Кіріспе
VI ғасырдағы Ван Цзинцзедің стратегия туралы эссесі
"Отыз алты стратегия" – саясат, соғыс және азаматтық қарым-қатынастарда қолданылатын стратегиялар жинағын көрсететін қытай эссесі. Оның майдан даласында да, сарайда да айлакерлік пен алдауға баса назар аударуы Сун Цзының "Соғыс өнері" еңбегімен салыстырылады. Жан Иньюдің "Алаяқтық кітабы" – Мин әулетінің соңғы кезеңінде жазылған, сауда және азаматтық қоғам саласына қатысты еңбек, оның тақырыптарында кейбір ортақ белгілер бар.
Шығу тегі
Жинақтың атауы "Ци кітабының" жетінші томдық біографиялық бөлімінен, Ван Цзинзэнің (王敬則傳) өмірбаянынан алынған. Ван – осы әулеттің бірінші императоры Гаодан бастап Оңтүстік Ци қызметінде болған генерал. Император Мин билікке келгенде, өзінің билігіне қауіп тудыруы мүмкін деп қорқып, сарайдың және императорлық отбасының көптеген мүшелерін жазалағанда, Ван өзінің кезегінің келе жатқанына сеніп, бүлік көтерді. Ван император Миннің ұлы және тақ мұрагері Сяо Баожуанның көтеріліс туралы хабар алғаннан кейін асығыс қашқанын естігенде: «Тан мырзаның отыз алты айласының ең жақсысы – кері шегіну, сіздер, әке мен бала, міндетті түрде қашуыңдар керек» деді. «Тан мырза» – Лиу Сун әулетінің генералы Тан Даоджи, ол Солтүстік Вэйге жасаған сәтсіз шабуылынан кейін шегінуге мәжбүр болды. Ван оның есімін қорқыныштың мысалы ретінде, аңғұйып атады. Ван осы жағдайда отыз алты санын әдеби тілде қолданды, ол нақты сан емес, «көптеген стратегияларды» білдіреді. Ванның осы терминді таңдауы «И Цзиннен» шыққан, онда алты саны – инь саны, ол әскери стратегиядағы құпия схемалармен көптеген қасиеттерін бөліседі. Отыз алты саны – алтының квадраты болғандықтан, ол «көптеген стратегиялар» метафорасы ретінде танылды. «Отыз алты стратегия» кітабы кіріспеден, әрқайсысында алты стратегиядан тұратын алты тараудан және толық емес, мәтіні жоқ қорытынды бөлімнен тұрады. Бірінші үш тарау көбінесе тиімді жағдайларда қолданылатын тактикаларды сипаттайды, ал соңғы үш тарау – тиімсіз жағдайларға арналған стратегияларды қамтиды. «Отыз алты стратегияның» түпнұсқа мәтіні классикалық қытай тіліне тән лаконикалық стильде жазылған. Әр мақал әскери тактикаға қалай қолданылатынын түсіндіретін, бір-екі сөйлемдік қысқа түсініктемемен бірге келген. Бұл 36 қытай мақалы қытай тарихы мен фольклорындағы, негізінен Соғысқан мемлекеттер кезеңі мен Үш патшалық кезеңінің 36 шайқас сценарийлерімен байланысты.
Мазмұны
Отыз алты стратегия алты тараудан тұрады, әр тарауда алты стратегия бар.
Аспанды алдап, теңізден өту (, Ман тинь гуо хаи)
Биліктегілердің көре алмаушылығынан пайдаланып, өз қозғалысыңды және жоспарларыңның ешқандай бөлігін оларға білдірмеу арқылы нақты мақсаттарыңды жасыр.
Жуаны құтқару үшін Вэйді қоршау (圍救, Wéi Wèi jiù Zhào)
Жаудың күшіне тікелей шабуыл жасау мүмкін болмағанда, олардың қадір тұтатын нәрселеріне шабуыл жасаңыз. Мақсаты – күшті жаумен тікелей шайқастан қашу және оның әлсіз тұсына басқа жерден соққы беру. Бұл күшті жауды әлсіз жерін қорғау үшін кері шегінуге мәжбүрлейді. Ал шаршаған және рухы құлаған жаумен күресу табысқа жету мүмкіндігін арттырады.
Қарыз алған пышақпен өлтіру (借刀殺人, Jiè dāo shā rén)
Өз күшіңді пайдалану тиімсіз болған жағдайда, басқаның күшін пайдаланып шабуыл жасау. Мысалы, одақтасыңды оларға қарсы шабуылдауға итермелеу немесе жаудың күшін оның өзіне қарсы қолдану. Мақсат – үшінші тарап арқылы жауға зиян келтіру.
Дос жұмыс істеген кезде бос уақытты күту (以逸待勞, Yǐ yì dài láo)
Жаудың білмейтін уақытында шайқас уақыты мен орнын таңдау артықшылықты. Жауды күшін бекерге жұмсауға ынталандырыңыз, ал өзіңіздің күшіңізді сақтаңыз. Жау шаршап, жаңылысқан кезде, күшпен және мақсатты түрде шабуыл жасаңыз.
Жанып жатқан үйді тонау (趁火打劫, Чэнь хуǒ dǎ jié)
Егер бір ел ішкі проблемалармен – ауру, ашаршылық, жемқорлық және қылмыспен – күресіп жатса, онда ол сыртқы қауіпке қарсы тұруға жарамсыз болады. Дұшпан туралы ішкі ақпаратты жинауды жалғастырыңыз. Егер дұшпан әлсіз болса, оған мерісіз шабуыл жасап, болашақта проблемалардың туындауына жол бермес үшін толықтай жойыңыз.
Шығыста дыбыс шығарып, батыста соққы беріңіз (聲東擊西, Shēng dōng jī xī)
Кез келген шайқаста күтпеген жағдай басым артықшылықты қамтамасыз етеді. Тіпті жаумен бетпе-бет келгенде де, олар ең аз күтетін жерден шабуылдау арқылы күтпегендікке қол жеткізуге болады. Жаудың ойында жалған қозғалыс жасау арқылы күтілетін әрекетті қалыптастырыңыз. Жаудың ресурстарын нашар қорғалған басқа жерге шабуыл жасамас бұрын, бір жерге шоғырландыру үшін манипуляциялаңыз. Тактикалық тұрғыдан, бұл "ашық алдау" деп аталады.
Жоқтан бір нәрсе жасау (無中生有, Wú zhōng shēng yǒu)
Бұл қарапайым жалған. Бір адамға шындығында жоқ нәрсе бар екеніне, немесе керісінше, бар нәрсе жоқ екеніне сендіру.
Галерея жолдарын ашық жөндеу, бірақ Ченчан (明修道,暗渡陳倉, Míng xiū zhàn dào, àn dù Chéncāng) өтуі арқылы жасырын түрде
Жауды ұзаққа созылатын, көзге көрінетін тәсілмен алдап, екінші бағыттан шабуыл жасаңыз. Бұл – "шығыста шу көтеріп, батыста шабуылдау" тактикасының кеңейтілген түрі. Бірақ жаудың назарын аудару үшін жалған ақпарат тарату ғана емес, сонымен қатар физикалық алдау құралдары қолданылып, жауды одан да көп жаңылыстыру керек. Алдау құралдары жаудың назарын аудару үшін оңай көрінуі тиіс, сонымен қатар олар жасап жатқан іс-әрекеттері дұрыс деп ойлату үшін күдік тудырмауы керек. Бүгінде "Ченчань өткелінен жасырын өту" сөзі басқа біреумен қарым-қатынасқа түсу немесе заңға қайшы әрекет жасау мағынасында да қолданылады.
Өзеннің арғы жағында өрттің жанып жатқанын көріңіз (隔岸觀火, Gé àn guān huǒ)
Соғыс алаңына басқа тараптар өзара шайқасып шаршағанша кіруді кейінге қалдырыңыз. Толық күшпен кіріп, оларды жеңіңіз.
Күлімдеудің артында пышақ жасыру (笑裏藏刀, Xiào lǐ cáng dāo)
Жауға әдемілікпен және жылы жүзімен жақындас. Олардың сенімін қондырғаннан кейін, жасырын түрде оларға қарсы шабуыл жаса.
Персиканы сақтау үшін арпа ағашын құрбандыққа шалу (李代桃, Lǐ dài táo jiāng)
Кейбір жағдайларда, ұзақ мерзімді мақсатқа қол жеткізу үшін қысқа мерзімді мақсаттар құрбандыққа шалынуы мүмкін. Бұл – біреудің салдарына ұшырауы арқасында қалғандарының сақтап қалу стратегиясы.
Қойды ұрлау мүмкіндігін пайдаланыңыз (順手牽羊, Shùn shǒu qiān yáng)
Жоспарларын іске асыру барысында, кез келген мүмкіндікті, ең кішкентай болса да, пайдалануға және кез келген пайданы, тіпті ұсақ болса да, қолға түсіруге дайын бол.
Жыланды қорқыту үшін шөпті таптаңыз (打草驚蛇, Дао коо джин ше)
Жаудың реакциясын тудыратын ("жыланды қорқытатын") мақсатсыз, бірақ көзге түсетін ("шөпке соққы беру") әрекет жасаңыз, осылайша олар өз жоспарларын немесе орналасқан жерін жария етеді. Жаудың күдігін ояту және олардың ойлауын шатыстыру үшін ерекше, жақсырақ және күтпеген нәрсе жасаңыз. Көбінесе ескерту ретінде қолданылады: "Шөпке соққымен жыланды қорқытпаңыз". Сараңдық танытқан әрекет өз орныңызды немесе ниетіңізді жауға ашып береді.
Жанды қайта тірілту үшін өліктерді қарыз алу (借屍還魂, Jiè shī huán hún)
Ұмытылған немесе қабылданбаған институтты, технологияны, әдісті, тіпті идеологияны алып, оны өз қажеттеріңізге бейімдеу.
Жолбарысты таудан түсіру (調虎離山, Diào hǔ lí shān)
Қарсыласыңыздың артықшылығы оның орнынан туындаса, оған тікелей шабуыл жасамаңыз. Оның күшін жоғалтуы үшін оны орнынан ысқыстырып, күш көзінен бөліп алыңыз.
Ұстауға қол жеткізу үшін, адам босатпақ (欲故縱, Yù qín gù zòng)
Бұрышқа тірелген жемқор көбінесе соңғы, отчаян шабуылға шығады. Мұны болдырмау үшін, жаудың әлі де бостандыққа үміті бар екенін сезінуіне мүмкіндік беру керек. Олардың күресуге деген жігері қашуға деген құштарлығымен тежеледі. Жаудың рухы құлдырайды және қашып құтылудың иллюзиясы ашылғанда олар қарсылықсыз бағынады.
Жауды оның басшысын (賊王, Qín zéi qín wáng) тұтқындау арқылы жеңіңіз
Егер жау әскері күшті болса, бірақ олар қолбасшымен тек ақша, сенімсіздік немесе қорқыту арқылы байланыста болса, онда басшыны нысанаға алыңыз. Егер қолбасшы құласа, әскердің қалғаны тарап кетеді немесе сіздің жағыңызға қосылады. Егер олар қолбасшыға адалдықпен байланысқан болса, сақ болыңыз, себебі олар оның өлімінен кейін де кек алу үшін күресін жалғастыра береді.
Қазан астынан отын алу (底抽薪, Fǔ dǐ chōu xīn)
Біреудің басты аргументін немесе ең маңызды нәрсені тартып алу; "біреудің күшін кетіру". Бұл жанама тәсілдің мәні: жаудың әскери күштеріне тікелей шабуыл жасаудың орнына, олардың соғыс жүргізу қабілетіне шабуыл жасау. Шартты түрде айтқанда, оттан отынды алып тастау.
Суды бүлдіріп, балық ұстаңыз (水摸魚 /混水摸魚, Hùn shuǐ mō yú)
Дүрбелең тудырып, оны жеке мүдделерге пайдалану.
Қалқаның алтын қабығын (金脱, Jīn chán tuō qiào) алып тастау
Өзін жасыру. Өзінің ерекше белгілерін жойып, көзге түспеу немесе басқа біреу болып көріну. Бұл стратегия көбінесе күшті жаудан құтылу үшін қолданылады.
Ұрыны ұстауға есікті жап (關門捉賊, Guān mén zhuō zéi)
Жауды тұтқындау үшін, немесе жалпы соғыс кезінде, жауға соңғы соққы беру үшін, табысқа жету үшін ойластырылған жоспар жасаңыз; асықпаңыз. "Соққы беруге кіріспес бұрын" жаудың қашу жолдарын және сырттан келген көмекке бару жолдарын тосыңыз.
Алыстағы мемлекетпен достық қарым-қатынас орнатып, көршілес мемлекетке шабуыл жасау (遠交近攻, Yuǎn jiāo jìn gōng)
Жақын елдерді басып алуда сәттілік мүмкіндігі артық. Шайқас алаңдары өз жеріңе жақын болғандықтан, әскерлеріңе жабдықтау жеткізу және басып алынған жерді қорғау оңайырақ. Ал, алыс елдермен одақтас бол, оларға шабуыл жасаудың қажеті жоқ.
Гуо мемлекетін жаулап алу үшін қауіпсіз жолды табыңыз (假途伐, Jiǎ tú fá Guó)
Ортақ жауға шабуыл жасау үшін одақтасыңыздың ресурстарын қарызда алыңыз. Жау жеңілгеннен кейін, сол ресурстарды алғаш қарыз берген одақтасыңызға қарсы пайдаланыңыз.
Қалқандарды шіріген ағашпен ауыстырыңыз (偷梁換柱, Tōu liáng huàn zhù)
Жаудың құрамаларын шашыратып, олардың әрекет ету тәсілдеріне араласып, оларға әдеттегі ережелерді өзгертіңіз. Осылайша, адамдар тобын тиімді күрес күшке айналдыратын ортақ байланыс, қолдау тірегі жойылады.
Шарап ағашын қарғап, шырша ағашына сілтеме жасау (指桑罵, Zhǐ sāng mà huái)
Мәртебесі немесе лауазымы тікелей қарсыласуға мүмкіндік бермейтін басқаларды тәртіпке келтіру, бақылауға алу немесе ескерту үшін аналогия мен тікелей айтылмаған сөздерді қолдану. Аты-жөнін атамай, айыпталушылар өздерінің қатысқандығын жария етпестен, қарсылық білдіре алмайды.
Ақымақ болып көрін, бірақ теңгерімді сақта (假痴不, Jiǎ chī bù diān)
Нiyetің мен мақсатыңды жасыру үшін, әдейі білмейтіндей болып көрсет. Қарсыласыңның сенің қабілетіңді төмен бағалап, қауіпсіздік сезімін жоғалтуын күт.
Жау шатырына көтерілгенде сатыны алып тастаңыз (上屋抽梯, Shàng wū chōu tī)
Алқыммен және арбаумен жауды қиын өткелге жеңіп, олардың байланыс жолдарын және қашу мүмкіндіктерін кесіңіз. Өздерін сақтау үшін олар сіздің күштеріңізбен де, табиғаттың күштерімен де күресуге тиіс.
Ағашқа жалған гүлдермен безендіріңіз (樹上開花, Shù shàng kāi huā)
Өлген ағашқа жібек гүлдерін байлау, ағаш тірідей болып көрінуіне себеп болады. Өнер мен алдау арқылы, құны жоқ нәрсені құнды етіп көрсетуге, ал құнды нәрсені құны жоқ етіп көрсетуге болады.
Қонақ пен қонақтың рөлдерін алмастыру (反客為主, Fǎn kè wéi zhǔ)
Бағынышты жағдайда бола тұра басшылыққа таласу. Мақсатқа жасырын кіру. Алдымен қонақтай болып қабылдануға ұмтылу, бірақ іштен өсіп, кейіннен иесіне айналу.
Сұлулық тұзағы (Мей рен жи)
Жау лагерінде дау-жанжал тудыру үшін оларға әдемі әйелдерді жіберіңіз. Бұл стратегия үш деңгейде тиімді болуы мүмкін. Біріншіден, билеуші әдемілікке ғашық болып, өкіметтік міндеттерін жеңілдеп, сақтығын жоғалтады. Екіншіден, еркектер тобы қалаулы әйелдердің басқа біреуге құда түсуіне байланысты дауласып, агрессивті мінез-құлық таныта бастайды. Үшіншіден, патша сарайындағы басқа әйелдер қызғаныштан және ашудан жағдайды одан бетерлету үшін құлқылық жоспарлар құра бастайды.
Бос бекініс стратегиясы (空城計, Kōng chéng jì)
Жаудың күші басым болғанда және кез келген сәтте шабуылға ұшырау қаупі болғанда, сабырлы болып, жауды тітіркендіріңіз, осылайша жау тұзаққа түсіп бара жатқандай сезінеді. Бұл тәсіл тек қана көп жағдайда күшті жасырын күшіңіз болғанда және оны сирек қолданғанда ғана тиімді болады.
Жаудың өз тыңшысы жау лагерінде араздықты себуге мүмкіндік берсін (反間計, Fǎn jiàn jì)
Жаудың күресу қабілетін олардың достары, одақтастары, кеңесшілері, отбасы, командирлері, сарбаздары және халқы арасында құпия түрде келіспеушілік тудыру арқылы әлсіретіңіз. Ішкі дауларды реттеуге ден қойып отырғанда, олардың шабуылдау немесе қорғану мүмкіндігі шектеледі.
Жаудың сенімін алу үшін өзіне зиян келтіру (苦肉計, Kǔ ròu jì)
Жарақаттанғандай болудың екі артықшылығы бар: біріншіден, жау қауіпсіздік сезіміне беріліп, сенімсіздікке түсіп, сізді дереу қауіпті деп санамайды. Екіншіден, жауға ортақ жаудың кесірінен жарақат алғандай көрініп, оның қабағына кіру арқылы өзіңіздің күшіңізді сақтайсыз, ал сіздің жауларыңыз бір-бірімен соғысады.
Тізбектік стратегиялар (連環計, Lián huán jì)
Маңызды мәселелерде бірнеше тактиканы тізбектей, бірінен соң бірін қолдану қажет. Жалпы жоспар бойынша әртүрлі жоспарларды іске қосыңыз; егер бір тактика сәтсіз болса, келесі тактиканы қолданыңыз.
Егер басқалары сәтсіз болса, кері шегіну (走為上策, Zǒu wéi shàng cè)
Егер қазіргі әрекеттер жеңіліске алып баратыны анық болса, кері шегініп, қайта жиналу керек. Егер тарапыңыз жеңіліске ұшыраса, үш мүмкіндік қалады: басылу, келісімге келу немесе қашу. Басылу – толық жеңіліс, келісім – жартылай жеңіліс, ал қашу – жеңіліс емес. Адам жеңілмеген бойда үміт бар. Бұл – ең танымал стратегиялардың бірі және қытай тілінде «Отыз алты стратегияның ішінде қашу – ең жақсысы» (三十六計，走為上計, Sānshíliù jì, zǒu wéi shàng jì) деген мақал ретінде бекітілген.