Кіріспе
Алдын ала шектеу (сондай-ақ алдын ала цензура немесе жариялану алдындағы цензура деп те аталады) – әдетте үкімет немесе мекеме тарапынан сөз еркіндігіне қатысты қолданылатын, нақты бір мәлімдемелерді немесе туындыларды тыйым салатын цензура түрі. Бұл, жалпы тақырыптар бойынша шектеулер қойып, мәлімдеме жасалғаннан кейін ғана қарастырылатын цензурадан өзгеше. Кейбір елдерде (мысалы, АҚШ, Аргентина) конституцияларында көзделген ерекше жағдайларды (мысалы, ұлттық қауіпсіздік мәселелерін жасыру) ескере отырып, үкімет тарапынан алдын ала шектеуге тыйым салынған. Алдын ала шектеу түрлі жолдармен іске асырылуы мүмкін. Мысалы, өнер туындыларын немесе фильмдерді жариялау үшін мемлекеттік органнан лицензия алу қажет болуы мүмкін (бұл орган кейде сыныптау кеңесі немесе цензура кеңесі деп аталады). Лицензия беруден бас тарту немесе лицензияны жою – цензураның бір түрі. Бұл белгілі бір құжатты жариялауға тыйым салатын заңдық шешім немесе үкіметтік бұйрық түрінде де болуы мүмкін. Кейде үкімет немесе басқа да тарап жақын арада белгілі бір тақырыпта жариялануға дайындалып жатқанын біліп, оны тоқтатуға тырысады: жариялануды тоқтатып, оны қайта бастауға жол бермейді. Мұндай тыйымдар алдын ала шектеу болып саналады, себебі болашақ жарияланымдар алдын ала тоқтатылады. Сонымен қатар, бұл коммерциялық компаниялардың өз қызметкерлеріне жүктемелі (көбінесе құпия) саясаты түрінде де кездеседі, онда қызметкерлер жазбаша жұмысты жариялау үшін жазбаша рұқсат алуға міндетті, тіпті егер ол жұмыс уақытынан тыс жасалған және олардың жеке компьютерлік ресурстарын пайдаланып дамырылған болса да.
Prior restraint (also referred to as prior censorship or pre publication censorship) is censorship imposed, usually by a government or institution, on expression, that prohibits particular instances of expression. It is in contrast to censorship that establishes general subject matter restrictions and reviews a particular instance of expression only after the expression has taken place. In some countries (e. g., United States, Argentina) prior restraint by the government is forbidden, subject to exceptions (such as classifying certain matters of national security), by their respective constitutions. Prior restraint can be effected in a number of ways. For example, the exhibition of works of art or a movie may require a license from a government authority (sometimes referred to as a classification board or censorship board) before it can be published, and the failure or refusal to grant a license is a form of censorship as is the revoking of a license. It can take the form of a legal injunction or government order prohibiting the publication of a specific document. Sometimes, a government or other party becomes aware of a forthcoming publication on a particular subject and seeks to prevent it: to halt ongoing publication and prevent its resumption. These injunctions are considered prior restraint because potential future publications are stopped in advance. It can also take the form of a (usually secret) policy imposed by a commercial corporation upon its employees, requiring them to obtain written permission to publish a given written work, even one authored outside of work hours produced using their own computing resources.
Шектеулерге қатысты ерекшеліктер
Сөз бостандығына қойылатын барлық шектеулер алдын ала тыйым салу доктринасын бұзу болып табылмайды. Ұлттық қауіпсіздікке, әсіресе, ел аумағында әсер ететін ақпаратты жариялау, тіпті сөз бостандығын қорғайтын заңдар болған жағдайда да, шектелуі мүмкін. Көптеген жағдайларда ұлттық қауіпсіздікке сілтеме даулы болып келеді, мұндай шектеуге қарсылар үкіметтік қателіктер мен жағымсыз жағдайларды жасыруға тырысады деп санайды; мысалдары төменде келтірілген. Сотта қаралып жатқан істер туралы ақпаратты жариялауға сот шешімімен тыйым салынуы мүмкін. (Басқа жағдайларда, іске әсер ететін материалдарды жариялау қылмыстық жазаға тартылуы мүмкін, бірақ бастапқыда тыйым салынбайды.) Заңсыз мазмұнға ие мәтіндік және бейне ақпарат, мысалы, кәмелетке толмаған немесе өз еркімен келмеген адамдарды бейнелейтін порнография, материалдың құрбандарын қорғау және осы материалды цензуралауды бастаған елдің/мемлекеттің құқықтық және этикалық нормаларын сақтау мақсатымен цензураланады.
Блэкстоун және ертедегі көзқарастар
Уильям Блэкстоунның "Баспасөз бостандығы" еңбегінде бұл құқық алдын ала шектеулерден босатылу ретінде анықталған. Блэкстоунның пікірінше, адам жақсы ниетпен және мақұлданған мақсаттармен шындықты айтқан немесе жазған үшін жазаланбауы керек. Дегенмен, егер шындық жаман ниетпен жарияланған болса, ол өзіндік қорғау ретінде қарастырылмайды. Баспасөз бостандығы – еркін мемлекеттің негізгі қағидасы, бірақ ол басылымдарға алдын ала шектеулер қоймауды, қылмыстық мазмұны үшін жарияланғаннан кейін сынға ұшыраудан босатуды білдірмейді. Әрбір азамат өзі қалаған пікірін еркін жариялауға құқылы. Бұған тыйым салу – баспасөз бостандығын жоюмен тең. Егер ол тиісті емес, зиянды немесе заңға қайшы нәрсе жарияласа, ол өз әрекеттерінің салдарына жауап беруге тиіс. (4 Bl. Com. 151, 152) Бұл көзқарас АҚШ Конституциясы қабылданған кездегі басым құқықтық түсінік болды. Кейін ғана сөз және баспасөз бостандығы ұғымдары кеңейтілді (АҚШ, Ұлыбритания және олардың құқықтық дәстүрін бөлісетін басқа елдерде) адал қателіктерді, тіпті күмәнді себептермен жарияланған шындықты қорғау үшін.
Сот көзқарасы
Алдын ала шектеу англо-американдық құқықта цензураның ерекше қатыгез түрі саналады, себебі ол шектеуге алынған материалды естітуге немесе таратуға мүлдем жол бермейді. Өрнекке салатын өзге де шектеулер (мысалы, ар-намысқа тигізу немесе қылмыстық жала, қаралау, жала жабу және сотқа деген құрметсіздік) қылмыстық немесе азаматтық санкцияларды тек материал жарияланғаннан кейін ғана қолданады. Мұндай санкциялар салқындату әсерін тудыруы мүмкін, бірақ құқық сарапшылары осындай шаралар идеялар нарығын тікелей кемсітпейді деп есептейді.
Соғыс уақытындағы цензура
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан да ауқымдырақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде соғыс тілшілері әскери күштермен бірге жүрді, ал олардың хабарлары әскери құпияларды сақтау үшін алдын ала цензураланды. Мұндай цензураның деңгейі көбінесе күмәндалған жоқ, және осы мәселе бойынша ірі сот процесі болған емес. Кейінгі қақтығыстарда соғыс туралы хабарлаудың цензураға ұшырау дәрежесі әртүрлі болды, ал кейбір жағдайларда цензураның мақсаты әскери емес, саяси болғандығы туралы айтылды. Бұл Вьетнам соғысы және 1983 жылы Гренадаға жасалған шабуыл кезінде ерекше көзге түсті.
Пентагон құжаттары ісі
Пентагон құжаттары ісі (Нью-Йорк Таймс компаниясы АҚШ-қа қарсы), Никсон әкімшілігі 1945 жылдан 1971 жылға дейінгі Вьетнам соғысына АҚШ-тың қатысу тарихының құпия бөлімдерін жариялаудан The New York Times және The Washington Post газеттерін тоқтатуға тырысты. Үкімет Near ісінде айтылған "ұлттық қауіпсіздік" ерекшелігін қолдануға ұмтылды. Жоғарғы Сот бұл тыйымды жоққа шығарды. Бірақ шешім біртұтас болмады, іс бойынша тоғыз жеке пікір жазылды. Ол кезде бұл шешімнің болашақтағы алдын ала тыйым салу істеріне қандай әсер ететіні анық болған жоқ.
Ғылыми америкалық
1950 жылы 15 наурызда "Scientific American" журналы Ханс Бетедің термоядролық синтез туралы мақаласын жариялады. Термоядролық синтез – жұлдыздар энергияны қалай өндіретіні және электромагниттік сәулеленуді (жарық және т.б.) қалай шығаратынының механизмі. Сондай-ақ, синтез сутекті бомбаның (H бомбасы) жасалуына мүмкіндік беретін процесс. АЭК (Атом энергиясы жөніндегі комиссия) жариялауды тоқтатуға бұйырды. Басылған журналдың бірнеше мың данасы жойылды, ал мақала АЭК-тің нұсқауымен кейбір мәтіндері өңделгеннен кейін жарияланды. Осы кезде АҚШ-та сутекті бомбаның жұмыс істейтін конструкциясы болған жоқ (Теллер-Улам конструкциясы тағы бір жылдан кейін ғана жасалатын болды), бірақ АҚШ оны жасау үшін жеделдетілген бағдарлама жүргізіп жатқан еді. "Scientific American" журналының баспагері Жерард Пил АЭК "американ халқына ақылды шешімдер қабылдау үшін қажетті ақпаратты ұстап отыр" деп шағымданды. Бірақ Бете бұл шағымды қолдаудан бас тартты, ал мақаланың өңделмеген нұсқасын тоқтату мәселесі ешқашан сотқа жеткізілген жоқ.
Прогрессивті
1979 жылғы ақпанда Говард Морланд есімді ядролық қаруға қарсы белсенді "Прогрессив" журналына "H бомбасының құпиясы: қалай білу – неліктен сұрау" деген мақала жазды. Мақала Морландтың "H бомбасының құпиясы" деп ойлаған нәрсені (Теллер–Улам дизайны) жариялауға жасаған әрекеті болды, ол әртүрлі құпия емес көздерден және ғалымдар мен зауыт қызметкерлерімен жүргізілген бейресми әңгімелерден алынған. Күрделі жағдайлардың тізбегінен кейін Энергетика департаменті мақалада құпиялы ақпарат бар деп мәлімдеп, оның жариялануын тоқтатуға тырысты, бұл ақпарат (1) мүмкін құпия көздерден алынған, немесе (2) 1954 жылғы Атом энергиясы туралы заңның "алдын ала құпия" ережелеріне сәйкес, дұрыс жинақталған жағдайда құпиялы ақпаратқа айналған. Мақаланың жариялануына алдын ала тыйым салынды, Морланд пен журнал сотқа шағымданып (АҚШ vs. "Прогрессив" және басқалар). Ұзақ тыңдаулардан соң (біреу жабық есік артында, екіншісі жұртшылыққа ашық), және "баспасөз бостандығы" ісі ретінде көп назар аударғаннан кейін, үкімет басқа бір "бомба сарапшысы" (Чак Хансен) "құпия" туралы өз пікірін жариялағаннан кейін істі тоқтатты (көптеген сарапшылар бұл жағдайда Атом энергиясы туралы заң жойылуы мүмкін деп болжады). Мақала бастапқыда жоспарланған мерзімнен алты ай өткен соң "Прогрессив" журналында (1979 жылғы қарашада) жарияланды және қазіргі таңда кітапханаларда қолжетімді. (Қызықта, Морланд өзінің құпияны білмейтініне көз жеткізіп, бір айдан кейін "түзетілген" нұсқасын жариялады.)
Соттық тыйым салу
Соттар жиі адвокаттарға, тараптарға және баспасөзге сот процестерін, әсіресе қылмыстық істерді жариялауда алдын ала шектеулер қояды. Бұл шектеулер әділ сот процесінің құқығын қорғау және сот процесіне араласуға жол бермеу мақсатында жасалады. Дегенмен, олар алдын ала шектеудің бір түрі болып табылады, ал баспасөз мұндай бұйрықтарға көбінесе қарсылық білдіреді. «Небраска баспасөз қауымы» мен «Стюарт» ісінде АҚШ Жоғарғы Соты мұндай «тілді шектеу бұйрығын» жоққа шығарды. Ол, әділ сот процесін қамтамасыз ету үшін, алдын ала шектеулерден басқа, балама әдістер қолданылуы мүмкін деген шешім қабылдады, сондай-ақ, бұл жағдайда, тілді шектеу бұйрығы қолданылғанның өзінде күтілген нәтиже бермеуі мүмкін екенін атап өтті. Бұған қоса, ол ашық сот отырысында болған оқиғалар туралы хабарлауды шектеуге тыйым салатын бұйрықтарға жол берілмейтінін айқын жеткізді. Ол былай деп жазды:
«Егер бұл бұйрық ашық алдын ала тыңдауда ұсынылған дәлелдерді жариялауға тыйым салса, ол орнықты қағидаларды тікелей бұзады: «Сот залында болған оқиғаларды жариялауға ешқандай тыйым салынбайды». «Шеппард және Максвелл» ісі (384 АҚШ, 362–363). Соттың осы іс бойынша қорытындысы алдын ала шектеулерге қарсылығын қайта растады және соттың тілді шектеу бұйрықтары тек ерекше жағдайларда ғана қолдау табатынын көрсетті. Ол былай деп жазды:
«Біздің талдауымыз басталғандай аяқталады, бір маңызды конституциялық кепілдікті қорғау үшін енгізілген алдын ала шектеу мен сөз бостандығы мен жариялау еркіндігіне қол сұғылмауы тиіс деген нақты талап арасындағы қақтығыспен. Біз сөз бостандығының кепілдігі барлық жағдайда абсолютті тыйымды білдірмейтінін қайтадан мәлімдейміз, бірақ алдын ала шектеулерге қарсы кедергілер жоғары болып қалады және оны қолдануға қарсы тұжырым өз күшінде сақталады». Ұлыбританияда соттың тілді шектеу бұйрықтары жиірек қолданылады, ал жоғарыда келтірілген цитатадағы оларға қарсы күшті көзқарас британдық соттарда сезілмейді. Басқа елдер де мұндай бұйрықтарды АҚШ-қа қарағанда еркін қолданады.
DeCSS жағдайы
1999 жылдың қазан айында Америка кино ассоциациясы (MPAA) Интернетте DeCSS бағдарламасының бар екенін білді. Бұл бағдарлама адамдарға коммерциялық DVD ойнатқыштары жоқ компьютерлерді пайдаланып, коммерциялық DVD-де қолданылатын Content Scrambling System (CSS) деп аталатын шифрлау жүйесін айналып өтіп, DVD-нің мазмұнын көруге мүмкіндік берді. MPAA бағдарламаны жариялаған веб-сайт операторларына бірнеше тоқтату туралы хаттар жіберді. 2000 жылдың қаңтар айында 2600: The Hacker Quarterly журналының баспасына және басқаларға қарсы сотқа шағым түсірілді. Бұл іс Universal v. Reimerdes деп аталды. Сотта АҚШ-тың Digital Millennium Copyright Act (DMCA) бойынша 2600 сайтына DeCSS кодын жариялауға тыйым салу туралы өтініш білдірілді. Сондай-ақ, кодты жариялаған басқа сайттарға сілтеме жасауға тыйым салу сұрады. Тыйым салу қаулысы шығарылып, АҚШ-тың екінші апелляциялық сотында сақталды, сонымен қатар DMCA-ның конституциялық заңдылығы расталды. Аудандық сот компьютерлік кодтың "әдеттегі хабарламадан гөрі артық қызмет атқаратынын" және "бағдарламашылардың ойларын көрсетумен қатар, сөздік емес, нақты функционалдық ерекшеліктері бар екенін" жазды. Апелляциялық сот кейіннен "Іс материалдарында толық көрсетілген жағдайларда, тыйым салудың сілтеме жасауға қатысты шектеуі шағымданушылардың кез келген адамға кез келген жерде авторлық құқықпен қорғалған фильмдерге рұқсатсыз қол жеткізуге дереу мүмкіндік беруін заңды түрде реттейді" деп мәлімдеді, осылайша осы жағдайда DeCSS кодына сілтемелерді жариялауға қарсы тыйым салуды қолдады. Апелляциялық сот алдын ала шектеу және сөз бостандығы мәселелерін де қарастырды, бірақ DeCSS бағдарламасын негізінен авторлық құқықты қорғаудан қашу құралы ретінде қарады және осы теория бойынша 2600 сайтына DeCSS кодын жариялаудан және оны қолжетімді ету мақсатымен жариялаған сайттарға сілтеме жасаудан мәңгілік тыйым салуға болады деп шешті. Бұл іс Жоғарғы Сотқа жолданбады.
The suit asked for an injunction under the U. S. Digital Millennium Copyright Act (DMCA) prohibiting the 2600 site from posting the DeCSS code. It also asked for a prohibition on linking to other sites that posted the code. The injunction was issued and sustained in an appeal to the U. S. Court of Appeals for the Second Circuit and the constitutionality of the DMCA was upheld. The district court wrote that the computer code " does more, in other words, than convey a message" and that " it has a distinctly functional, non speech aspect in addition to reflecting the thoughts of the programmers." The appeals court later wrote that "Under the circumstances amply shown by the record, the injunction's linking prohibition validly regulates the Appellants' opportunity instantly to enable anyone anywhere to gain unauthorized access to copyrighted movies on DVDs" thus upholding the injunction against publishing links to the DeCSS code in these circumstances. The appeals court did consider the prior restraint and free expression issues, but treated the DeCSS program primarily as a means of evading copyright protection, and under that theory, held that the 2600 site could be permanently enjoined from posting the DeCSS code, and from linking to sites that posted it in an attempt to make the code available. The case was not taken to the Supreme Court.
Театр және кино
Театрға бұрынғы шектеулердің тарихы ұзақ. Ұлыбританияда сахналық қойылымдар 1968 жылға дейін лицензия талап ететін. Бұл көзқарас киноға ауыстырылды, және фильмдердің басқа түрдегі жарияланымдар үшін тоқтатылғаннан кейін де бұрынғы шектеулер сақталды: кейбір елдерде фильмді көрсету үшін рұқсат алу үшін цензура кеңесіне ұсыну қажет болды. АҚШ Жоғарғы Соты Mutual Film Corporation v. Industrial Commission of Ohio ісінде цензура кеңесін қолдады, Бірінші түзетутің киноға қолданылмайтынын шешіп. Бұл кеңестердің билігі кейіннен Жоғарғы Сот өз шешімін қайтарып, Бірінші түзетутің кинофильмдерге де қолданылатынын шешкен кезде әлсіреді. Жозеф Бурстин, Инк. Вильсонға қарсы істе сот фильмді "құдайға қарсы" деп танып, цензура кеңесіне тыйым салу немесе шектеу құқығын берудің Бірінші түзетудің қорғауына тым зиян екенін анықтады. Цензура кеңестері үшін "соңғы эскерткіш" 1965 жылы болды, АҚШ Жоғарғы Соты Мэриленд штатының заңы фильмді цензура кеңесіне ұсынбастан көрсетуді қылмыс деп таныған заңын конституцияға қайшы деп тапты. Freedman v. Maryland ісінде штаттың фильмді кеңеске ұсыну талабы конституциялық емес деп танылды, себебі онда жеткілікті процессуалдық кепілдіктер болмады. Фильмдерді цензура кеңесіне ұсыну талабы міндетті түрде конституцияға қайшы емес, бірақ кеңестің өкілеттіктері өте шектеулі: цензура кеңесі фильмге тыйым сала алмайды, және егер заң оған осы құқықты берсе, онда заң конституцияға қайшы болады. Кеңес фильмді алғанда, оның құқығында фильмге лицензия беру немесе көрсетуді тоқтату үшін сотқа жүгіну ғана бар. Сондай-ақ, мемлекеттік немесе жергілікті цензура кеңестерінің телеарналардың хабарларын бақылау құқығы жоқ екені анықталды, тіпті олар штаттың немесе қаланың ішінде орналасқан болса да, бұл олардың болуының тағы бір себебін жойды. Мэриленд штаты мен Онтарио провинциясы киноцензура кеңестерін ұзақ уақыт сақтап келді. Мэриленд кеңесін 1980 жылдары таратып жіберді, ал Онтарио апелляциялық сотының 2004 жылғы шешімі, Онтарио кино жіктеу кеңесінің кесулерді талап ету құқығын қолдаған бұрынғы үрдісті кері қайтарып, провинцияның фильмді босату шарты ретінде кесулерді талап ету құқығы жоқ екенін шешті. Себебі, Канаданың федералдық әдепсіздік заңдары әдепсіз материалмен күресуге жеткілікті болды. 2005 жылдың мамырында Онтарио үкіметі сыныптау кеңесінің кесулерді талап ету құқығын тоқтатты, нәтижесінде ересектерге арналған контенті бар фильмдерге, егер олар әдепсіз деп табылмайтын болса, тек "R" рейтингісі берілді. Көптеген елдерде заңды түрде тиімді рейтингтік жүйелер қолданылуда. Ұлыбританиядағы фильмдерге шектеулер туралы ақпарат алу үшін Британдық фильм сертификаттарының тарихына көз жүгіртіңіз.
Салалық кодтар
Көптеген салалар сөз мазмұнын шектейтін "ерікті" кодекстерді жасады, олар көбінесе құпияларды ашудың орнына қоғамдық моральға тигізетін әсерге қатысты. Мұндай мысалдардың ішінде 1930-1950 жылдар аралығында Голливуд фильмдеріне әсер еткен Хейс кодексі және 1950 жылдары қорқыныш комикстерінің өркендеуіне жауап ретінде жасалған, 1970 жылдарға дейін сақталған Комикс кодексі бар. Америка Құрама Штаттарында қолданыстағы кино рейтингтік жүйесі, Америка кино ассоциациясы (MPAA) басқаратын, тағы бір осындай салалық кодекс. Мұндай кодекстердің қабылдануының басты себептері – мемлекеттік араласу мүмкіндігін болдырмау және жағымсыз жарияланымдар мен бойкоттардан сақтану. Бұл кодекстер көбінесе мемлекеттік шаралармен күшіне енгізілмейді, бірақ контент өндірушілерге маркетингтік тізбектегі қақпашылар арқылы – Хейс кодексі жағдайында студиялар, Комикс кодексі жағдайында дистрибьюторлар, ал MPAA рейтингтік жүйесі жағдайында кинотеатрлар желісі арқылы орындалады. Контент өндірушілер жиі осы кодекстерге қарсы шығып, олардың мәнінде алдын ала шектеудің бір түрі бар екенін айтады. Дегенмен, Бірінші түзетудегі алдын ала шектеуге қатысты тыйым мемлекеттік органдар мен соттардың әрекеттеріне ғана қолданылады және кинотеатрлар желісі сияқты жеке тұлғаларға міндетті емес.