Шар-Кали-Шарри: Аккад патшасының өмірі мен билігі

Кіріспе

Акад билеушісі (б.з.д. 2217–2193)

Шар Кали Шарри (, DShar ka li Sharri;) б.з.д. 2217–2193 жылдары (орталық мерзімдеме бойынша) Аккад империясын биледі. Күн тәрізді жазуды зерттеудің алғашқы кезеңдерінде оның аты "Шар Гани шарри" деп жазылған. 1870 жылдары ассириологтар Шар Кали Шарриді Аккад империясының бірінші билеушісі Саргон Аккадпен бірдей санаған, бірақ бұл қателік 1910 жылдары анықталды. Оның аты кейде құдайландыруды көрсететін алдыңғы Диңгір белгісімен, ал кейде белгісіз жазылған. Ол бір кезде құдайға айналғаны және оның құдайлық мәртебесін көрсететін екі атағы болғаны белгілі: "Аккадтың батыр құдайы" және "Варий елінің құдайы". Ол өмірлік кезеңінде өзін құдай деп жариялаған Нарам Синнің ұлы және мұрагері болды.

Өмірбаян

Шар Кали Шарри шамамен 2217 ж.б. әкесі Нарам Синнің орнын басты. Шумер патшалар тізімі бойынша оның билігі 25 жылға созылды, бұл оның билік жылдығының атауымен сәйкес келеді. Оның үш сарай күзетшісінің мөр басылғандарынан (мысалы, "Энлиль құдайының халқының патшасы Сар Кали Шарри. Тута Сар Либбис, патшайым: Искун Даган, жазушы және оның сарай күзетшісі, (оның) құлы"), Шар Кали Шарридің әйелі мен патшайымы Тута Сар Либбис болғандығы белгілі. Нарам Син өзінің көптеген ұлдарын маңызды провинциялық губернаторлар, ал қыздарын бас діни қызметкерлер етіп тағайындау арқылы түрлі қала-мемлекеттерді бақылауда ұстады. Шар Кали Шарри билікке көтерілген кезде осы жүйені мұра еткен болар, бірақ оның ұрпақтары болған-болмағаны немесе оның провинциялық губернаторларының табиғаты белгісіз. Ол патша тағына отырмас бұрын Ниппурдың губернаторы болған деген болжам бар. Бұл фактіге оның Ниппурда таққа отырғаны туралы мәтіндер дәлелдейді, бұл процеске оның қарындасы Туданапшум да қатысты, ол Ниппурда Энлильдің бас діни қызметкері болып тағайындалды. Месопотамия билеушілері кейде "патшалық сапарға" шығып, маңызды діни орындарды аралап тұратын. Мұндай сапарлардың бірі оның әкесі Нарам Синнің, Акад империясының төртінші билеушісінің билігі кезінде белгілі болды. Оған үш баласы - Бин Кали Шарре, Туданапшум және мұрагер принц Шар Кали Шарри еріп жүрді. Әскери күшін көрсету үшін кем дегенде бес сагина (генерал) Шар Кали Шарримен бірге болды. Шар Кали Шардың Адап губернаторы Лугал Гис болғандығы үш саз балшық мөрлерінен белгілі, онда "Агаде қаһарманы, құдайы, жазушы және Адап губернаторы Лугал Гис, оның құлы" деп жазылған. (Бұл жерде есімдерден кейін "құдай" белгісі қойылған). Оның орнын Шар Кали Шарри билігінде Адап энсиі ретінде алған мұрагері - Уртур, ол сол жерде табылған тақташалардан белгілі. Оның билік құрған кезіндегі көптеген Адап тақташалары әлі күнге дейін жарияланбаған күйінде Стамбул мұражайында сақталған. Лугал Ушумгалдың бірнеше жазулары, әсіресе мөр басылған жазулары белгілі, олар оны Лагаш губернаторы және сол кезде Нарам Синнің вассалы (арад, "қызметшісі" немесе "құлы") ретінде, сондай-ақ оның мұрагері Шар Кали Шарри деп атайды. Осы мөрлердің бірінде: "Лугал Ушумгал Лагаш губернаторы, Нарам Синнің және кейін Шар Кали Шарридің уәзірі" деп жазылған. Оның губернаторлық орынбасары Пузер Мама өзін Лагаш билеушісі деп жариялады, мүмкін Шар Кали Шарри қайтыс болғаннан кейін, және Лагаштың екінші династиясын бастады. Месопотамия билеушісінің негізгі міндеттерінің бірі - бас құдай Энлильдің Экур ғибадатханасын күтіп ұстау. Нарам Син бастаған ғибадатхананың құрылысын Шар Кали Шарри аяқтады. Бұл процесс соншалықты маңызды болды, ол оның жеті жылдығына аталды, тіпті бұл тапсырманы басқаруға тағайындалған генералдың атын атады, Пузур Эштар. Ниппур қазбасында Шар Кали Шарридің кірпіштері табылды: "Енлиль құдайы (оған) нұсқау берді. Сар Кали Шарри, күшті, Агаде патшасы, Экурдың құрылысшысы, Ниппурдағы Энлиль құдайының ғибадатханасы. Ал кімде-кім осы жазуды алып тастаса, онда Энлиль, Самас және Астар құдайлары оның негіздерін талқандап, ұрпағын жоя берсін". Ол бір тақташа жазуда (HS 195) Тигр мен Евфрат өзендерінің бастауын аралағаннан кейін, Ниппурдағы Энлильге табыну затын бергенін атап өтті. "Енлиль құдайы оған: "Сар Кали Шарри, құдіретті патша, Энлиль құдайының тостаған иесі, Агаде патшасы, Энлиль құдайының қол астындағылардың патшасы" деп бұйырды. (Ол құдайға адал қызмет етті) оған (Құдайдың) бергенін толықтай берді. Тигр мен Евфрат өзендерінің бастауларына жеткен соң, ол оны Ниппурдағы Энлиль құдайына арнады". Шар Кали Шарридің билік еткен жылдары MAR сияқты көшпелі топтармен әдеттегідей жанжалсыз бейбіт болды. ТУ мен Гутиандар, сондай-ақ эламдықтармен дәстүрлі шайқастар болды. Сол кезеңдегі экономикалық мәтіндер де өркендеудің жеткілікті деңгейін көрсетеді. Оның тұсында Гутиандардың ықпалы күшейіп, олар Адапты астанасы етіп алған, бірақ Акадтың вассалы болып табыла ма, жоқ па - белгісіз. Бұл оның тұсында Аккад империясының құлдырауы басталған деген тарихи дәстүрге сай. Шар Кали Шарри жазуының бір неғұрлым кейінгі Нео-Вавилон көшірмесі (БМ 38302) (Бұл сонымен қатар Забаладағы Илаба ғибадатханасының құрылысын белгілейді) ол бір сәтте кең таралған көтеріліске тап болғанын көрсетті, ол оны жеңді. Бұл оның әкесі Нарам Синнің Ұлы көтерілісін көрсетеді, бірақ мыңжылдықтардың өтуі бір билеушінің екінші билеушінің тарихымен араласуы мүмкін. "Сар Кали Шам, күшті, Агаде патшасы, Астар құдайының ғибадатханасын салған. [Төрт жақ та бірге оған қарсы көтерілді, [Төменгі теңізден бастап Жоғарғы [Теңізге] дейін, ол халықты жеңіп, Таулы жерлердің барлығын Энлиль құдайы үшін жойды және олардың патшаларын Энлиль құдайының алдына тізе бүктірді. Сар Кали Шам, Энлиль құдайының билігімен, сол шайқастарда ешкімге жарылқау көрсетпеді. Ол Тигр өзенінің бастауын және Евфрат өзенінің бастауын жетіп, Астар құдайының ғибадатханасын салу үшін Аман тауларындағы қарағайларды кесті. Ал кімде-кім осы жазуды алып тастаса, онда Энлиль, Самас және Астар құдайлары оның негіздерін талқандап, ұрпағын жоя берсін". Колфон: "Мархуса тасынан алынған мәтін бойынша. Тасқа жазылған нәрсені Иссакку әулетінен Нергал Суми Ибни жылдам жазып алды". Патшалар тізімі былай дейді: "Содан кейін кім патша болды? Кімі патша болған жоқ? Игиги, Ими, Нанум, Илулу: төртәүі тек 3 жыл ғана биледі". Акад империясы Дүдүдің 21 жылдық билігі және Шу Турулдің 15 жылдық билігімен қайтадан біраз уақытқа тәртіпке келді.

Shar Kali Sharri succeeded his father Naram Sin in c. 2217 BC. According to the Sumerian King List his reign lasted 25 year which is closely matched by the year name from his rule. It is known, from the seal impressions of three of her majordomos (example "Sar kali sarri, king of the subjects of the god Enlil. Tuta sar libbis, the queen: Iskun Dagan, scr[ibe] and her major[d]omo, (is) [her] servant"), that the wife and queen of Shar Kali Shari was Tuta sar libbis. Naram Sin maintained control over the various city states by the simple expedient of appointing some of his many sons as key provincial governors, and his daughters as high priestesses. Shar Kali Shari would have inherited this system on his ascension but is not known if he had any offspring or, for the most part, the nature of his provincial governors. It has been suggested that he was governor of Nippur before assuming the crown. This is supported by the fact that text show that he was crowned in Nippur, a process that included his sister Tudanapšum who had been named high priestess of Enlil at Nippur. It was traditional for rulers in Mesopotamia to make an occasional "royal progress" visiting the major cultic sites. One such progress is known from the reign of his father Naram Sin, fourth ruler of the Akkadian Empire. He was accompanied by three of his children, Bin kali šarrē, Tudanapšum, and crown prince Shar Kali Shari. In a show of military strength at least five sagina (generals) accompanied Shar Kali Shari. It is known that the governor of Adab under Shar Kali Shar was Lugal gis based on three clay sealings reading "[S]ar kali sam, god, hero of Agade: Lugal gis, scribe and go[vernor] of Ad[ab, (is) his] servant." (noting that the Dingir followed the rulers name here). His successor as ensi of Adab under Shar Kali Shali was Ur tur, known from tablets found there. Many Adab tablets dated to his reign remain unpublished in the Istanbul Museum. Several inscriptions of Lugal ushumgal are known, particularly seal impressions, which refer to him as governor of Lagash and at the time a vassal (, arad, "servant" or "slave") of Naram Sin, as well as his successor Shar kali sharri. One of these seals proclaims:

Lugal ushumgal was Governor of Lagash, a vassal of Naram Sin and later of Shar Kali Sharri. His successor as governor Puzer Mama declared himself ruler of Lagash, possibly on the death of Shar Kali Shari, and began the 2nd Dynasty of Lagash

One of the primary duties of the ruler of Mesopotamia was the maintenance of the Ekur temple of the chief god Enlil. Work on the temple, initiated by Naram Sin, was completed by Shar Kali Shari. So important was this process that it was featured in seven of his year names, even naming the general appointed to lead the task, Puzur Eshtar. Inscribed bricks of Shar Kali Shari were found during the excavation of Nippur:
"The god Enlil instructed (him). Sar kali sarri, the mighty, king of Agade, builder of Ekur, temple of the god Enlil at Nippur. As for the one who removes this inscription, may the gods Enlil, Samas, and Astar tear out his foundations and destroy his progeny." In a tablet inscription (HS 195) he also marked, after visiting the source of the Tigris and Euphrates rivers, the giving of a cult object to Enlil at Nippur. blockquote|"The god Enlil decreed (it to him) Sar kali sarri, mighty king,cup bearer of the god Enlil, king of Agade, king of the subjects of the god Enlil. (The god Enlil) as fa as from gave to him in its entirety. After he reached the sources of the Tigris and Euphrates rivers, he personally dedicated (this object) to the god Enlil in Nippur." Based on his year names the reign of Shar Kali Shari was fairly peaceful with the usual scuffles with nomadic groups like the MAR. TU and the Gutians as well as the traditional butting of heads with the Elamites. The economic texts from that period also would indicate a reasonable degree of prosperity. Clearly the Gutians were growing in influence during his reign as at some point they made Adab their capital, though whether as a vassals of Akkad or not is unknown. That said, there was a historical tradition that the Akkadian Empire began to unravel during his rule. One much later Neo Babylonian copy of an inscription (BM 38302) of Shar Kali Shari (which also marks the building of the temple of Ilaba in Zabala) indicated that he face a widespread revolt at one point which he overcame. This reflects the Great Revolt faced by his father Naram Sin though it cannot be discounted that passage of millennia had blurred the history of one ruler with the other. blockquote|"Sar kali sam, the mighty, king of Agade, builder of the of the temple of the goddess Astar at Zabala. [W]hen the four quarters together revolted against him [fr]om beyond the Lower Sea as far as the Upper [S]ea, he smote the people and all the Mountain Lands for the god Enlil and brought their kings i[n] fette[rs] before the god Enlil. Sar kali sam, the mighty, by the authority of the god Enlil, sh[owed] mercy to no one in those battles. He reached the source of the Tigris River and the source of the Euphrates River and cut down cedar wood in the Amanus (Mountains) in order to the temple of the goddess Astar. As for the one who removes this inscription,may the gods Enlil, Samas, and Astar tear out his foundations and destroy his progeny. Colophon According to the text of a stele of marhusa stone. That which was written (on) the stone, Nergal sumi ibni of the Issakku family wrote out quickly." The king list states:

"Then who was king? Who was not the king? Igigi, Imi, Nanum, Ilulu: four of them ruled for only 3 years." The Akkadian Empire then resumed some semblance of order for a time with the 21 year reign of Dudu followed by the 15 year reign of Shu turul.