Кіріспе

Америкалық экспорт-импорт банкі (EXIM) – АҚШ федералдық үкіметінің ресми экспорттық несие агенттігі. Толық мемлекеттік меншіктегі федералдық корпорация ретінде жұмыс істейді.

Экспорт-импорт банкі 1934 жылы президент Франклин Д. Рузвельттің жарлығымен Вашингтонның экспорт-импорт банкі ретінде құрылған. Оның мақсаты – «АҚШ пен басқа елдердің, олардың агенттері мен азаматтары арасындағы экспорт пен импортты, сондай-ақ тауарлар алмасуды қаржыландыруға және жеңілдетуге көмектесу» болды. Банк 1935 жылы АҚШ күміс құймаларын сатып алу үшін Кубаға 3,8 миллион долларлық несие берді. 1945 жылы Конгресс оны атқарушы билік тармағындағы тәуелсіз агенттік деп бекітті. Федералды заңға сәйкес, EXIM-ді Конгресс әр 4-5 жыл сайын қайта бекітуі керек. Бұл банкке жаңа бизнеспен айналысуға кедергі келтірді, ол 2015 жылғы желтоқсандағы Американың көлік инфрақұрылысын жақсарту заңы арқылы 2019 жылдың қыркүйегіне дейін қайта бекітілді. 2019 жылғы желтоқсанда президент Дональд Трамп Экспорт-импорт банкінің мерзімін ұзарту туралы заңға, 2020 жылғы қосымша қаржыландыру заңының бөлігі ретінде қол қойды, ол банкке 2026 жылдың 31 желтоқсанына дейін рұқсат берді. Өмірі бойында Экспорт-импорт банкі Панамерикалық тас жолы, Бірма жолы және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қайта құру сияқты бірнеше маңызды жобаларды қаржыландыруға көмектесті. Банкті қолдаушылар оның шағын және орта бизнестің әлемдік нарыққа қатысуына мүмкіндік беретінін айтса, сыншылар оның ірі корпорациялар мен арнайы топтарға жағдай жасауға бағытталғанын алға тартады.

Шолу

Export–Import Bank of the United States (EXIM) – американдық тауарлар мен қызметтердің экспортын қолдауға арналған түрлі құралдарды ұсынатын мемлекеттік мекеме. Банктің міндеті – АҚШ-тың халықаралық сатып алушыларға экспорттық өнімдерін сатуды қаржыландыру арқылы АҚШ-та жұмыс орындарын құру және сақтау. EXIM АҚШ экспорттаушыларына және олардың клиенттеріне сатып алушыларды қаржыландыру, экспорттық несиелерді сақтандыру және айналым капиталына қол жеткізу сияқты құралдарды ұсынады. Екіншіден, АҚШ экспорттаушылары басқа үкіметтердің қолдауымен келген шетелдік бәсекеге тап болғанда, EXIM сатып алушыларға әлемдегі шамамен 96 ECA ұсынған қаржыландыруға сәйкес немесе қарсы қаржыландыруды ұсынады. Банк АҚШ Конгресімен мемлекеттік корпорация ретінде жарғыланған; ол соңғы рет 2012 жылы үш жылдық мерзімге қайта жарғыланды. Жарғы Банктің өкілеттіктерін және шектеулерін егжей-тегжейлі сипаттайды. Олардың бірі – EXIM жеке сектордың несие берушілерімен бәсекелес емес, керісінше коммерциялық несие берушілердің саяси немесе коммерциялық тәуекелді қабылдауға дайын болмағандықтарынан немесе мүмкіндік таппағандықтарынан орындалмаған мәмілелерді қаржыландыруды қамтамасыз етеді. EXIM өнімдері кез келген американдық экспорттық компанияның, оның көлеміне қарамастан, экспорттық сатуына көмектесуге бағытталған. Банктің жарғысында EXIM-нің несие беру құқығының "кем дегенде 20%-ын" шағын бизнеске бөлу көзделген, бірақ олар көбінесе 20%-ға жетпейді. Дегенмен, 2013 қаржы жылында несиелер мен кепілдіктердің 76%-ы алдыңғы 10 алушыға тиді. Экспорттық несие агенттіктері (ECA) деп белгілі осыған ұқсас банктерді 60 шетел мемлекеті басқарады. АҚШ Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) мүшесі болғандықтан, олар ЭЫДҰ ережелері мен принциптерін сақтай отырып қызмет етеді. Мақсаты – әртүрлі елдердің экспорттаушыларына тауарлары мен қызметтерінің сапасы бойынша, емес, артықшылықты қаржыландыру шарттары бойынша бәсекелесуге мүмкіндік беру. ЭЫДҰ мүшесі емес елдердің ECA-лары, мысалы, Қытайдың EXIM Банкі, өз үкіметтерінен ЭЫДҰ ережелерін сақтауды талап етпейді.

Қызметкерлер

Р. Уолтон Мур, (төраға) 1934–1941
Джордж Н. Пик, (президент) 1934–1935
Джон А. МакАдамс, (актілік төраға орынбасары) 2013 Банктің алғашқы операциясы 1935 жылы Кубаға АҚШ күміс құймаларын сатып алу үшін 3,8 миллион долларлық несие беру болды. Бірінші және Екінші экспорт-импорт банктері 1936 жылы Конгресс Екінші экспорт-импорт банктерінің міндеттемелерін бірінші банкке өткен кезде біріктірілді.

Бірма жолы

1937-1938 жылдары салынған 717 мильдік Бурма жолы қазіргі Мьянмадағы (бұрынғы Бірма) Лашио қаласын Қытайдың Юньнань провинциясындағы Куньмин қаласымен байланыстырады. 1938 жылдың желтоқсанында EXIM бекіткен 25 миллион долларлық несие, жаңа жолдың жұмыс істеуі үшін қажетті көлік құралдары мен материалдық-техникалық қолдауды ұсыну арқылы, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қытайдың тауар сатып алу мүмкіндігін арттыру арқылы, жабдықтау маршрутының ашық күйінде қалуына үлкен үлес қосты. 1940 жылы Универсалды сауда корпорациясына тағы 20 миллион доллар бөлінді. 1939 жылғы Foreign Affairs журналында жарияланған мақалада Қытайдың 25 миллион доллардың бір бөлігін Форд, Крайслер және Дженерал Моторс компанияларынан 3 тонналық 2000 жүк көлігін сатып алуға жұмсағаны көрсетілген.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қайта құру және Маршалл жоспары

EXIM Lend Lease аяқталуының (1945 жылдың қыркүйегі) және Маршалл жоспарының басталуының, сондай-ақ Әлемдік банк алғашқы рұқсаттарының (1947 жылдың мамыры – 1948 жылдары) арасындағы жылдары маңызды рөл атқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ-тың жаулық әрекеттер тоқтатылғаннан туындайтын сұранысты қанағаттандыра алатын несиелік мүмкіндігі болмағаны мойындалды. 1945 жылғы Экспорт-импорт банкі туралы заңның негізгі себептерінің бірі, EXIM-нің қазіргі жарғылық құжатының негізі, Еуропаның соғыстан кейінгі қайта құру қажеттіліктеріне тиімді жауап беру үшін EXIM-нің несие беру мүмкіндігін күрт арттыру қажеттігі болды. 1945 жылғы EXIM жылдық есебінде Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде EXIM-нің рөлі былай болжалды: «Экспорт-импорт банкі ұзақ мерзімді долларлық несиелердің басты көзі болуға тиіс». Бұл тұжырым жеке капиталдың шетелдік үкіметтік сатып алушыларға несие беруге құлшыныс танытпауына және Халықаралық валюта қоры мен Халықаралық қайта құру және даму банкінің келісімдерін ратификациялаудың кешігуіне негізделген. 1945 жылғы Экспорт-импорт банкі туралы заң несие беру өкілеттігін 750 миллион доллардан 3,5 миллиард долларға дейін ұлғайтты, бұл осы кемшіліктерді жоюға көмектесу үшін шамамен төрт есеге артты. 1945 және 1946 жылдары Франция, Дания, Норвегия, Бельгия, Нидерланды, Түркия, Чехословакия, Финляндия, Италия, Эфиопия, Грекия, Польша және Австрияға АҚШ-тан жабдықтар, құрылыстар және қызметтер сатып алу үшін несие ұсынылды. Қаржыландыру елдердің қайта құруына және жаңа техника сатып алу, валюта айырбастау, инфрақұрылым мен көлік жүйелерін жақсарту және жөндеу арқылы импорт-экспорт әлеуетін қалпына келтіруге бағытталған. 1948 жылы Маршалл жоспары басталғанда, EXIM өзінің несиелерін Солтүстік және Оңтүстік Америкадағы Экономикалық жаңғырту актісіне қатыспаған елдерге шоғырландырды.

Совет елдерінің алғашқы кредиттері

1989 жылы Берлин қабырғасы құлағанда және 1991 жылы КСРО тарағанда, АҚШ компаниялары Екінші дүниежүзілік соғыстан бері алғаш рет Шығыс Еуропамен еркін бизнес жүргізе алды. EXIM – бұрынғы Кеңес Одағына, Польшаға, Чехословакияға және 1991 жылдан кейін құрылған жаңа тәуелсіз мемлекеттерге экспортты қаржыландыруды ұсынған алғашқы қаржы институттарының бірі болды. 1990 жылы президент Джордж Буш 1975 жылдан бері коммунистік елдермен нормативтік сауда қатынастарын ресми түрде шектеген Джексон-Вэник поправкасын күштен шығарды. Бұл шешім АҚШ компанияларына КСРО және бірнеше бұрынғы коммунистік елдермен бизнес жасауға барлық кепілдік және сақтандыру бағдарламаларын пайдалануға мүмкіндік берді. EXIM 1990 жылдың наурыз айында Чехословакиямен бизнес байланысын қайта жаңартты. 1991 жылдың 25 қаңтарында EXIM Чехословакияға 1947 жылдан бергі алғашқы мәмілені бекітті. Лос-Анджелес, Калифорния штатындағы First Interstate Bank қаржылаған кепілдік, Tonak Hat Company компаниясына Массачусетс штатындағы Digital Equipment Corporation компаниясынан компьютерлер сатып алуға мүмкіндік берді. 1991 жылдан бері EXIM темір қоршау құлағаннан кейін пайда болған 25 мемлекетке экспортты қолдап келеді.

Бірінші несие Үндістанға

2015 жылдың қаңтар айында Үндістанға сапарынан кейін президент Обама EXIM «Америка дайындалған» өнімдердің экспортын 1 миллиард долларға қаржыландыратынын, АҚШ-тың Шетелдегі жеке инвестициялар корпорациясы шағын және орта кәсіпорнына 1 миллиард доллар несие беретінін және АҚШ-тың Сауда және даму агенттігі жаңартылатын энергияға 2 миллиард доллар бөлетінін жариялады. Обама мен Моди бұрын АҚШ компанияларының Үндістанда атом электр станциялары салуына тосқауыл болған мәселелер бойынша уағдаласты.

Қолдау

Оның қолдаушылары банктің шағын және орта бизнестің экспорттық қабілетін кеңейтуге көмектесуге баса назар аударатынын айтады. Ұлттық өндірушілер қауымдастығының бас директоры және президенті Джей Тиммонс былай мәлімдеді: "EXIM өндірушілердің жаңа нарықтарға экспорттауға және күшейіп келе жатқан жаһандық бәсекелестікке ілесуге мүмкіндік беретін маңызды рөл атқарады. Банк шамамен 290 000 экспортқа байланысты жұмыс орнына көмек көрсетеді және жыл сайын шағын және орта өндіріс орындарының бизнесін өсіруге және жаңа қызметкерлерді жұмысқа алуға көмектеседі. EXIM арқылы жасалатын барлық мәмілелердің 85%-дан астамы экспорттаушы шағын бизнеске тікелей пайда әкеледі – бұл біздің экономикамызды және жұмыс орындарын құруды қозғалтатын экономикалық күш". 2008 жылы президенттік науқанында Обама Экспорт-импорт банкі "корпоративтік игіліктерге арналған қаражаттан асып кеткенін" айтқан. 2012 жылдың мамырында Банкті қайта авторизациялау кезінде ол Экспорт-импорт банкінің 5 жыл ішінде экспортты екі есеге арттыру мақсатына жетуде маңызды рөл атқаратынын мәлімдеді. Қайта авторизациялау салтанатында Обама: "Біз мыңдаған бизнеске өз өнімдері мен қызметтерін шетелде көбірек сатуға көмектесеміз, осы арқылы оларға отандық жұмыс орындарын құруға көмектесеміз. Мұның бәрін салық төлеушілерге қосымша шығынсыз жасаймыз" деді.

Арнайы мүдделерге негізделген сын

Банк ерекше мүдделерді қолдағаны үшін сынға ұшырады. Бұл мүдделерге Boeing немесе Enron сияқты корпорациялар, сондай-ақ шетелдік үкіметтер мен азаматтар кірді, мысалы, 1996 жылы Қытай ұлттық ядролық энергетикалық корпорациясына (CNNP) АҚШ-та жасалған технологияны экспорттауға көмектесу үшін 120 миллион долларлық арзан несие берілді. Соңғы кезде банк бұрынғы губернаторы Билл Ричардсон директорлар кеңесінде отырған испандық жасыл энергетика компаниясы Abengoa-ға 33,6 миллион доллар несие берді. 2014 жылдың мамыр айына қарай Ричардсон Экспорт-импорт банкінің кеңесшілер комитетінің мүшесі де болды.

Боинг

2007 және 2008 жылдары берілген несие кепілдіктерінің 65%-ы Boeing ұшақтарын сатып алуға бағытталған компанияларға берілді. 2012 жылы Банктің несие кепілдіктері одан да күрт өзгеріп, олардың 82 пайызы Boeing клиенттеріне тиесілі болды. Дегенмен, EXIM қолдаушылары Boeing АҚШ-тағы долларлық құны бойынша ең ірі экспорттаушы екенін және ол – АҚШ-тың толыққанды коммерциялық ұшақтар өндірушісі ретінде қорғалуға тиіс екенін атап көрсетеді. Boeing компаниясына қолдау көрсету, әсіресе Comac – Қытайдың мемлекеттік меншігіндегі, ауыр субсидия алатын коммерциялық ұшақтар өндірушісі, Boeing және Airbus компанияларының нарықтық үлесін күштеп тартып алуға тырысатындықтан, аса маңызды деп саналады. Сондай-ақ, Boeing компаниясы бұрын EXIM қолдауымен жұмыс істеген жалғыз АҚШ ұшақ өндірушісі емес екенін де ескеру керек. 1930, 40 және 50 жылдары EXIM басқа да АҚШ авиациялық өндірушілерді, мысалы, Douglas Aircraft Company, Consolidated Vultee Aircraft Company (Convair) және Lockheed Aircraft Corporation сияқты компанияларды қолдаған. Банктің құны мен тиімділігі күмәнді. EXIM жобалары келесі 10 жыл ішінде АҚШ үкіметіне жылына орташа есеппен 1,4 миллиард доллар пайда әкелсе, Конгресс Бюджеттік Кеңсесінің баламалы талдауы көрсеткендей, бұл бағдарлама сол кезеңде шамамен 2 миллиард долларға зиян келтіруі мүмкін, бұл несиелік тәуекелді есептеудегі қарама-қайшылықтарға байланысты. Консервативті және либералды топтардың бәрі де Банкті сынап, оны жабуды талап етуде.

Бюджетке негізделген сын

Сыншылар Экспорт-импорт банкінің субсидиялары салдарынан туындайтын "көрінбейтін" шығындар бар екенін де айтады, оның ішінде жаңа ұшақтардың бағасын жасанды түрде көтеру және келесі он жылдағы дефицитке 2 миллиард доллар қосылуы мүмкін. Forbes журналына үлес қосушы Дуг Бандоу 2014 жылы былай деп жазды: "Агенттік алымдар мен пайыз төлейтіндіктен субсидия бермейміз деп мәлімдейді, бірақ ол бизнеске нарықтағыдан жақсы несие шарты ұсыну үшін ғана жұмыс істейді. Банк мемлекеттік мөлшерлеме бойынша қарыз алу мүмкіндігін несиелер, несие кепілдіктері, айналымдық капиталға кепілдіктер және несие сақтандыруы үшін пайдаланады". Егер экономика мен қаржының қалыпты принциптері қолданылса, сыншылар банк пайда тапқанына және жариялаған жылдық табысына күмәнданады, себебі банк пайданы есептегенде тәуекелді тиісті түрде ескермейді. Қаржы, экономика және банк ісіндегі ең жақсы тәжірибе – капитал құнын немесе дисконттық ставканы тәуекелді көрсету үшін түзету немесе, балама ретінде, әділ құн бағалауын қолдану болып табылады. Осыған байланысты сын: "Массачусетс технология институтының Дебби Лукас жасаған Экономикалық зерттеулер ұлттық бюросының мақаласында сипатталған қарапайым тәсіл EXIM-нің ұзақ мерзімді несие кепілдік бағдарламасы салық төлеушілерге пайда емес, шығын әкелетін кепілдіктер беретінін көрсетеді. Бұдан әрі, бұл талдау EXIM-нің несие кепілдіктері қарыз алушыларға қарыз сомасының шамамен 1% көлемінде субсидия алуға мүмкіндік беретіндей жомарт шарттармен берілетінін анықтады. Бұл 2012 жылы банк бере алатын 21 миллиард долларлық несиеге салық төлеушілерге 200 миллион долларлық шығын әкеледі".

Қоршаған ортаға негізделген сын

2009 жылдың ақпан айында EXIM, «Жер достары», «Гринпис» және Боулдер, Арката және Окленд қалалары бастаған 7 жылдық сот процесін аяқтады. Арыз берушілер EXIM мен «Overseas Private Investment Corporation» мұнай және басқа да қазба отын жобаларына, жобалардың климаттық өзгерістерге тигізетін әсерін алдын ала бағаламастан қаржылай көмек көрсеткенін мәлімдеді. 2005 жылы арыз берушілерге сотқа жүгінуге құқық берілді. Бұл шешім маңызды болып саналады, себебі федералды сот алғаш рет федералды үкіметтің әрекеттерінің Жердің климатына және АҚШ азаматтарына тигізетін әсерін бағаламауына қатысты сотқа шағымдануға заңдық негіз берді. Бірақ, EXIM-нің қазба отынмен айналысуы және осыған байланысты парниктік газдар эмиссиясы төраға Хохбергтің қызмет мерзімімен бірге келісімге қол қойылғаннан кейін күрт өсті. 2009 және 2012 жылдар аралығында EXIM-нің қазба отынды қаржыландыру көлемі 2,56 миллиард доллардан шамамен 10 миллиард долларға дейін өсті. 2010 жылы экологиялық ұйымдар EXIM-нің «қазба отынға құмарлық танытуда» екенін, бұл президент Обаманың «қазба отынға субсидияларды кезең-кезеңмен тоқтату» туралы жариялаған ниетімен «қайшылыққа толы» екенін айтты. 2009 жылдың желтоқсан айында EXIM директорлары ExxonMobil басқаратын Папуа-Жаңа Гвинеядағы сұйық газ жобасына 3 миллиард доллар көлемінде қаржыландыруды мақұлдады. Жоба зорлық-зомбылыққа әкеп соқты. 2012 жылдың сәуір айында Папуа-Жаңа Гвинея үкіметі ауыл тұрғындарының наразылығын басу үшін әскер жіберді. Жобаға байланысты карьерде болған жер сілкінісі салдарынан шамамен 25 адам қаза тапты. 2010 жылы экологиялық ұйымдар EXIM директорларын Үндістандағы 3,960 мегаватттық көмірмен жұмыс істейтін Сасан Ультра Мега Электр қуаты жобасына 917 миллион доллар көлемінде қаржыландыруды мақұлдағаны үшін сынады. Экологиялық ұйымдар бұл шешімді қайта қарау кезінде агенттіктің төрағасы Фред Хохберг пен Директорлар кеңесі Висконсин саясаткерлерінің саяси қысымына «бойын игенін» мәлімдеді. 2011 жылы бірнеше экологиялық ұйымдар Экспорт-импорт банкінің бас кеңсесі алдында наразылық акциясын өткізіп, төраға Хохберг пен Директорлар кеңесінен Оңтүстік Африкадағы 4,800 мегаватттық Кузиле көмірлік электр стансасын қаржыландырудан 805 миллион долларды бас тартуды талап етті. Экологиялық ұйымдар бұл жобаны агенттіктің тарихындағы ең ірі көміртегі эмиссиясы жобасы деп санайды, бұл кедейлікті жеңілдетпейді, бірақ денсаулық сақтау мамандарының айтуынша, жергілікті ауаның ластануын күшейтеді, бұл тыныс алу, жүрек-қан тамырлары және жүйке жүйесіне зиян келтіреді, сондай-ақ жүрек аурулары, қатерлі ісік, инсульт және созылмалы тыныс алу ауруларынан өлімге әкелуі мүмкін. EXIM-нің 2011 жылғы Кузиле жобасын қолдау туралы хабарламасында экологиялық жетістіктер туралы мәлімдемелер жасалды, соның ішінде «Кузиле Оңтүстік Африкада күкірт диоксидін тазартатын құрылғылары бар алғашқы көмірмен жұмыс істейтін электр станциясы болады». Алайда, 2023 жылы Оңтүстік Африканың энергетикалық компаниясы Эском күкірт диоксиді ластануын бақылау жүйесін айналып өтуді ұсынды, бұл Хельсинкидегі Энергия және таза ауа жөніндегі зерттеулер орталығының бағалауынша, 680 адамның өліміне әкелуі мүмкін. 2012 жылдың желтоқсанында Биологиялық әртүрлілік, Тынық мұхитының қоршаған ортасы және Акула аралын қалпына келтіру желісі Жохберг төрағасына және EXIM-ге қарсы сотқа шағым түсірді. Сотта EXIM-нің жобаларды қаржыландыруы АҚШ-тың қоршаған ортаны қорғау және мәдени мұра заңдарын бұзады деп мәлімделді. Олардың түзетулер енгізілген сот ісіне EXIM-нің Австралия-Тынық мұхиты ЖСМ жобасына берген қарызы және Квинсленд Кёртиске берілген 1,8 миллиард долларлық қарызы кірді, олардың жалпы сомасы 4,8 миллиард долларды құрады. 2016 жылдың наурыз айында Калифорнияның федералды судьясы экологтарға қарсы шешім шығарды, EXIM қаржыландыруы ConocoPhillips, Origin Energy Ltd. және Sinopec қолдаған жобаның 10% ғана екенін және қарызды қабылдамау жобаны тоқтатпайды деп мәлімдеді. Экологтар шешімге шағымданды. 2019 жылы «Жер достары» (АҚШ) EXIM президенті Кимберли А Ридті сұйық табиғи газ (СЖГ) индустриясын, қазба отынның өмірлік циклының климаттық әсеріне қарамастан, қолдағаны үшін сынады, АҚШ үкіметінің төртінші ұлттық климаттық бағалауы жиі және экстремалды ауа райы құбылыстары қоршаған ортаға және экономикаға қатты зиян келтіріп, адам денсаулығына зиянды әсерін және адам өмірін жоғалтуды күшейтетінін атап өтті. «Жер достары» (АҚШ) сондай-ақ EXIM-нің Мозамбиктегі СЖК жобасына 5 миллиард доллар қаржы бөлуді мақұлдағаны үшін сынады, бұл жобаның айналасындағы экожүйеге (құрып бара жатқан түрлерді қоса), жергілікті қауымдастықтардың қоныс аударуына және жергілікті халық үшін экономикалық пайданың болмауына әкеп соқты. 2023 жылдың мамыр айында EXIM төрағасы Рета Джо Льюис, вице-төраға Джудит Прайор және директор Спенсер Бахус Индонезиядағы мұнай өңдеу зауытын кеңейту жобасына Экспорт-импорт банкінің шамамен 100 миллион долларын қаржыландыруға дауыс берді (EXIM директоры Оуэн Хернштадт қалыс қалды).