Кіріспе

Еуропадағы алғашқы медициналық мектеп

Schola Medica Salernitana – ортағасырлық медициналық мектеп, өз түріндегі алғашқы және ең маңыздысы. Италияның оңтүстігіндегі Салерно қаласында Тиррен теңізінің жағасында орналасқан. 9 ғасырда негізделген және 10 ғасырда даңққа ие болған. Сол кездегі Батыс Еуропадағы медициналық білімнің ең маңызды көзіне айналды. Грек мәтіндерінің аудармалары және түпнұсқа араб тілінде жазылған араб медициналық трактаттары Монтекассино кітапханасында жинақталып, латын тіліне аударылды. Осылайша, Гиппократ, Гален және Диоскоридтің жинақталған білімі Сицилия және Солтүстік Африкамен байланыстар арқылы белгілі болған араб медициналық тәжірибесімен толықтырылып, жаңарып жаңарды. Нәтижесінде Салерноның дәрігерлері, ерлер де, әйелдер де, ортағасырлық Батыс Жерорта теңізі аймағында практикалық мәселелер бойынша теңдессіз болды.

Шолу

9 ғасырда құрылған бұл мектеп бастапқыда монастырь диспансерінде орналасқан. Ол өзінің ең үлкен даңқына Х-ХІІІ ғасырлар аралығында, Ломбард билігінің соңғы онжылдықтарынан бастап, атағы жергілікті шеңберден тысқары тараған, Гогенштауфен әулетінің құлдырауына дейін жетті. 1077 жылы Салерноға Константин Африканның келуі Салерноның классикалық дәуірінің басталуын қадағалады. Салерно архиепископы Альфано І-нің қолдауы мен Константин Африканның аудармалары арқасында Салерно "Гиппократ қаласы" (Hippocratica Civitas немесе Hippocratica Urbs) атағын иеленді. Әлемнің түкпір-түкпірінен адамдар "Шола Салерниге" ағылды – аурулар жазылу үмітімен, ал студенттер медицина өнерін үйрену үшін келді. Бұл мектеп грек-латын дәстүрін араб және еврей мәдениеттерінен алынған білімдермен толықтырған синтез негізінде құрылған. Дәрігерлік көмек көрсетуден гөрі профилактикаға басымдық берілді, бұл медицинада тәжірибелік әдіс пайда болуына жағдай жасады.

Негізгі аңыз

Мектептің негізі дәстүрлі түрде аңызбен байланысты оқиғаға тіреледі. Айтуынша, грек саяхатшысы Понт Салерно қаласында тоқтағанда, Арчино су құбырының аркаларының астында түндеуге баспана тапқан. Күн күркіреп, дауыл болғанда, Салерн есімді тағы бір итальяндық жүгіруші сол жерге келген. Ол жараланған еді, ал грек, әуелде күдікпен қарап, латынның жарасына таңған бинттерді жақыннан қарады. Осы уақытта тағы екі саяхатшы – яһуди Хелин мен араб Абдела келді. Олар да жараға қызығушылық танытты, соңында барлығының медицинамен айналысқаны белгілі болды. Олар серіктестік құрып, білімдерін жинап, тарату үшін мектеп ашуға келісті.

Бірінші кезең: 9-10 ғасырлар

"Мектептің" пайда болуы 9 ғасырға дейін барып жетеді, алайда осы алғашқы кезеңге қатысты құжаттар өте аз. Оның құрамына кірген дәрігерлердің діни нанымдары – монахтар немесе жай адамдар екені туралы мәліметтер шамалы, сондай-ақ "Мектептің" институционалдық ұйымының бар-жоғы да белгісіз. Антонио Мацца мектептің 802 жылы негізделгенін айтады. Historia inventionis ac translationis et miracula Sanctae Trophimenae жылнамасында Пулкари Амальфи префекті болған кезде (867–878 жж.) Теодонанда есімді жас әйел ауыр сырқатқа шалдыққандығы баяндалған. Оның күйеуі мен туыстары оны Салерноға алып барып, үлкен архиатр Гиероламға емдетуге тапсырды, ол оны қарап, көптеген кітаптарды ("immensa volumina librorum") зерттеді. 9 ғасырдан бастап Салернода құқық саласындағы білім кең тараған, сонымен қатар жат тәлімгерлер мен шіркеу мектебі де болған. Заңгерлермен қатар, денеге күтім жасап, денсаулық туралы ілімдерді үйрететін адамдар да болды. 10 ғасырға қарай Салерно қаласы салауатты климатымен және дәрігерлерімен әйгілі болды, ал медицина мектебінің даңқы Солтүстік Еуропаға жетті. 988 жылы Адалберон II ди Верден атақты салернолық дәрігерлерден ем алу үшін Салерноға сапар шекті, бұл туралы Gesta episcoporum Virdunensium еңбегінде айтылған. Рихер 947 жылы француз сарайында болған салернолық дәрігер туралы айтады, оның медициналық білімі кітаптардан емес, тәжірибеден туындағанын жеткізеді.

Екінші кезең: XI-XIII ғасырлар

Географиялық орналасу, әрине, мектептің өсуінде маңызды рөл атқарды: Жер Орталық теңіз порты Салерно араб және Шығыс Рим мәдениеттерінің ықпалын біріктірді. Авиценна мен Аверростың кітаптары теңіз арқылы келді, ал қалаға бірнеше жыл келген карфагендік дәрігер Константин Африкалық (немесе Ифрикия) Салерноға келді және араб тілінен көптеген мәтіндерді аударды: Гиппократтың «Афоризмдері» мен «Прогноздары», Галеннің «Тегни» мен «Мегатегни», Әли ибн Аббас (Халий Аббас) еңбегі «Кітаб әл-малик» (яғни «Liber Regius» немесе «Pantegni»), Әл-Жаззардың «Виатикумы» (Альгизар), Разидің «Liber divisionum» және «Liber experimentorum», Исаак Исраилдің (Исаак Иуда) «Liber dietorum», «Liber urinarium» және «Liber febrium». Иоганн (1161 жылдың 2 ақпанында қайтыс болған) және Матфей Платеар, мүмкін әке мен бала, сол кезде Салернода тұратын, олар өздерінің әйгілі «Liber de Simplici Medicina» (сондай-ақ «Circa Instans» деп те аталады) еңбегін жариялаған, ол 13 ғасырдың басында олардың атымен Салернода алғаш рет тіркелген. Кейінгі нұсқалары – 1480 жылғы Брюссельдегі және 1500 жылдардың басында Парижде Робинет Тестард салған суреттерімен жарық көрген, қазір Париж бен Санкт-Петербургте «Livre des simples medecines» деп сақталған. Екі басылымның да факсимильдері мен түсіндірмелерін Опсомер мен Стерн (1984) және Молейро (2001) жариялады. Осы мәдени күш аясында монастырларда ұзақ уақыт бойы ұмытылған классикалық еңбектер қайта жаңғырды. «Медициналық мектептің» арқасында медицина абаттықтардан шығып, әлеммен және тәжірибелік зерттеулермен қайтадан қарым-қатынас жасаған алғашқы ғылым саласы болды. Салерно мен жақын маңдағы Бадия-ди-Кава монахтары бенедиктин географиясында маңызды рөл атқарды, өйткені 11 ғасырда қалада осы тәртіптің үш маңызды өкілі болғанын атап өтеміз: Папа Григорий VII, Монтекассино аббаты Дезидерий (болашақтағы Папа Виктор III) және епископ Альфано I. Осы тұста Салерноның «мектебі» аурулар мен студенттерді бүкіл Еуропадан тартатын орталыққа айналғанша өсті. Сол кездегі жылнамалар мен Еуропаның ірі кітапханаларында сақталған көптеген қолжазбалар Салернодағы дәрігерлердің беделін куәландырады. 1231 жылы мектептің беделін император Федерико II бекітті. Оның Мелфи конституциясында дәрігерлік қызметті тек Медицина мектебінің дипломына ие дәрігерлер ғана атқаруы мүмкін екені белгіленді. 1280 жылы Анжу королі Карл II мектепті медицинадағы жалпы білім беру орталығы деп мойындаған алғашқы жарғыны бекітті. Оның даңқы шекарадан асып, көптеген еуропалық кітапханаларда сақталған Салернитан қолжазбалары және тарихи куәгерлер оны дәлелдейді. 12 немесе 13 ғасырдағы «Regimen sanitatis Salernitanum» поэмасының авторы өзінің еңбегін жарнамалау және оған сенімділік беру үшін поэмасына салерниттік тегін жатқызды. Бұл мектеп грек-латын медицинасы дәстүрін араб және еврей медицинасы дәстүрлерімен біріктіріп, жалғастырды. Әртүрлі мәдениеттердің қарым-қатынасы әртүрлі медициналық білімді синтездеуге және салыстыруға әкелді, бұл мектептің негізін төрт шеберге жатқызған аңызбен куәландырылады: еврей Хелин, грек Понт, араб Абдела және латын Салерн. Мектепте медицинаны оқытудан басқа (онда әйелдер де оқытушы және студент ретінде қатысты), философия, теология және құқық курстары да болды. Мектептегі ең танымал дәрігер және медициналық автор – Трота немесе Тротула де Руггиеро, ол гинекология мен косметика саласындағы бірнеше еңбектерімен танымал, олар бірлесіп «Тротула» деп аталады. «De Passionibus Mulierum Curandorum» алғаш рет 1100 жыл шамасында жарық көрді және 16 ғасырдың басында күйеуі Амбрози Паренің көмекшісі болған акушер Луиза Бургуаз оны үлкен өзгерістерге ұшыратқанға дейін маңызды мәтін болып саналды. Тротаның тағы 19 қолжазбасы бүгінде еуропалық кітапханаларда сақталған. Бұл мектепте оқыған басқа да әйел дәрігерлер «Салерно әйелдері» немесе «mulieres Saleritanae» деп танылды, олардың ішінде Абелла, Констанс Календа, Ребекка де Гварна және Меркуриада сияқты әйелдер болды. Салерниталық мектептің танымал болуына кітаптар ықпал етті. Олардың бастауы «Pantegni» – Константиннің Хали Аббастың «Аль малаки» еңбегін аудармасы және бейімделуі, теориялық медицинаның он томы және практикалық медицинаның он томы болды. Сондай-ақ, ол Хунейн бин Исхақтың офтальмология туралы трактатын және Ибн әл-Жаззардың «Виатикумын» аударған. Орта ғасырдың ең танымал фармакопеясы – «Antidotarium Nicolai» да мектеп шеңберінде жазылған. Schola Medica Salernitana-да білім алған дәрігерлердің арасында Жиль де Корбей болды.

Үшінші кезең: 14-19 ғасырлар

Неаполь университетінің пайда болуымен «Мектеп» маңыздылығын жоғалта бастады. Уақыт өте келе оның беделі Монпелье, Падуа және Болонья сияқты жаңа университеттердің артынан қалып, көлеңкеде қалды. Дегенмен, Салерно мекемесі 1811 жылғы 29 қарашада Джоакчино Мураттың Неаполь Корольдігіндегі мемлекеттік білім беру жүйесін реформалау барысында таратылғанға дейін бірнеше ғасыр бойы сақталды. Соңғы орны Палаццо Копета ғимараты болды. Салерно медицина мектебінің қалған «Медицина және құқық докторлары» 1811 жылдан бастап, 1861 жылы Италия Корольдігінің жаңадан құрылған мемлекеттік білім министрі Франческо Де Санктис таратып, жапқанға дейін Салерно қаласындағы «Ұлттық Тассо пансионатында» (Конвитта Тассо) елу жыл бойы қызмет етті.

Медициналық зерттеулер

Оқу бағдарламасы 3 жыл логика, 5 жыл медицина (ішінде хирургия және анатомия) және тәжірибелі дәрігермен бір жылдық тәжірибеден тұрды. Сонымен қатар, бес жыл сайын адам денесін тілдік жарасымдылық бойынша зерттеу жоспарланған. Сабақтар ежелгі медицина мәтіндерін түсіндіруден құралды. Алайда, медицина баяу дамыған кезде Салернода хирургияның жаңа өнері пайда болды, және Руджиеро ди Фугальдо оны толыққанды ғылым деңгейіне көтерді. Ол бүкіл Еуропаға тараған ұлттық хирургия туралы алғашқы трактатты жазды. Сондықтан 12 ғасырдан бастап Салерно, әсіресе неміс студенттері үшін маңызды орталыққа айналды. Бірақ араб кітаптарының кеңінен таралғандығымен, латын дәстүріне негізделген мектептің ғылыми ықпалы төмендеді және Солтүстік Италиядағы университеттермен ығыстырылды. Бруно да Лонгобукко сияқты түлектер оның білімін таратуға көмектесті. «Мектеп» медицинаны оқытудан басқа (әскери және студенттер оқытушы ретінде қабылданды), сондай-ақ философия, теология және құқық пәндерін оқытты, сондықтан оны кейбіреулер алғашқы университет деп есептейді. Салернитан медицина мектебінде оқытылатын пәндер бізге арнайы жарғы арқылы белгілі. Мектеп мұғалімдері медицинаны теория және практика бойынша ажыратты. Біріншісі дене құрылысын, оның бөліктерін және олардың қасиеттерін білуге қажетті сабақтарды берді, ал екіншісі денсаулықты сақтау және аурулармен күресу жолдарын көрсетті. Сонымен қатар, сол кездегі басқа медицина мектептері сияқты, медициналық оқытудың негізі Гиппократ пен Галеннің принциптері болды. Салерноның ұстаздарының ежелгі жазбалары да осы дәстүрден ауытққан жоқ. Салерниталық медициналық ілімдердің алыс аймақтарға таралуы Нонантола аббаттығынан Modena Capitolare di Modena-да сақталған кодекс сияқты құжаттармен куәландырылған. Бұл Салернодағы медициналық білімнің ежелгілігін растайды және латын мәдениетінің дәстүрі тоқтап қалмағанын және оның таралу орталығы Салерно болғанын дәлелдейді. Мектепте жасалған ең танымал трактат – Regimen Sanitatis Salernitanum. Латын тілінде жазылған бұл еңбек гигиена ережелерінің жинағы болып табылады, оның негізінде оның ілімі жатыр.

Алмо Колледж Салернитано

Медициналық колледж мектептің тәуелсіз академиялық органы болды. Оның мақсаты – талап етілген оқу жылдарын аяқтаған студенттерді докторлық диссертация алу үшін қатаң емтиханға түсіру, сондай-ақ медицинаны тәжірибелеуден бөлек, оқытуға да даярлау болды. Медициналық колледж – медицина қызметкерлерінің мүддесі мен қадір-қасиетін қорғауға, сондай-ақ дәрі-дәрмектердің зиянды әсеріне тосқауыл қоюға арналған кәсіби ұйым еді. Колледждің құқықтарын заңмен бекітіп, оның академиялық атақтарын мойындаған алғашқы егемендік акт 1200 жылы император Фредерик II-ге қатысты. Қаладағы барлық дәрігерлер «Алуни» аталды және олар да біртіндеп колледжге қабылдану құқығына ие болды. Әдетте, түлектерді марапаттау рәсімі Әулие Петр шіркеуінде, немесе Әулие Матфей шіркеуінде, немесе Әулие Екатерина капелласында өтті. Бірақ 1000 жылдың басында марапаттау рәсімі қала сарайында өтті. Ант – дәрігердің жоғары моральдық ұстанымын көрсететін нәрсе, ол кедейлерге ешқандай сыйақысыз көмектесуге ант берді, сонымен қатар Құдай мен адамдар алдында адал өмір сүруге және қатаң тәртіп сақтауға міндеттенді. Фармация лицензиясын алу үшін, яғни «arte aromatariae» саласында, үміткердің жоғары моральдық қасиеттері мен адалдығы қажет болды, бұл қасиеттер мектепте бағаланды. Мұндай диплом жас түлектің «дінге» адалдығының куәсі ретінде қарастырылды. Салерно колледжі берген докторлық дәрежелердің рас екендігі нотариуспен куәландырылып, пәнді оқыту үшін қажет болды. Докторлық дипломда емтихан күнінен бөлек, Папаның таққа отыру жылы да көрсетілген. Себебі, азаматтық күнтізбе әртүрлі мемлекеттерде өзгеше болса да, Папаның күні өзгермейтін, әсіресе шетелдегі түлектердің дипломдарында маңызды болды. Дипломдарға әрқашан балауызбен мөр басылды. Бұл дөңгелек мөрлердің ортасында қаланың гербы анық көрінеді, онда қаланың қамқоршысы Әулие Матфей Ізгі хабарды жазуда бейнеленген. Салерно туындыларының көптеген үлгілері жоғалып кетті. Мектептің профессорлары дәрігер науқастың жанында болғанда қандай қағидаларды сақтау керектігін алғаш рет анықтағандықтары үшін үлкен құрметке ие болды. Бұл құжаттар осы ұстаздардың дәрігерлік қызметке қаншалықты берілгендігін, олардың байқай білу қабілеттерін және адам денесі туралы терең білімдерін көрсетеді.

Мектеп мұғалімдері

Медикусты медикус пен медикус э́т клирикустан ажырату қажет, себебі олар Салерно медицинасының екі бөлек кезеңін көрсетеді. Медикус – тәжірибеге сүйенетін дәстүрлі дәрігер, ол науқасқа көмектесу үшін түрлі қоспаларды қолданады. Medicus et clericus – бұл өнер мен доктринаны зерттеуші ғалым деген мағынадағы дәрігер. Гариопонто (Гиппократ пен Галенді ұстанған көне латын авторларын зерттеген) кезінде Салерно медицинасы өркендеу дәуірін бастады. Біз алғаш рет әйелді, атақты Тротұла де Руджерді көреміз, ол кафедраның құрметіне ие болып, босанған әйелдерге кеңес береді. 1000 жылдың басында Салернода медициналық білімділердің құрылған, жақсы ұйымдастырылған мектебі немесе қоғамы болды. Societas-тың алғашқы қағидаларын сол жатрофизиктер (jatrophysici) жасады, олар Bonae diei төбесінде қызмет етіп, Salernitam Scholam scripsere деп жазылған, мектептің негізін қалады және Flos Medicinae-ді кейінгі ұрпаққа қалдырды, ол ұлылық пен ізгіліктің ескерткіші. Орта ғасырларда Салернода медицинаны жеке профессорлар оқытты, олардың есімдері дәрігерлерге берілді. Сол кезде дәрігерлердің саны аз болды, ал көптеген адамдар бірнеше буын бойы сақталған дәстүрлі отбасылық емді қолданды. Schola – тәуелсіз ұйымға ие, ерекше еңбегі бар оқытушылардан тұратын институт және Praeses-ке жауапты болды. Прейор (Prior) құрылғанда, ең жоғары дәрежедегі колледж ретінде, бұл үлкен құрметтің белгісі болды. Бірақ Praeses-тің Прейормен (Prior) ешқандай ортақ нәрсесі болған жоқ, өйткені оның билігі колледж ішінде кейін пайда болды. Гариопонто мен оның замандастары таратып жүрген медициналық ілімдер олармен бірге жойылған жоқ; басқа шеберлер олардың жолын жалғастырды. XII ғасырдың екінші жартысында үш көрнекті шебер өздерінің алдыңғыларын құрметтеді: Мастер Салерно, Матео Платеарио кіші және Мусандино. Салерноның Tabulae Salernitanae және Compendium жалпы терапия мен дәрі-дәрмек дайындау туралы мәліметтер берді. Матео Платеарио кіші Glosse Platearium атты еңбекті жазды, онда ол өсімдіктер мен түрлі дәрілік заттарды сипаттайды. Мусандино – медицинаның догмаларын таратуға арналған танымал шебер. Сондай-ақ, 14 ғасырдың соңында Сицилияның Вильгельм I-нің жанына екі рет шақырылған Ромуальдо Гварна және Неаполь королевасы Джоанна II-ні емдеген Антонио Солимена да белгілі болды. Ол өзінің ілімімен танылғандықтан, Маэстро Разиональ делла Магна Курияның жоғары лауазымына көтерілді. Тағы бір асыл тұлға – Джованни да Просида. Көптеген салерниттік шеберлер өзінің білімін соғыс операцияларына жұмсады. 1299 жылы Сицилияда әрекет еткен Калабрия герцогы Роберт Анжу әскерінің қызметінде Бартоломео де Валона мен Филиппо Фундакарио болды.

Кедей Генрих туралы аңыз

Бұл ең әйгілі аңыз ортағасырлық неміс музыканттары арқылы ауызша жеткізіліп, 1190 жылдары Хартман фон Ауе "Der arme Heinrich" ("Кедей Генрих") атты поэмасында жазылған. Кейін Лонгфеллоу бұл әңгімені "қайта ашты" және 1851 жылы "Алтын аңыз" деп жариялады. Германия ханзадасы Генрих әдемі және күшті жас жігіт еді, ол жас ханшайым Элсиге құда болған. Бірақ бір күні ол тері ауруына (жалаңаяққа) шалдықты және денесі тез ісіне бастады, сондықтан халық оның өліміне қадарлы екенін көріп, оны "Кедей Генрих" деп атады. Бір түні ханзадаға түс көрінді: шайтан оған Салернолық дәрігерлерге қаралуды ұсынды, оған тек өз еркімен оның қанына шомылған жас қыздың қанына шомылса ғана емделе алатынын айтты. Элси дереу осы қорқынышты құрбандыққа ұсынылса да, Генрих одан бас тартып, дәрігерлердің пікірін тыңдауды жөн көрді. Ұзақ сапардан кейін бүкіл сарай Салерноға келді, ал Генрих Медицина мектебіне барар алдында Кафедральдық соборға барып, Әулие Матайдың қабірінде дұға еткісі келді. Сол жерде, аян арқылы, ол керемет түрде жазылып, Элсиге осы қасиетті алтарьда үйленді.

Роберт пен Сибилла туралы аңыз

Тағы бір дәстүр – Нормандиялық Роберт пен Конверсанолық Сибилла туралы аңыз. Крест жорықтары барысында Роберт уланған жебеден жарақаттанды. Оның жағдайы қиын болғандықтан, ол Салерноға емшілермен кеңесу үшін қайтып келді, олардың жауабы қатаң болды: оның өмірін сақтаудың жалғыз жолы – жарадан уды сору еді, бірақ оны істеген адам оның орнына қайтыс болар еді. Роберто барлығын жіберіп, өлуге дайын болды, бірақ оның әйелі Сибилла Конверсано түн бойы күйеуінің уын сорып алып, жанындағы сүйіктісі үшін өлімге қиынды. Бұл аңыз Авиценнаның «Каноны» мұқабасындағы миниатюрада бейнеленген, онда Роберто мен оның сарайы қала қақпаларында емшілерді қарсы алып, оларға алғыс айтып тұрғандарын көруге болады, ал фондық бөлігінде кемелер сапарға дайын тұр; сол жақта тағы төрт емші Сибилламен айналысып жатыр, оны тәжбен танып, уланған күйде көруге болады.