Кіріспе
Б.з.д. III ғасырындағы вавилондық жазушы, діни қызметкер және астроном Берос (/b//ə/'/r//ɒ//s//ə//s/) немесе Берос (/b//ə/'/r//oʊ//s//ə//s/; Βηρωσσος; болжам бойынша, "Бел оның бағушысы" деген мағынаны білдіреді) – эллиндік дәуірдегі вавилондық жазушы, Бел Мардуктың діни қызметкері және астроном. Ол койне грек тілінде жазған және б.з.д. III ғасырының басында қызмет еткен. Оның түпнұсқа еңбектері, соның ішінде "Вавилонияка" атты еңбегі жоғалып кеткен, бірақ оның үзінділері кейбір цитаталарда, әсіресе төртінші ғасырдың христиан жазушысы Евсевийдің еңбектерінде сақталған. Берос б.з.д. 258 жылғы құжатта айтылған Есагила ғибадатханасының бас діни қызметкері Бель реушунумен бірдей екені жақында анықталды.
Berossus (/b//ə/'/r//ɒ//s//ə//s/) or Berosus (/b//ə/'/r//oʊ//s//ə//s/; Βηρωσσος; possibly derived from , romanized: , "Bel is his shepherd") was a Hellenistic era Babylonian writer, a priest of Bel Marduk and astronomer who wrote in the Koine Greek language, and who was active at the beginning of the 3rd century BC. His original works, including his Babyloniaca, have been lost but fragmentarily survive in some quotations, especially in the writings of the fourth century Christian writer Eusebius. Berossus has recently been identified with Bēl rē’ûšunu, a high priest of the temple Esagila Temple mentioned in a document from 258 BC.
Атауы
Беросс есімі, басында "Бел" деген құдай аты бар теофориялық атаудан шыққан болуы мүмкін, ол "Мырза" дегенді білдіреді және бұл Мардуктың кең таралған атағы еді. Алғашқы аты "Бел олардың бақташысы" деген мағына беретін Бэл рэушуну немесе "Ой, Бел, оны сақта!" дегенді білдіретін Бэл ушуршу болған.
Өмір және жұмыс
Бабылдың ежелгі жазбалары мен қазір жоғалған мәтіндерді пайдаланып, Беросс б.з.б. 290–278 жылдары Македония/Селеукид патшасы Антиох I Сотердің қамқорлығымен (Диодор Сицилийдің айтуынша, оның билігінің үшінші жылы) үш кітаптан тұратын Babyloniaca (әрі қарай – Бабыл тарихы) еңбегін жариялады. Плиний Ақсақал, Цензорин, Флавий Иосиф және Маркус Витрувий Полио жазған кейбір астрологиялық үзінділер де Бероссқа жатқызылады, бірақ олардың шығу тегі белгісіз немесе олардың оның тарихына қай жерде сәйкес келетіні анық емес. Витрувий оған кубикалық блоктан ойылып жасалған жартылай дөңгелек күн сағатын ойлап тапқандығын жатқызады. Оның Афинадағы ескерткіші оның тарихшы, астроном және астролог ретіндегі даңқы мен білімін көрсетеді. Латын тіліндегі Аратқа жасалған түсіндірмелер, Commentariorium in Aratum Reliquiae, оған Procreatio деген жеке еңбекті жатқызады, бірақ бұл байланысқа дәлел жоқ. Дегенмен, ежелгі заманда оның есімі мен атауына тікелей сілтеме сирек кездеседі, және бұл оның Тарихының 1-кітабына қатысты болуы мүмкін. Ол Ұлы Александрдың Бабыл билеу кезеңінде немесе одан бұрын (б.з.б. 330–323 жж.) дүниеге келген, ал ең ерте мерзім б.з.б. 340 жыл деп саналады. Витрувийдің «Архитектура» еңбегінде айтылғандай, ол Кіші Азия жағалауындағы Кос аралына көшіп, Мысыр патшасының қолдауымен астрономия мектебін құрды. Алайда, ғалымдар Селевкидтер билігінде жұмыс істеп, кейін өмірінің соңында Птолемейлік билікке бағынған аймаққа көшіп барудың мүмкін еместігін күмәнданады. Оның қайтыс болған уақыты белгісіз.
Вавилония (Вавилонияның тарихы)
Беросстің жоғалған «Вавилонияка» еңбегінің қалдықтарының бірнеше нұсқалары Кесариялық христиан Евсевийдің «Хронологиялық канондары» үшін пайдаланған екі кейінгі грек эпитомы арқылы берілген. Олардың грек қолжазбалары жоғалған, бірақ оларды негізінен Иеронимнің латын аудармасы мен жалғасы және сақталған армян аудармасы арқылы қалпына келтіруге болады. Берос «Тарихты» не үшін жазғаны белгісіз қалды, бірақ осы дәуірдегі грек тарихшылары әдетте өздерінің тарихтарын жариялау себептерін түсіндіретін. Бұл кітапты Антиох I тапсырыс берген болуы мүмкін, ол өзінің жаңадан иеленген жерлерінің бірінің тарихын жазуды қалаған, немесе Селевкидтер жерінде Мардукқа табынуды ақтауға тырысқан Ұлы храмның дін қызметкерлері тапсырыс берген болуы мүмкін. Тарих жазу бабылдықтар үшін аса маңызды емес еді, ал Иосиф Флавий Беросстің жолбасшы ретінде танымал болғанын айтады. Бұл үзінділерде Ескі өсиетке қатысты мифология мен тарих айтылған. Тарихшы және археолог В. Г. Ламберт былай деп атап көрсетеді: «Берос Иосиф Флавий мен Евсевий келтірмеген басқа да еңбектерді жазған болуы мүмкін, өйткені оларда Киелі кітапқа қызығушылық болмаған». Иосиф Флавийдің осы патшалардың билік мерзімін жазған жазбасын Александриялық Птолемей өзінің «Канонында» растайды, бірақ Птолемей Неглиссар мен Набоннедус арасында билік құрған патшаны атамайды. Набополассар = 21 жыл билік жүргізді. Набуходоносор, Набуходоносордың ұлы = 43 жыл билік жүргізді. Зұлым Меродах (Амель Мардук деп те аталады) = 2 жыл билік жүргізді. (Иосиф Флавий басқа жерде Зұлым Меродахтың 18 жыл билік жүргізгенін айтады). Неглиссар (Нериглиссор) = 4 жыл билік жүргізді (Иосиф басқа жерде Неглиссардың 40 жыл билік жүргізгенін айтады, бұл 10 еселенген сан болып көрінеді). Лаборосоарход (Labosordacus) = 9 ай билік жүргізді. Набоннедус (Балтасар деп те аталады) = 17 жыл билік жүргізді, сол жылы парсы патшасы Кир мен Мидия патшасы Дарий халдейлерден Вавилонды (Борсипп) басып алды.
Беру және қабылдау
Геллендік дәуірде Беросс еңбектері кең таралмады. Месопотамия тарихы жөніндегі қалыпты мағлұмат Книдтік Ктесийдің "Персикасы" болды, ал Беросс еңбектерінің құндылығының басым бөлігі оның астрологиялық жазбалары деп есептелді. Көптеген түрлі дінді ұстанушы жазушылар "Тарихты" тікелей оқымаған болуы мүмкін, және олардың еңбектерінде Бероссқа сілтеме жасайтын Апамеялық Посидонийге (б.з.д. 135–50 ж.) тәуелді болған сияқты. Посидонийдің жазбалары сақталмаса да, осы үшінші дәрежелі дереккөздердің жазбалары сақталды: Витрувий Поллио (Цезарь Августың замандасы), Плиний Ескі (б.з. 79 ж. қайтыс болған), және Сенака Кіші (б.з. 65 ж. қайтыс болған). Кейінгі жеті түрлі дінді ұстанушы жазушы Беросс туралы Посидоний арқылы, қосымша делдалдар арқылы жазған болуы мүмкін. Олар: Этий (б.з. 1-ші немесе 2-ші ғасыр), Клеомед (б.з. 2-ші ғасырдың екінші жартысы), Паузаний (шамамен б.з. 150 ж.), Афений (шамамен б.з. 200 ж.), Цензорин (3-ші ғасыр), және грек ақыны Араттың "Кейінгі құбылыстар" поэмасына латын тілінде жазған анонимді түсіндіруші (шамамен б.з.д. 315–240/39 ж.). Яһуди және христиан жазбаларындағы Бероссқа сілтемелер, әлдебір басқа дереккөзден шыққан болуы мүмкін, Александр Полихистор (шамамен б.з.д. 65 ж.) немесе Мавретаниялық Юба II (шамамен б.з.д. 50 ж.–б.з. 20 ж.). Полихистордың көптеген еңбектері Ассирия мен Вавилония тарихын қамтыды, ал Юба "Ассириялықтар туралы" жазды, екеуі де Беросты негізгі дереккөз ретінде қолданды. Иосиф Флавийдің Беросс туралы жазбаларында тек сақталған баяндау материалдарының бір бөлігі ғана бар, бірақ ол, тіпті Бероссқа тікелей қол жеткізгенін көрсеткенмен, Александр Полихисторға тәуелді болған болуы мүмкін. Үш христиан жазушысының еңбектерінде табылған "Вавилониканың" үзінділері, әлдебір Александрға немесе Юбаға (немесе екеуіне де) байланысты болуы мүмкін. Олар – Сириялық Татиан (2-ші ғасыр), Антиохия епископы Феофил (180 ж.), және Тит Флавий Клеменс (шамамен 200 ж.). Посидонийдің еңбектері сияқты, Александрдың да, Юбаның да еңбектері сақталмаған. Алайда, Беросс материалдарын Абиден (шамамен б.з.д. 200 ж.) және Секст Юлий Африкан (3-ші ғасырдың басы) жазған. Олардың екеуінің де еңбектері жоғалып кетті, мүмкін тым ұзақ болғандықтан, бірақ Кесария епископы Евсевий (шамамен б.з. 260–340 ж.), өзінің "Хроника" еңбегінде олардың кейбір жазбаларын сақтады. "Хрониканың" грек мәтіні қазір біз үшін жоғалып кетті, бірақ оның ежелгі армян тіліне аудармасы (500–800 ж.) бар, ал бөліктері Георгий Синцеллдің "Хронографиялық жинағында" (шамамен 800–810 ж.) келтірілген. Иеронимнің Евсевийдің латын тіліне аудармасында Беросс туралы ештеңе жоқ. Евсевийдің "Евангелияға дайындық" еңбегіндегі Бероссқа сілтемелер Иосиф Флавий, Татиан және басқа да маңызды емес дереккөздерден алынған (соңғы сілтемеде тек "Вавилондық Беросс Навуходоносорды тарихында жазған" деген сөздер бар). Евсевийден кейінгі христиан жазушылары оған сүйенген болуы мүмкін, бірақ олардың арасында Псевдо Юстин (3–5 ғасыр), Александриялық Гесихий (5 ғасыр), Агафий (536–582), Хореналық Моисей (8 ғасыр), белгісіз географ және Суда (10 ғасырдан шыққан Византиялық сөздік) бар. Осылайша, Беросс туралы қалған аз ғана мәлімет өте бөлшекті және тікелей емес. Беросс туралы ең тікелей дерек – Иосиф Флавийдің жазбалары, оны Александр Полихистор жеткізген. Оның патшалар тізіміндегі есімдердің көпшілігі және ықтимал баяндау мазмұнының көпшілігі жоғалып кетті немесе нәтижесінде мүлдем бұрмаланған. Тек Евсевий мен Иосиф Флавий ғана баяндама материалдарын сақтап қалды, олардың екеуінің де өз мақсаттары болған. Евсевий әртүрлі мәдениеттерде біртұтас хронология құруға тырысты. Витрувийдің оқшауланған баяндамасында Беросс Кос аралында астрономия мектебін құрды деп айтылады, бірақ бұл әдетте кейінгі ойдан туған нәрсе ретінде жоққа шығарылады. Кейбір тарихшылар бұл аңыздың бабылдық және грек астрономиясы арасындағы байланысты көрсететін оқиға жасау үшін пайда болғанын айтады. 1498 жылы Витерболық Анний Беростың жоғалған кітаптарын тапқанын мәлімдеді. Бұл шын мәнінде күрделі жалғандық болды. Алайда, олар қайта өрлеу дәуірінде халық саны мен көші-қон туралы ойлауға үлкен әсер етті, өйткені Анний Яфеттен бастап патшалардың тізімін ұсынды, бұл Киелі кітаптағы Топан су туралы оқиғадан кейінгі тарихи олқылықты толтырды. Анний өз жазбасын "Ежелгі дәуір туралы әртүрлі авторлардың еңбектеріне түсініктемелер" деп жариялап, классикалық дереккөздердің кейіпкерлерін де Киелі кітап шеңберіне енгізді. Соның бір салдары – Батыс Еуропадағы друидтер діни қызметкерлерімен кельт тайпалары туралы күрделі теориялардың пайда болуы.
In an isolated report from Vitruvius, it is claimed that Berossus founded a school of astronomy at the Island of Kos, although this is typically dismissed as a later invention. Some historians have suggested that the tale originated to provide a story that creates continuity between Babylonian and Greek astronomy. In 1498, Annius of Viterbo claimed to have discovered lost books of Berossus. These were in fact an elaborate forgery. However, they greatly influenced Renaissance ways of thinking about population and migration, because Annius provided a list of kings from Japhet onwards, filling a historical gap following the Biblical account of the Flood. Annius also introduced characters from classical sources into the biblical framework, publishing his account as Commentaria super opera diversorum auctorum de antiquitatibus loquentium (Commentaries on the Works of Various Authors Discussing Antiquity). One consequence was sophisticated theories about Celtic races with Druid priests in Western Europe.