Кіріспе

Қытайдың Ұлы Қабырғасындағы Шанхайгуань өткелі – Қытайдың Ұлы Қабырғасындағы маңызды өткелдердің бірі. Бұл Мин Ұлы Қабырғасының ең шығыс бекінісі болып табылады, ол Солтүстік және Солтүстік-Шығыс Қытай арасындағы стратегиялық Ляоси дәлізіндегі ең тар жерді бақылайды, бұл маңызды жағалаулық сауда жолы. Ол Хэбэй провинциясының Циньхуандао қаласындағы Шанхайгуань ауданында, Ши өзенінің шығыс жағалауында, Ян таулары мен Ляодун шығанағының арасында орналасқан. 1961 жылы Қытай Мемлекеттік кеңесі бұл өткелді Ұлттық деңгейде қорғалатын маңызды тарихи және мәдени ескерткіш деп таныды, ал 1987 жылы ЮНЕСКО оны Ұлы Қабырғаның бір бөлігі ретінде Әлемдік мұра тізіміне енгізді. Бұл өткел Мин әулетінің Ұлы Қабырғасының шығыс соңғы нүктесінде орналасқан танымал туристік орын. Қабырға Бохай теңізімен кездесетін жер "Ескі Аждаһаның Басы" (老龙头) деп аталады. Бұл өткел Пекиннің шамамен шығысында орналасқан және Шэньянға солтүстік-шығысқа қарай жалғасатын Цзиньшэнь тас жолы арқылы байланысты. Қытай тарихы бойында бұл өткел Солтүстік-Шығыс Қытайдан (Маньчжурия) келген этникалық топтарға – Хитан және Джурчен (Маньчжу) сияқтыларға қарсы алдыңғы қатардағы қорғаныс бекеті болып қызмет етті. Шанхайгуань өткелі Ұлы Қабырғаның шығыс бөлігінің бастапқы нүктесі және шекараны қорғаудың бірінші кедергісі болғандықтан, оны "Жаһандағы бірінші өткел" (天下第一关) деп атайды.

Тарих

Ян тауының оңтүстігінде және Бохай теңізінің солтүстігінде орналасқан бұл өткел ғасырлар бойы Солтүстік-Шығыс және Орталық Шығыс Қытай арасындағы тар жолды қорғап келді. Солтүстік Ци, Суй және Тан әулеттері мұнда өткелдер салған. Тан әулеті кезінде бұл жер Югуан деп аталды және 785 жылы онда гарнизон құрылды. Югуаннан Джиннюкуға дейін тағы сегіз гарнизон орналастырылды. Кейінгі Тан және Бес әулет кезеңдерінде аумақты автономды губернаторлар басқарды. Бес әулет кезеңіне қарай, Югуаннан басқа қандай да бір гарнизон қалмады. Осы аймақ пен өткелдер Ляо әулетінің бақылауына көшті. Ляо Югуанның шығысында, қазіргі Шанхайгуан орнында Цянмин округін құрды. Цзинь және Юань әулеттері кезінде бұл аймақта гарнизондар салынды. 1381 жылы Мин әскерінің генералы Сюй Да мен оның әскерлеріне ескі Юнпин (永平) және Цзилинь (界岭) өткелдерін жөндеуге бұйрық берілді. Осының нәтижесінде, қазіргі өткел салынды, ол таулар мен теңіз арасында орналасқандықтан Шанхайгуан ("тау-теңіз өткелі") деп аталды. 16-ғасырдың соңында Мин генералы Ци Цзигуан өткелдің айналасында әскери қала құрылысын бастады, шығысқа, оңтүстікке және солтүстікке қалалар мен бекіністер салып, оны Қытайдағы ең қорғанысты өткелдердің біріне айналдырды. Цинь әулетінің Цянлун императоры тұсында Шанхай өткелі Юнпин әкімшілігіне (永平府) қарасты Линью округінің (临榆县城) орталығы болды. Цин әулетінің соңғы кезеңдерінде жағалау қорғауын күшейту үшін көптеген бекіністер салынды. Қытай Республикасы кезінде өткел Чжан Цуолиннің Фэнтянь тобының, Чан Кайшының Ұлттық үкіметінің, Жапон императорлық армиясының және Жирелияо әскери аймағының (冀热辽军区) бақылауында болды. 1948 жылдың 27 қарашасында Солтүстік-Шығыс майданы оны басып алды. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Шанхай өткелі біраз уақыт Ляоси провинциясының, содан кейін Хэбэй провинциясының құрамына кірді. Шанхай өткелі Ұлы Қытай қабырғасындағы ең жақсы сақталған өткелдердің бірі болып табылады.

Шанхай асуының шайқасы

1644 жылы Ли Цзиченг көтерілісші әскерді Мин әулетінің астанасы Пекинге бастап кірді, осылайша Мин әулетінің ресми түрде аяқталуына себеп болды. Астананы басып алғаннан кейін Ли, Ұлы Қабырғаның солтүстігінде орналасқан күшті Нингюань гарнизонының қолбасшысы, Мин генералы Ву Сангуидің қолдауын алуға тырысты. Бірақ Лидің жаңа Шун әулетіне бағынудың орнына, Ву Маньчжу Цин әулетімен байланысқа шығып, оларға бірігіп, көтерілісшілерді астанадан қууды ұсынды. Цин әулетінің регенті Доргон, Вудың қарсы тұруын қабылдау үшін Шанхай асуына әскерін жіберді. Ву мен маньчжулар бірігіп Ли Цзиченгтің әскерін асудың жанында жеңіске жеткізді, соның салдарынан Ли бас қаланы тастап кетуге мәжбүр болды. Циннің жеңісі олардың әскеріне Пекинге кедергісіз кіруге және Қытайдағы үстем күш ретінде орнығуға мүмкіндік берді.

Құрылымы

Шаньхай асуы шаршы тәрізді салынған, оның периметрі шамамен - 15 м, қабырғаларының биіктігі - 5 м, ал қалыңдығы - 5 м. Шығыс, оңтүстік және солтүстік жақтары терең, кең ормен қоршалған, үстінен көпірлер салынған. Асудың ортасында биік қоңырау мұнарасы орналасқан. Шаньхай асуының барлық төрт жағында бір кезде қақпа немесе мен (門) болған, шығыс қабырғасында Zhèndōng қақпасы (鎮東門), батысында Yíng'ēn қақпасы (迎恩門), оңтүстігінде Wàngyáng қақпасы (望洋門) және солтүстігінде Wēiyuǎn қақпасы (威遠門) орналасқан. Ғасырлар бойында жөндеу жұмыстарының жетіспеуі салдарынан, қазірде тек Zhèndōng қақпасы ғана сақталған. Бұл қақпа Пекинге қарайтын бағытымен ең маңызды қақпа болып есептелген.

Көлік

Шанхай-Гуан теміржол станциясы, Пекин-Харбин темір жолы және Тяньцзян-Шанхай-Гуан темір жолы Шанхай өтеқақпасына жетуге ең жақын теміржол станциясы болып табылады.