Кіріспе

Жойылып кеткен бауырымен жорғалаушылар түрі

Чаттерджи бұл сынық сүйектердің кейбіреулері екі жеке организмге – біреуі егде жасқа, екіншісі жасқа – бір түрге тиесілі екеніне сенді. Дегенмен, тек бірнеше бөлік табылды, негізінен бас сүйегі және кейбір аяқ сүйектері, олардың пропорциялары бір-біріне толық сәйкес келмейді. Осы себепті көптеген ғалымдар Protoavis қазбасы химералық екеніне, яғни бірнеше организмнен құралғанына сенеді: бас сүйегінің бөліктері коэлурозаврлардың бөліктеріне ұқсайды, ал TTU P 9200 және TTU P 9201 тізім нөмірімен тіркелген сан сүйегі мен тобық сүйегі тетануран емес тероподтарға жақын екенін көрсетеді, ал кем дегенде кейбір омыртқалар Мегаланкозаврдың, дрепанозавридтің омыртқаларына ең ұқсас. Алайда, Protoavis пен дрепанозавридтердің мойын омыртқалары арасындағы осы ұқсастықтарды Федуччия мен Уайлд (1993) Археоптерикс пен дрепанозавридтердің туыстығын дәлелдеу үшін де қолданған. "Қай жаққа қарасаңыз да, осы қазбалар Protoavis-тің дұрыстығына күмән келтіреді. Осы деректерге сүйенсек, Чаттерджидің даулы жаңалығы – химера, көптен өлген архозаврлардың жиынтығы" деген қорытынды жасауға болады. Егер бұл шынымен де бір жануар болса, химера емес, Protoavis құстардың басқа тероподтардан қашан ерекшеленгені туралы сұрақтар тудырады, егер олар терапод динозаврларының тізбегінен шыққан болса. Бірақ, жақсы дәлелдер келтірілмегенше, жануардың статусы әзірге белгісіз болып қала береді. Сонымен қатар, палеобиогеографиялық зерттеулер шын құстардың Американы бор дәуіріне дейін мекендемегенін көрсетеді; бүгінгі күнге дейін табылған ең алғашқы даусыз құстар, мысалы, манирапторлардың барлығы Эуразияда табылған. Уэлман Protoavis-тің төртбұрышты сүйегінің (quadrate) Тероподтардың синапоморфияларын көрсетіп тұрғанын айтты. Паул мойын омыртқаларының дрепанозаврларға ұқсастығын көрсетті. Готье және Роу, сондай-ақ Дингус және Роу Protoavis-тің артқы аяғының кератозаврға тиесілі екенін сенімді түрде дәлелдеді. Федуччия Protoavis ағаш өсіп, "кодонт" болып табылатын жануар екенін айтты. Ерте орнитохик динозаврларын зерттеу кезінде Стерлинг Несбит және оның әріптестері Protoavis-тің кейбір ішінара қалдықтарын тетануран емес тероподтар екенін анықтады. Бас сүйек пен мойынның толық бөлігі, ең болмаса, дрепанозавридке тиесілі болуы мүмкін, себебі бас сүйек пен мойын Protoavis-тің арқалық омыртқаларына қарағанда тым үлкен.

Эволюция туралы талқылауда

Алан Федуччия сияқты ғалымдар Protoavis-ті құстар динозаврлардан пайда болды деген гипотезаны жоққа шығаруға тырысу үшін пайдаланды. Дегенмен, кейбір ғалымдар құстардың бір-бірінен айырылуының жалғыз салдары – уақыт бойынша ығысуы мүмкін деп санайды. "Protoavis-тің құс статусын немесе оның таксономиялық жарамдылығын қолдайтын нақты деректердің болмауы, мәселенің осылай даулы болуын түсіндіру қиын. Автор Chiappe-пен келіседі, қазіргі уақытта Protoavis Aves-тің филогенетикалық реконструкциясына қатысы жоқ екенін айтуға. Докум төсектерінен алынған қосымша материалдар осы ерекше архозаврды растауы мүмкін, бірақ қазіргі уақытта Protoavis туралы деректер жоқ." Палеонтологтар, егер Protoavis жарамды болса да, құстардың тероподтық тегін жоққа шығармайды. Архозаврлар Техаста салыстырмалы түрде көп кездеседі және Е.Д. Коуп бір ғасырдан астам уақыт бұрын Панхенделдің қызыл төсектерін зерттегеннен бері белгілі бір көлемде табылды. Protoavis-тің голотиптік үлгісі (TTU P 9200), паратипі (TTU P 9201) және барлық анықталған материалдар Техас штатының Панхендел аймағындағы Докум тобынан табылды. Докум кезеңі Карнианнан ерте Норианға дейін, Триас кезеңінің соңында қалыптасқан және төрт бірліктерден тұрады: Санта-Роза формациясы, Тековас формациясы, Трухильо формациясы, Купер каньоны формациясы және Буль каньоны формациясы. Protoavis-тің көптеген қаңқа элементтері мен ішінара элементтері 1980 жылдары Буль каньоны формациясының Пост (Миллер) карьерінен жиналды, ал Protoavis-ке жатқызылатын басқа да үлгілер Тековас формациясының Киркпатрик карьерінен жиналды. Протоависті алғаш сипаттаған Чаттерджи биноминалды атауды – Protoavis texensis ("Техастан келген алғашқы құс") кішкентай сүйектер жинағына берді, олардың бір түрге жататыны есептелді. Ол типтік үлгіні бір жануардан шыққан деп түсіндірді, атап айтқанда, қазіргі АҚШ-тың Техас штатында 225-210 миллион жыл бұрын өмір сүрген 35 см биіктіктегі құстан. Сүйектердің құмтас түйіндеріне араласып, толығымен бөлінгендіктен, Protoavis кейінгі шөгінділерден қайта өңделген болуы мүмкін деген болжам бар. Алайда, негізгі стратиграфиялық принцип – "инклюзиялар принципі", қиылысқан қатынастар принципінің ерекше жағдайы. Ол басқа шөгінді тау жыныстарына енгенге дейін тау жынысының болуын қажет етеді. Қайта өңдеу – бұл бұрыннан бар тау жыныстарынан қазбаларды немесе қазбаларды қамтитын тау жыныстарын ауа райының әсерінен тозу, оларды тасымалдау және оларды кейін литификацияланатын жаңа шөгінді тау жыныстары ретінде қайта орналастыру процесі. Юра кезеңінің тау жыныстары Докум тобының Триас кезеңінің шөгінділерінен кейін пайда болғандықтан, олар Докум шөгінділеріне инклюзия ретінде қайта өңделмеген болуы мүмкін.

Палеоорталық

Докум тобының шамаланған палеоклиматы субтропикалық болған және ерекше құрғақ/ылғалды маусымдармен реттелген, соңғысы муссондық жаңбырлармен сипатталған. Докум тобында динозаврлар әлі де сирек кездесетін, тек кейбір кератозаврлар мен басқа бастапқы формалар жақсы құжатталған. Аталған аймақтың басты хищниктері – Постосух сияқты попозауридтер болған, бұл түр Техас штатының триас кезеңіне жататын қызыл түсті шөгінділерінде жақсы танымал. Сондықтан Чаттерджи ұсынған терең талдаулар көбінесе нақты сипаттамадан гөрі көркемдік қиялына жақын. Оның "Құстардың пайда болуы" (1997) атты материалға жасаған толыққанды талдауында Чаттерджи Protoavis қазбаларын фотосуреттермен немесе эскиздермен көрсетпеген, оның орнына оқырманға көркемдік бейнелеулерді ұсынған. Осы себепті Чаттерджиге қатаң сын айтылды. Мұндай тәсіл ғылымда қабылдауға келмейді, себебі ол қолдағы материалды әдемілеуге тырысады, қазбалардың өте шашыраңқы екенін және олардың нашар сақталған жай-күйін жасырады.