Кіріспе
2000 жылдың 2 шілдесінде Мексикада жалпы сайлау өтті. Сайлаушылар 1917 жылғы Конституцияға сәйкес қайта сайлану құқығы жоқ президент Эрнесто Седильо Понс де Леонды алмастыратын жаңа президентті сайлау үшін дауыс берді. Сайлау жүйесі көпшілік дауыс беру қағидасы бойынша жүргізілді: 300 орын бірінші жеңіске жеткен кандидаттарды анықтау арқылы және 200 орын пропорционалдық өкілдікпен сайланатын 500 депутаттан тұратын Палата, сондай-ақ әр штаттан үштен сайланатын, екі орын дауыс беруде ең көп дауыс жинаған партияға, ал қалған орын екінші орын алған кандидатқа берілетін 128 сенатор (алты жылдық мерзімге) және ұлттық партия тізімі бойынша пропорционалдық өкілдікпен сайланатын 32 сенатор. Президенттік сайлауда Мексика революциясынан бері оппозицияның алғаш рет жеңіске жеткені – «Өзгеріс одағынан» Висенте Фокс 43,4% дауыс жинап жеңіске жетті. Парламент сайлауында «Өзгеріс одағы» 500 орынның 224-ін алып, Депутаттар палатасындағы ең ірі фракцияға айналды, ал Институционалдық-революциялық партия Сенатта 128 орынның 60-ын алып, Сенаттағы ең ірі фракция болып қала берді. Сайлауға қатысқан сайлаушылардың саны 63-64% аралығында болды. Бұл тарихи маңызды сайлау Фоксты 1911 жылы Франсиско И. Мадеродан бері оппозициялық партиядан сайланған алғашқы президент, сондай-ақ 71 жыл ішінде 43% дауыспен сол кездегі үстем Институционалдық-революциялық партияны жеңген алғашқы президент етті.
General elections were held in Mexico on Sunday, 2 July 2000. Voters went to the polls to elect a new president to serve a single six year term, replacing President Ernesto Zedillo Ponce de León, who was ineligible for re election under the 1917 Constitution. The election system ran under plurality voting; 500 members of the Chamber of Deputies (300 by the first past the post system and 200 by proportional representation) for three year terms and 128 members of the Senate (three per state by first past the post – two first past the post seats are allocated to the party with the largest share of the vote; the remaining seat is given to the first runner up – and 32 by proportional representation from national party lists) for six year terms. The presidential election was won by Vicente Fox of the Alliance for Change, who received 43.4% of the vote, the first time the opposition had won an election since the Mexican Revolution. In the congressional elections the Alliance for Change emerged as the largest faction in the Chamber of Deputies with 224 of the 500 seats, whilst the Institutional Revolutionary Party remained the largest faction in the Senate with 60 of the 128 seats in the Senate. Voter turnout was between 63 and 64% in the elections. This historically significant election made Fox the first president elected from an opposition party since Francisco I. Madero in 1911, as well as the first in 71 years to defeat, with 43 percent of the vote, the then dominant Institutional Revolutionary Party.
Институционалдық революциялық партия
Президент Эрнесто Зедильо 71 жылдық ПРИ-дің үміткерлерді із кестесінен үзіліп, жаңа жол ашуға тырысты, сондықтан ПРИ 2000 жылғы сайлауға президенттік кандидатты ішкі сайлау арқылы таңдауды жүзеге асырды – бұл бұрын-соңды болмаған жағдай еді. Президент келіп, "Аталған "дедазо" қайтыс болды" деп мәлімдеді. Франсиско Лабастида Очоа, Хумберто Роке Вильянуева, Мануэль Бартлетт және Роберто Мадразо алдын ала үміткерлердің қатарында болды. Президент мәлімдеме жасағаннан кейін де, Франсиско Лабастиданың ресми кандидат болу мүмкіндігі жоғары екендігі сезілді, себебі ол президент Зедильоға жақын адам еді. Мадразоның сайлау барысында Лабастидамен болған қақтығысы, сондай-ақ Зедильоға қатысты Мадразоның қарсылығы, оның "Дедазоға Мадразо беріңіз" атты үгіт сөзінде айқын көрінді. 1999 жылдың 7 қарашасында сайлау өтті, онда "қырғи тышқан", "толған сайлау жәшіктері" және "қайта дауыс беру" сияқты кеңінен танымал алаяқтық әдістер қолданылды.
Демократиялық революция партиясы
Порфирио Муньос Ледо мен Куаутемок Карденас Демократиялық революция партиясының (PRD) кандидаттары болуға ниет білдірді, бұл жарыс Муньос Ледоның партиядан қуылтуымен аяқталды. Муньос Ледоның сөзіне қарағанда, егер PRD-да "шынайы демократиялық процесс" болмаса, бір адам үшінші рет билікке үміткер болуы сөзсіз. Кейін Муньос Ледо Мексика революциясының нағыз партиясының кандидат ретінде бекітілді, ал Карденас PRD кандидаттығына тағайындалды. Фокс діни көзқарасын нығайтып, өзін сенімді католик ретінде таныстырды. Фокс президенттікке сайланса да, ол шіркеулерге берген уәделерін орындамады, себебі ПАН Одақ Конгресінде абсолютті көпшілік ала алмады.
Пікірсауалдар
PRI кандидат Франсиско Лабастида науқанның алғашқы айларында дерлік барлық сауалнамаларда көш бастады, бірақ соңғы екі айда оның басымдығы азайды; керісінше, PAN кандидат Висенте Фокс көптеген сауалнамаларда екінші орында болды, бірақ мамыр және маусым айларында оның қолдаушыларының саны өсті және ол көптеген соңғы сауалнамаларда көш алды. Сауалнамалардың басым көпшілігі Фокстың жеңісін болжамады, керісінше Лабастиданың үлкен артықшылықпен жеңіске жететінін көрсеткендіктен, сауалнамаға қатысқандардың көпшілігі оппозициялық партияны қолдайтындарын айтудан қорқып, өздерінің пікірлерін жасырды, себебі PRI оларды мемлекеттік әлеуметтік жәрдем бағдарламаларынан айыруы мүмкін еді. Шындығында, «Реформа» газеті науқан барысында жариялаған барлық сауалнамаларда Лабастиданың жеңіске жететінін болжады, бірақ өз қатесін «қорқыныш факторы» деп аталатын нәрсеге байланысты деп түсіндірді. Күндер Сауалнама көзі FoxPAN LabastidaPRI CárdenasPRD Басқалар Үлгі көлемі Сілтеме 1999 жылғы қараша39%43%18%0% N/A44%39%16%0% N/A38%41.8%16.5%3.7% 120033.3%53.1%9.9%3.7% 154233.8%46.2%11.7%8.3% 153737%47%11%4% 15001999 жылғы желтоқсан34%47%13%6% 164739.2%47.1%12.5%1.2% 147537.8%42.2%17.8%2.2% 10062000 жылғы қаңтар32%51%11%6% 151038.6%48.2%12.0%1.2% 154439%45%14%2% 20 86636.7%49.7%11.9%1.7% 167842.4%43.5%13.0%1.1% 15002000 жылғы ақпан41.1%42.2%14.5%2.2% 120032.4%45.5%16.1%6.0% 134644%36%18%2% 111334.5%45.3%17.2%3.0% 269738.8%41.8%15.7%3.7% 143838.6%47.0%13.2%1.2% 151037.8%50.0%11.0%1.2% 239735.7%40.5%22.6%1.2% 11822000 жылғы наурыз31.8%46.1%17.0%5.1% 132233.4%51.6%13.6%1.5% 112739.3%41.6%16.9%2.2% 120039.7%45.0%12.7%2.6% 143838.6%47.0%13.3%1.2% 153343.3%38.8%16.5%1.4% 120032.3%47.9%17.0%2.8% N/A2000 жылғы сәуір31.2%45.7%17.6%5.5% N/A41.4%46.0%12.3%0.3% 150032.7%47.4%17.7%2.2% N/A42%45%12%1% 164736.9%50.4%10.0%2.7% 192039.2%42.2%14.0%4.5% 107446.3%41.6%9.3%2.8% 10622000 жылғы мамыр39%45%12%4% 159039.1%45.5%12.5%2.9% 800040%42%16%2% 154743.6%38.6%16.4%1.4% N/A42.2%35.9%16.2%5.7% 178736%43%17%4% 200539.0%42.7%15.1%3.2% 24502000 жылғы маусым41%35%20%4% 209541%35%20%4% 209539%43%15%3% 242343%38%17%3% 140036%42%19%3% 275039%38%19%3% 228736%37%27%0% 136239%42%16%3% 154541%44%15%1% 133038%41%18%3% 180041%36%20%3% 154239%43%15%3% 130936%42%16%6% N/A
Жүріс-тұрысы
Кейбір оқшауланған бұзушылықтар мен мәселелер туралы хабарланды. Мысалы, оңтүстік Кампече штатындағы бір бұзушылық Еуропалық Одақтың сайлау бақылаушысы Рокко Буттильонеге қатысты және егер PRI үміткері жеңіске жеткенде Президент Эрнесто Зедильо үшін қиындықтар тудыруы мүмкін еді. Дегенмен, сайлау бақылаушылары осы оқиғалардың орталықтан үйлестірілгеніне (жергілікті PRI шенеуніктерінің басшылығымен болған оқиғалардан өзгеше) айғақ таппады, ал сыншылар осы бұзушылықтардың президенттік сайлаудың күткеннен анығырақ нәтижесіне елеулі әсер етпегенін тұжырымдады. Азаматтық ұйымдар 80 000-нан астам даярланған сайлау бақылаушыларын жұмылдырды, шетелдік бақылаушылар процеске куә болуға шақырылды, ал көптеген «жылдам санау» операциялары мен шығу сауалнамалары (барлығы дерлік тәуелсіз емес) ресми дауыс беру нәтижелерін растады. Ең ірі шығу сауалнамасын АҚШ-тың Penn, Schoen & Berland фирмасы ұйымдастырды, оны Даллас қаласындағы Democracy Watch ұйымы қаржыландырды және Висенте Фокс штабы қолдады, олар сайлаудағы әлеуетті алаяқтықтан алаңдады. 1988 жылғы кеңінен сынға ұшыраған және алаяқтыққа толы сайлаудан кейін жүзеге асырылған көптеген сайлау реформалары Мексиканың саяси жүйесін ашты, содан бері оппозициялық партиялар барлық деңгейдегі сайлауларда беспрецеденттік табыстарға жетті. Басты сайлау алаңдаушылықтары тікелей алаяқтықтан сайлау кампаниясының әділдігіне ауысты, ал 1995-1996 жылдары саяси партиялар осы мәселелерді шешу үшін конституциялық түзетулер бойынша келіссөздер жүргізді. Қабылданған заңнама оппозициялық партиялармен келісілген маңызды мәселелерді қамтыды. Жаңа заңдарға сәйкес, саяси партияларға жеке қаржыландырудан гөрі мемлекеттік қаржыландыру басымдық берілді, партияларды тексеру рәсімдері күшейтілді және сайлау институттарының құзыреті мен тәуелсіздігі арттырылды. Сот жүйесіне жеке тұлғалар немесе топтар ұсынған сайлау мәселелері бойынша азаматтық құқықтарды қарау өкілеттігі де кеңейтілді. Қысқасы, 1990-жылдардағы кең ауқымды реформалар партиялар үшін «тең мүмкіндіктер» жасады.
Сайлаушылардың демографиялық көрсеткіштері
Демографиялық кіші топFoxLabastidaCárdenas Басқасы% жалпы дауыс саны Жалпы дауыс саны4236166 100 Жынысы Ерлер473220152 Әйелдер434014348 Жасы 18-24503217118 25-29473416316 30-34493415215 35-39473712413 40-45413520411 46-5044371818 51-5446401316 55-5932432415 60 және жоғары35422218 Білімі Жоқ30462138 Бастауыш354618134 Орта3493415222 Дайындық532816321 Жоғары білім602215315 Жұмыс істеу орыны Мемлекеттік сектор413719318 Жеке сектор533115126 Өзі жұмыс істейтін423619324 Студент59191755 Үй шаруасымен айналысатын әйел414315125 Аймақ Солтүстік503712123 Орталық-Батыс483712318 Орталық433420335 Оңтүстік413720224 Дереккөз: Reforma.