингия, Австрия-Мажарстан, Бельгия, Бразилия, Қытай, Дания, Египет, Испания, Ұлыбритания және оның колониялары, Гаити, Италия, Люксембург, Нидерланды, Перу, Португалия, Румыния, Ресей, Финляндия және Швеция бар.
Экспозиция орындары
Экспозиция екі үлкен аумақты алып жатты. Басты аумақ сол жағалаудағы Марс алаңында орналасқан, бұл Эколь Милитердің парад алаңы болған және 1878 жылғы Дүниежүзілік көрмені қабылдаған. Осы жерде экспозицияның басты бөлігі, соның ішінде Эйфель мұнарасы, Машиналар сарайы, Көркем және Жеке өнер сарайлары орналасқан. Экспозиция Сенаның оң жағалауына дейін созылып, 1878 жылғы көрме үшін салынған Трокадеро сарайына жетті. Трокадеро сарайынан Сенаға қарай беткей, террасалар, фонтандар, бақтар мен гүл шаруашылығы экспонаттарымен толы болды. Француз колонияларының павильондары орналасқан Лес-Инвалидтер эспланадасында жеке, кішкентай аумақ болды. Бұл бөлімде Индокитай, Солтүстік Африка және әлемнің басқа да аспаздарынан дәм татуға болатын көптеген ашық аспаздық орындар мен кафелер орналасқан. Колониялық павильондар Франция колонияларының көпұлттылығын көрсетті, олардың ең ірісі – Стивен Саувестрдің жобалаған Palais Central des Colonies, ол Эйфель мұнарасын жобалауға да үлес қосты. Франция колонияларының архитектуралық көрнекілігімен қатар, экспозиция колониялардың жергілікті халқының қоныстанған ауылдарының құрылысын көрсетті, оны көрермендер бақылап қарады. Отарланған халықтың күнделікті өмірі экспозицияға келгендерге көрсетілді, бұл кейбіреулерін мазалады. Экспозицияның отаршылдық бөлімі Марс алаңымен сол жағалаудағы павильондар тізбегі арқылы байланысты. Эйфель мұнарасының түбіндегі бұл дәліз "Адамның тұру тарихы" деп аталатын көрмеге де орын берді, онда Шарль Гарнье, Париж операсының архитекторы, өте қиялдағы үйлердің моделі арқылы тұрғын архитектураның тарихы бейнеленген. Экспозицияның периметрі бойынша жиырма екі түрлі кіреберіс болды. Басты экспонаттар мен сарайлар үшін олар таңғы сағат 8-ден кешкі 6-ға дейін, ал жарықтандырылған бақтар мен мейрамханалар үшін кешкі сағат 11-ге дейін ашық болды. Басты салтанатты кіреберіс Лес-Инвалидте орналасқан, ол екі биік пилоннан тұрады, олар алып шамдар сияқты түрлі-түсті әшекейлермен безендірілген.
Эйфель мұнарасы
Айфель мұнарасы арнайы көрме үшін салынған, сол кезде әлемдегі ең биік құрылыс болды. 1886 жылы "Үш жүз метрлік мұнара" деп аталған, негізінің ені жүз метр болатын мұнараны салуға конкурс жарияланды. Бұл конкурсты жақында ғана "Еркіндік мүсінінің" темір қаңқасын салған Гюстав Эйфельдің құрылыс фирмасы жеңіп алды. Эйфель фирмасы жоба туралы бұрыннан хабардар болғандықтан, 1884 жылдан бастап осы өлшемдерге сәйкес мұнараның жобасын дайындаған. Құрылымдық жобаны Эйфельдің екі инженеры – Морис Коехлин мен Эмиль Нугуйе жасады, ал олар Эйфельдің өзімен бірге жобаның патенін алды. Айфель мұнарасының сәулетшісі Стивен Саувестр мұнараның ерекше пішіні мен әшекейін жасады, осының арқасында мұнара өзіне тән келбетке ие болды. Эйфельге мұнараны, оның мейрамханаларын және көру платформаларын 20 жыл бойы пайдалануға эксклюзивті құқық берілді. Өзен суының сіңіп кетуіне қарамастан, мұнараның орны өзен жағасындағы жерге таңдалды, себебі бұл жер Париж қаласына тиесілі болды және көрме аяқталғаннан кейін мұнараны сол жерде сақтап қалуға болады еді. Құрылыс екі жыл, екі ай және бес күнге созылды, оған бес жүз жұмысшы қатысты. Олар Леваллуа-Передегі (Париж маңындағы қала) зауытта жасалған, әрқайсысы бес метрлік және мұқият нөмірленген он сегіз мың темір бөлікті құрастырды. Айфель мұнарасын салған жұмысшылар туралы айтқанда, Эйфельдің күйеу баласы: "Бұл кішіпейіл еңбекшілерге қарағанда, соғыс даласындағы ешбір әскерге лайықтырақ мақтау айтылмаған, олар ешқашан тарихқа енбейді" деді. Көрме кезінде мұнараның екінші көру платформасына тек құрылысшылар ғана көтерілуге рұқсат етілді. Көрме аяқталғанға дейін, яғни 173 күн ішінде, 1 968 287 адам мұнараға шықты. Көрме аяқталғаннан кейін мұнара біраз уақыт бойы метеорологиялық станция ретінде пайдаланылды. 1904 жылы Эйфель француз әскеріне пионер радиоинженер Эдуард Бранли жобалаған радио хабар тарату құрылғысын үшінші қабатқа орналастыруды ұсынды. 1909 жылы Эйфельдің концессиясы ресми түрде аяқталғанда, мұнараны мәңгілік сақтап қалу туралы шешім қабылданды.
Машиналар галереясы
Бұл жердегі екінші монументалды ғимарат – архитектор Фердинанд Дютерт пен инженер Виктор Контаминнің 1878 жылғы Әлемдік көрме үшін салған Galerie des machines ғимараты болды. Бұл үлкен темір мен шыныдан тұрғызылған құрылыс өнеркәсіптік экспонаттарды орналастыруға арналған. Ол көрме алаңының бүкіл енін, Бурдонне даңғылы мен қазіргі Суфрен даңғылы арасындағы жерді алып, 77 000 шаршы метрді құрады, оның 34 700 шаршы метрі шыны терезелермен жабылған. 111 метрге дейін созылған галерея сол кездегі әлемдегі ең ұзын жабық кеңістік болып есептелді. Оның құны 7 430 000 франкқа тең болды, бұл Эйфель мұнарасының құнынан жеті есе көп. Кейіннен ол 1900 жылғы Әлемдік көрмеде тағы да пайдаланылып, 1910 жылы бұзылды. Машиналар галереясы болат немесе темірден жасалған шарнирлі аркалар жүйесін қолданды (көпірлердің бірінен соң бірі емес, параллель орналасқан қатарлары сияқты). Көбінесе болаттан жасалған деп айтылғанымен, шындығында ол темірден салынған.
Ғылым мен технология
Экспозицияның маңызды мақсаттарының бірі – ғылым мен техниканың соңғы жетістіктерін көрсету болды. Томас Эдисон көрмені өзінің жаңа өнертабыстарына арналған павильонды аралау үшін келді, соның ішінде дыбыс сапасы жақсырақ фонограф та бар еді. Көрмеде тағы бір жаңа технология – Otis Elevator атты жаңа американдық компания әзірлеген қауіпсіз лифт та ұсынылды. Отис Эйфель мұнарасының бірінші деңгейіне дейін жолаушыларды тасымалдайтын лифттерді құрыстырды. Журналистер лифттердің қауіпсіздігіне алаңдағанда, Otis компаниясының техникалық мамандары бір лифтті үш мың килограмм қорғасынмен толтырып, жолаушыларды бейнеледі, содан кейін әлемнің түкпір-түкпірінен келген журналистердің көз алдында балтамен кабельді кесіп тастады. Лифт құлауын Отистің қауіпсіздік тежегіштері жерден он фут биіктікте тоқтатты. Телефон мен электр энергиясына арналған павильондар, сондай-ақ теңіз навигациясына арналған павильондар, және әскери технологияның, мысалы, теңіз артиллериясының дамуына арналған Palais de Guerre немесе Соғыс сарайы да болды. Экспозицияда жиналмалы металл тұрғын үйлер де көрсетілді. Густав Эйфель француз колониясы Индокитайда пайдалануға арналған, шатыры мен қабырғалары галвандалған болаттан жасалған, ағаштан жасалған интерьерлері бар, жылдам құрастырылатын немесе бөлшектелетін үйлер сериясын жасады. Олардың кейбіреулері 1889 жылғы көрмеде билет сату орындары ретінде пайдаланылды; қазір саяхатшыларға баспана ретінде қолданылатын осы ескі кабиналардың бірін Дампиер орманнан табуға болады.
Көркем өнер және еркін өнер сарайлары
Басқа ірі ғимараттардың ішінде Либералдық және Көркем өнер сарайлары болды, олардың әрқайсысы әсем әшекейленген күмбездермен, Эйфель мұнарасы мен Машиналар сарайының арасындағы бақ пен су қоймасын көрсететіндей етіп салынған. Екеуі де Жан Камил Формиге бірдей жоспармен жобаланған. Екі ғимараттың да заманауи темір қаңқасы, көп мөлшерде шынысы болған, бірақ олар түрлі-түсті керамикалық плиткалармен және мүсіндік безендірулермен толығымен жабылған. Көрмеге париждік сәулетші Пьер Анри Пиктің ғимараты да кірді. Бұл Византиялық-Египеттік-Роман стилінде керамикалық плиткалармен әшекейленген күрделі темір және шыны құрылыс болды. Көрмеден кейін ғимарат Форт-де-Франсқа жіберіліп, қайта құрастырылды, жұмыс 1893 жылы аяқталды. Бұл ғимарат Шёльшер кітапханасы деп аталды, бастапқыда онда Виктор Шёльшер аралға сыйға берген 10 000 кітап сақталған. Бүгінде кітапханада 250 мыңнан астам кітап пен этнографиялық мұражай орналасқан және ол Мартиникадағы құлдықты жою қозғалысын басқарған және оның құрметіне аталған адамға арналған ескерткіш болып табылады.
Су бұлақтары
Экспозицияда көптеген фонтандар мен айналатын бассейндер болды, әсіресе Эйфель мұнарасы мен Машиналар сарайының арасындағы галереяда. Эйфель мұнарасының жанындағы ең ірі фонтан "Париж қаласы шырағымен әлемді нұрландырады" деп аталды. Бұл фонтанды Жан Камиль Формиге жобалаған, ол жақын жердегі Көркем өнер және Либералды өнер сарайларын да жобалаған. Басқа да маңызды фонтан, алыс емес жерде, "Әлемнің бес құрлығы" деп аталды, ол құрлықтарды бейнелейді. Оны Франциск де Сент-Видал жобалаған.
"Каир көшесі" және экзотикалық үйлер
Каир көшесі ("Каир көшесі") – Каирдің сәулеті мен көше өмірін қайта жаңғырту үшін құрылған танымал орын болды. Ол жанындағы өте заманауи Машиналар сарайымен қатысты ерекше контраст жасады. Бұл идея өнер коллекционері және египет өнерінің маманы барон Делорт Глеонға, ал көрменің египеттік комитетінің төрағасы Чарльз Де Лессепс пен Суэц каналын салған Фердинанд Де Лессепстің ұлы қаржылық қолдау көрсетті. Көше ирек-шаралармен салынған, ғимараттар бұрыштарда орналасқан, олардың ішінде мұнара, екі мешіт, мектеп және екі әсем қақпа бар еді. Есіктер, терезелер, архитектуралық элементтер мен әшекейлер – Каирдегі бұрынғы ғимараттардан әкелінген нағыз заттар еді. Көшеде египеттік киім киген египеттіктер – музыканттар, бишілер, суретшілер, қолөнершілер және түрлі египеттік тағамдар мен тәттілер сатушылар көптеп кездесті. Көрмеде әлемнің әртүрлі аймақтарынан әкелінген тамаша тұрғын үйлер мен ауылдар да көрсетілді, соның ішінде явандық ауыл, Сенегал, Бенин және басқа да колониялардың ауылдарының қайта құрылған үйлері және олардың киім киген тұрғындары болды.
Қатысушы елдердің павильондары және арнайы салалар
Қатысушы елдердің павильондары Марс алаңының жиегімен орналасқан. Латын Америкасы елдерінің құрылыстары ерекше түрлі-түсті және әсем болды. Аргентина павильоны көрмедегі ең ірі және ең сәнді павильондардың бірі еді. Оны француз сәулетшісі Альберт Балу жобалаған, ол 1887 жылғы дизайн конкурсында жеңіске жеткен. Павильонның ауданы 1600 шаршы метрді құрады, биіктігі 50 метр болды, бес темір және шыныдан жасалған күмбездермен жабылған және мозаика, керамика және түрлі түсті шыныдан жасалған әшекейлермен оралып салынған. Көрме аяқталғаннан кейін, ол бөлшектелген күйінде Буэнос-Айреске жөнелтілді, онда 1952 жылға дейін тұрды, содан кейін бөлшектелді. Елдерден басқа, мамандандырылған салалардың павильондары да болды, мысалы, Суэц каналы компаниясы, Трансатлантикалық теміржол компаниясының павильоны, телефон және электр энергиясы павильондары, сондай-ақ газ және мұнай павильондары. Азық-түлік өнімдері сарайы – француз тағамдары мен шараптарын ұсынған өте үлкен және сәнді құрылыс еді. Оның ең қызықты нүктелерінің бірі – Шампан Мерсьеден жасалған 200 000 бөтелке шампан сыятын алып ағаштан ойылған бөшке болды.
Шарль Гарньедің мекендеу тарихы
"Тұрғын үй тарихы" атты ерекше көрме, Париж опера театрының сәулетшісі Шарль Гарнье жобалаған. Ол кезде ол 61 жаста болды және Операдан кейін ірі жобаларды санаулы ғана жасаған. Ол, басқа да белгілі жазушылар мен суретшілермен бірге, Эйфель мұнарасын қорқынышты құрылыс деп айыптаған петицияға қол қойғанмен, адамзаттың тұру тарихын көрсететін бірнеше үйді жобалауға келісті. Бақтармен бөлінген үйлер Эйфель мұнарасына жақын, Quai D'Orsay және Сена өзенінің жағасындағы тар жерге орналастырылған. Үйлер ғасырлар мен континенттер бойынша реттелген, Гарнье ежелгі египеттіктер, гректер, римдіктер және басқа ерте цивилизациялардан бастап, орта ғасырлар мен Ренессанс арқылы, содан кейін Жапония, Қытай және эскимостардың үйлері, Африка, Жапония, Қытай, Лапландия және Солтүстік Америка, ацтектер мен инкалардың тұрғын үйлерін көрсеткен. Гарнье тұрғын үйлерді тарихи нақтылықтан гөрі көбірек қиялымен жобалаған, бірақ олар көрнекті және өте танымал болды. Рим үйінің ерекше мақсаты болды – Франция президенті көрмені аралаған кезде оның резиденциясы ретінде қызмет ету.
Басқа ғимараттар
Көптеген кіші, бірақ көркем ғимараттар экспозицияның ішінде немесе оған жақын орналасқан. Архитектор Гектор Гимар, онда жиырма екі жасқа толған, экспозиция үшін өзінің алғашқы екі ғимаратын салды: 148 Quai Louis Bleriot (Париждің 16-шы округі) мекенжайындағы Au Grand Neptune кафе-рестораны және Фердинанд де Бойер есімді электрик үшін арналған шағын Электр павильоны, ол экспозиция алаңынан сыртта, Suffren даңғылында орналасқан. Электр павильоны экспозиция аяқталған соң дереу бұзылып, ал кафе 1910 жылы жойылды.
Музыка және ойын-сауық
Экспозицияның өзінде концерттер мен көрермендерге арналған бірнеше ірі театрлар болды, оның ішінде Les Follies Parisiens бишілеріне арналған театр да бар еді. Жеке театр Үндіқытайдағы француз колонияларының музыкасы мен биін ұсынды. Трокадеро сарайының әсем залында опералар мен концерттер де қойылды. Опера Комик 1889 жылдың 14 мамырында осы шара үшін жаңадан жазылған шығармамен – Жюль Массенең «Эсклармонде» операсымен (американдық сопрано Сибил Сандерсонның тұңғыш өнері) премьерасын өткізді. Барнум мен Бейли циркі экспозиция кезінде Машиналар сарайындағы Салтанат залында өнер көрсетті. Көрмеде француз композиторы Клод Дебюсси алғаш рет Явадан келген топтың орындауында жавандық гамелан музыкасын естіді, бұл оның кейінгі шығармаларына әсер етті. Экспозициядан тыс, басқа театрлар мен алаңдарда Buffalo Bill Cody және оның «Жабайы Батыс» шоуы, сондай-ақ мергенші Энни Оукли де көптеген қойылымдар ұсынды.
Көлік шағын пойыз
Экспозиция айналасындағы көлік ішінара 3 шақырымдық (1,9 миль) Decauville темір жолымен қамтамасыз етілді. Экспозиция темір жолы жұмыс істеген алты айдың ішінде 6 342 446 келушіні тасымалдады. Осы желіде пайдаланылған локомотивтердің кейбірі кейін Chemins de fer du Calvados және Diégo Suarez Decauville темір жолында қолданылды.
Белгілі қонақтар мен арнайы іс-шаралар
Көрмеге әлемнің түкпір-түкпірінен танымал адамдар мен мәртебелі қонақтар келді. Томас Эдисон әйелі мен қызымен бірге 1889 жылдың 14 тамызында Францияға келген үшінші күні, өзінің жетілдірілген фонографы көрсетілген көрмеге барды. Ол сондай-ақ Эйфель мұнарасының қарау платформасына көтерілді, онда Буффало Биллдің "Батыс шоуында" өнер көрсету үшін көрмеге келген сиу индейлерінің тобы күтіп алды. Эдисон сапарының барысында (10 қыркүйекте) Эйфель мұнарасына қайта оралды, онда композитор Шарль Гуномен бірге мұнарадағы Эйфельдің жеке пәтерінде түскі асқа шақырылды. 400 адам көрсетілген "Негрлер ауылы" (village nègre) танымал орын болды. Басқа да көрнекті қонақтардың арасында Персия шахы Насереддин Шах, Уэльс ханзадасы (кейіннен Эдвард VII) және оның әйелі, ханшайым Александра; суретшілер Антони Гауди, Джеймс Макнейл Уистлер, Эдвард Мунк, Роза Бонхер және Поль Гоген; АҚШ журналисі және дипломаты Уайтлоу Рид; жазушы Генри Джеймс; филиппин патриоттары Хосе Ризаль мен Марсело Х. дель Пилар; және өнертапқыш Никола Тесла болды. Француз бөліміндегі басты көрерлік – сол кездегі әлемдегі ең ірі бриллиант, Императорлық бриллиант. Мексика павильонында еуропалықтар үшін экзотикалық саналатын ацтек ғибадатханасының моделі қойылды, ол «археология, тарих, сәулет және технологияның үйлесімділігі» деп сипатталды. 1878 жылы жүлде алған Джозеф Фарконың бу машинасы таныстырылды.
Мұра
Көптеген ғимараттар әскери жерлерде немесе қалалық саябақтарда орналасқан және көрме жабылғаннан кейін көп ұзамай бұзылыпты. Ең танымал аман қалған нәрсе – Эйфель мұнарасы, ол бұзылудан сақтау үшін Париж қаласының жеріне қасақана салынған. Көрмеге Париж сәулетшісі Пьер Анри Пик салған ғимарат кірген. Бұл Византиялық-Мысырлық-Роман стиліндегі керамикалық плиткалармен әшекейленген күрделі темір және шыны құрылыс болды. Көрмеден кейін ғимарат Мартиникадағы Форт-де-Франсқа жіберіліп, қайта құрастырылды, жұмыс 1893 жылы аяқталды. Бұл ғимарат Шёльшер кітапханасы деп аталды, бастапқыда онда Виктор Шёльшер аралға сыйға берген 10 000 кітап сақталған. Бүгінде кітапханада 250 мыңнан астам кітап пен этнографиялық мұражай бар, және ол Мартиникадағы құлдықты жою қозғалысын басқарған және оның құрметіне аталған адамға арналған ескерткіш болып табылады.