Шығармашылық индустриялар: Экономикалық ерекшеліктері мен қағидалары

Кіріспе

Экономикалық сектор
Шығармашылық индустриялар – білім мен ақпаратты жасауға немесе оны пайдалануға қатысты экономикалық қызметтердің кең ауқымын білдіреді. Олар әртүрлі жағдайларда мәдени индустриялар (әсіресе Еуропада) немесе шығармашылық экономика деп те аталуы мүмкін, ал соңғы кезде Латын Америкасы мен Кариб аймағында "Қызғылт сары экономика" деп аталады. Хоукинстің шығармашылық экономикасы жарнама, сәулет, өнер, қолөнер, дизайн, сән, кино, музыка, сахна өнері, баспа, ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар, бағдарламалық жасақтама, ойыншықтар мен ойындар, теледидар мен радио, бейне ойындарды қамтиды. Кейбір ғалымдар білім беру индустриясы, соның ішінде мемлекеттік және жеке қызметтердің шығармашылық индустрияның бір бөлігін құрайтынын айтады. Осылайша, сектордің әртүрлі анықтамалары бар. Шығармашылық индустриялар экономикалық әл-ауқатқа үнемі маңыздырақ болып келе жатқаны байқалады, оның қолдаушылары "адамның шығармашылығы – ең басты экономикалық ресурс" және "21-ші ғасыр индустриялары шығармашылық пен инновация арқылы білімді өндіруге көбірек тәуелді болады" деп санайды.

Қасиеттері немесе сипаттамалары

Ричард Э. Кевстің айтуынша, шығармашылық индустрия жеті экономикалық қасиетпен сипатталады:

Ешкім білмейді қағидасы: Сұраныс белгісіздігі бар, себебі тұтынушылардың өнімге реакциясы алдын ала белгілі емес, сондай-ақ кейіннен де оңай түсіндірілмейді. Өнер өзі үшін: Жұмысшылар шығармашылық өнімдердің түпнұсқалығына, техникалық кәсіби шеберлігіне, үйлесімділігіне және т.б. мән береді және «әдеттегі» жұмыстар ұсынатын жалақыдан төменіне келісуге дайын. Әртүрлі команда қағидасы: салыстырмалы түрде күрделі шығармашылық өнімдерді (мысалы, фильмдерді) өндіру үшін әртүрлі біліктіліктері бар еңбек ресурстары қажет. Тиімді нәтиже алу үшін әрбір білікті мамандар қатысып, белгілі бір ең төменгі деңгейде жұмыс істеуі керек. Шексіз алуантүрлілік: Өнімдер сапасымен және бірегейлігімен ерекшеленеді; әрбір өнім – кіріс факторларының ерекше комбинациясы болып табылады, бұл шексіз алуантүрлілікке мүмкіндік береді (мысалы, шығармашылық жазу, поэзия, роман, сценарий және т.б.). А тізімі/В тізімі: Біліктіліктер вертикальды түрде жіктеледі. Суретшілер өздерінің шеберлігі, түпнұсқалығы және шығармашылық процестер мен/немесе өнімдердегі тиімділігі бойынша бағаланады. Біліктілік пен таланттың шағын айырмашылықтары (қаржылық) табыста үлкен айырмашылықтарға әкелуі мүмкін. Уақыт жылдам өтеді: күрделі жобаларды әртүрлі білікті мамандармен үйлестіру кезінде уақыттың маңызы зор. Ars longa: Кейбір шығармашылық өнімдердің авторлық құқықпен қорғалатын ұзақ өмір сүру қасиеттері бар, бұл оның авторына немесе орындаушысына табыс табуға мүмкіндік береді. Кевстің сипаттаған қасиеттері тым қатаң деп сынға ұшырады (Towse, 2000). Барлық шығармашылық қызметкерлерді «өнер үшін өнер» ғана жетелейді деуге болмайды. «Ars longa» қасиеті кейбір шығармашылық емес өнімдерге де (мысалы, лицензиялық өнімдерге) қатысты. «Уақыт жылдам өтеді» қасиеті ірі құрылыс жобаларына да тән. Сондықтан шығармашылық индустриялар бірегей емес, бірақ олардың көрсеткіштері шығармашылық емес индустрияларға қарағанда осы қасиеттер бойынша көбінесе жоғары болады.

"Мәдениет салаларынан" айырмашылығы

Көбінесе шығармашылық индустриялар мен осыған ұқсас "мәдени индустриялар" термині арасындағы шекара туралы сұрақ туындайды. Мәдени индустриялар шығармашылық индустриялардың қосымша секторы ретінде жақсы сипатталады. Мәдени индустрияларға мәдени туризм мен мұра, мұражайлар мен кітапханалар, спорт және ашық ауадағы іс-шаралар, сондай-ақ жергілікті үй жануарлары көрмелерінен бастап хоббимен айналысатын көптеген қызығушылықтарға дейінгі "өмір салты" салалары кіреді. Осылайша, мәдени индустриялар негізінен ақшалай құндылықты ұсынудан гөрі, мәдени және әлеуметтік байлық сияқты басқа да құндылықтарды жеткізуге көбірек баса назар аударады. (Сондай-ақ, мәдени институттарды зерттеуді қараңыз).

Шығармашылық топ

Кейбір авторлар, мысалы, американдық қала зерттеулері теоретигі Ричард Флорида, білім жұмыскерлерінің өнімдеріне көбірек назар аудару қажет деп санайды және өз терминімен аталатын "шығармашылық класс" кәсіби білімге негізделген қызметтер ұсынатын дерлік барлық адамдарды қамтиды деседі.

Шығармашылық тап пен сан алуандық

Флориданың назары оны шығармашылық еңбек күшінің мәніне ерекше көңіл бөлгенге жетелейді. АҚШ-тың Сан-Франциско сияқты қалалары неге шығармашылық өндірушілерді тартатынын зерттеген Флорида, "шығармашылық класс" өкілдерінің үлкен үлесі шығармашылық өндірістің маңызды факторы екенін, ал кәсіпорындар осыны іздейтінін айтады. Ол зерттелетін қалалардағы әртүрлілік пен көпмәдениеттіліктің, мысалы, көрнекті геи қауымдастығының болуын, этникалық және діни сан алуандылықты, сондай-ақ төзімділікті сандық көрсеткіштер арқылы анықтауға тырысады.

Экономикалық үлес

Әлемдік деңгейде, бағдарламалық қамтамасыз етуді және жалпы ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді ескермегенде, шығармашылық индустриялар 1999 жылы әлемдік экономикалық өнімнің шамамен 4% құраған, қазіргі уақытта толық жинақталған деректер бар соңғы жыл. Ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерге қатысты өнімді бағалау, егер оның анықтамасы осындай қызметті қамтитын болса, осы секторға қосымша 4,9% жатқызылуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ сандар елдер арасында айтарлықтай өзгешеленеді. 2015 жылы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (ДЗЗҰ) 50-ден астам авторлық құқық индустриясының көлемін өлшеген ұлттық зерттеулерді дайындауға көмектесті. Осы зерттеулерді қайта жинақтағаннан кейін алынған мәліметтерге сәйкес, ұлттық экономикаға ЖІӨ үлесі 2% мен 11% аралығында. Мысалы, Ұлыбританияда шығармашылық индустрия басқа секторлармен салыстырғанда өнімге әлдеқайда үлкен үлес қосады, сондай-ақ ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы және орман шаруашылығынан төрт есе көп өнім береді. Жұмыспен қамту тұрғысынан және қамтылған қызмет түрлерінің анықтамасына байланысты, бұл сектор Ұлыбританияның жұмыс істейтін халқының 4-6% жұмыспен қамтиды, бірақ бұл сауда және өңдеу сияқты дәстүрлі жұмыс салаларындағы жұмыспен қамтудан әлдеқайда аз. Шығармашылық индустриялар секторында, және тағы да Ұлыбританияны мысалға алсақ, ең ірі үш сала – дизайн, баспа және теледидар мен радио. Олардың барлығы кірістің 75%-ын және жұмыспен қамтудың 50%-ын құрайды. Мысалы, Бразилия сияқты экономикаларда 2021 жылы Бразилия экономикасындағы зияткерлік меншік қарқынды секторлары бойынша жүргізілген зерттеуде Бразилияның 673 экономикалық сыныптарының 450-і зияткерлік меншік қарқынды секторлар ретінде жіктеліп, олар барлығы 19,3 миллион адамды жұмыспен қамтыды. Бразилиялық шығармашылық индустрияның 2014 және 2016 жылдар аралығындағы жалпы ішкі өнімдегі үлесі, осы 450 экономикалық сынып бойынша есептелгенде, 2,1 триллион Реал немесе Бразилияның ІЖӨ-нің 44,2% құрады. Шығармашылық индустрияның күрделі жеткізу тізбегі әр саланың жалпы қосылған құнын нақты есептеуді қиынға соғады. Бұл, әсіресе, жарнама сияқты қызмет көрсету саласына бағытталған салалар үшін, ал қолөнер сияқты өнімге бағытталған салаларда оңайырақ. Мемлекеттік қаржыландырылатын шығармашылық индустрияны дамыту қызметтерінде карталау процесінде шығармашылық бизнестердің санын дұрыс емес бағалау мүмкіндігі бар. Сонымен қатар, көптеген шығармашылық адамдар бір мезгілде бірнеше рөлдер мен жұмыс орындарында жұмыс істейтіндіктен, адамның кәсібін анықтайтын салық кодексінің барлық жүйелерінде дәлсіздіктер бар. Осы екі фактор да шығармашылық индустрияға қатысты ресми статистикаға абай болу керектігін білдіреді. Еуропадағы шығармашылық индустриялар Еуропа экономикасына маңызды үлес қосады, ол Еуропаның жалпы ішкі өнімінің шамамен 3% құрайды, бұл жылдық нарықтық құны 6 миллиард еуроға тең және шамамен 6 миллион адамды жұмыспен қамтиды. Сонымен қатар, бұл сектор инновацияларды, әсіресе құрылғылар мен желілер үшін ынталандыруда маңызды рөл атқарады. Еуропалық Одақ әлемдегі екінші ең жоғары теледидар көруші болып табылады және әлемдегі басқа аймақтардан гөрі көбірек фильмдер шығарады. Осыған байланысты жаңадан ұсынылған «Creative Europe» бағдарламасы (2011 жылдың шілдесі) мәдени мұраны сақтауға көмектеседі, сонымен бірге шығармашылық туындылардың ЕО ішінде және одан тыс жерлерде таралуын арттырады. Бағдарлама шекарааралық ынтымақтастықты ынталандыруда, әріптестер арасында оқытуды және осы салаларды кәсібилендіруде маңызды рөл атқарады. Бұдан кейін Комиссия мәдени және шығармашылық индустрияларды қарыз және капиталмен қаржыландыруды қамтамасыз ету үшін Еуропалық инвестициялық банк басқаратын қаржы құралын ұсынады. Бұған қоса, бұдан былай медиамен байланысты басқарудағы мемлекеттік емес ұйымдардың рөлі назардан тыс қалмауы тиіс. Сондықтан, Еуропадағы тең бәсекелестік ортаны құрудың маңыздылығын жоғарылатып, жаңа көзқарас қалыптастыру, Еуропалық компаниялар мен азаматтарға өздерінің қиялы мен шығармашылығын пайдалануға мүмкіндік беретін қолайлы ортаны қалыптастыруға бағытталған саясатты қабылдауға ықпал етуі мүмкін. Бұл ретте нормативтік және институционалдық базаны жеке және мемлекеттік сектордың, әсіресе медиа саласындағы ынтымақтастығын қолдау үшін бейімдеу қажет. Сондықтан, Еуропалық Одақ осы секторды қолдау үшін кластерлерді, қаржыландыру құралдарын және болашақты болжау қызметтерін дамытуды жоспарлап отыр. Еуропалық Комиссия еуропалық авторлар мен аудиовизуалдік кәсіпорындарға цифрлық технологияларды пайдалану арқылы жаңа нарықтарды дамытуға көмектескісі келеді және саясатты қалыптастыру осы мақсатқа жетуге қалай көмектеседі деп сұрайды. Кәсіпкерлікке бейімділік пен тәуекелге оң көзқарас, сондай-ақ болашақ тенденцияларды болжау қабілеті күшейе түсуі керек. Шығармашылық адам ресурстарын басқаруда маңызды рөл атқарады, өйткені суретшілер мен шығармашылық мамандықтар жаңаша ойлай алады. Сонымен қатар, дағдарыстан кейінгі экономикада жаңа дағдыларды қажет ететін жаңа жұмыс орындары жұмыс күшінің қажеттіліктеріне сәйкес келетін жерде жұмыспен қамтылуын қамтамасыз ету үшін еңбек қозғалысы қолдау көрсетуі керек.

Globally, Creative Industries excluding software and general scientific research and development are said to have accounted for around 4% of the world's economic output in 1999, which is the last year for which comprehensive collated figures are currently available. Estimates of the output corresponding to scientific Research and Development suggest that an additional 4 9% might be attributable to the sector if its definition is extended to include such activities, though the figures vary significantly between different countries. In 2015, the World Intellectual Property Organization (WIPO) assisted in the preparation of national studies that measured the size of over 50 copyright industries around the world. Findings from the recompilation of these studies indicate that the GDP contribution to national economies vary between 2% and 11%. Taking the UK as an example, in the context of other sectors, the creative industries make a far more significant contribution to output than hospitality or utilities and deliver four times the output due to agriculture, fisheries and forestry. In terms of employment and depending on the definition of activities included, the sector is a major employer of between 4 6% of the UK's working population, though this is still significantly less than employment due to traditional areas of work such as retail and manufacturing. Within the creative industries sector, and again taking the UK as an example, the three largest sub sectors are design, publishing, and television and radio. Together these account for around 75% of revenues and 50% of employment. In economies like Brazil, for example, a 2021 study into the Intellectual Property intensive sectors in the Brazilian economy found that 450 of Brazil's 673 economic classes could be classified as IP intensive sectors which collectively employed 19,3 million people. The Brazilian creative industry's collective share of GDP between 2014 and 2016, when calculated across these 450 economic classes, totaled R$2,1 trillion Reais or 44,2% of Brazil's GDP. The complex supply chains in the creative industries sometimes make it challenging to calculate accurate figures for the gross value added by each sub sector. This is particularly the case for the service focused sub sectors such as advertising, whereas it is more straightforward in product focused sub sectors such as crafts. There may be a tendency for publicly funded creative industries development services to inaccurately estimate the number of creative businesses during the mapping process. There is also imprecision in nearly all tax code systems that determine a person's profession, since many creative people operate simultaneously in multiple roles and jobs. Both these factors mean that official statistics relating to the Creative Industries should be treated with caution. The creative industries in Europe make a significant contribution to the EU economy, creating about 3% of EU GDP – corresponding to an annual market value of billion – and employing about 6 million people. In addition, the sector plays a crucial role in fostering innovation, in particular for devices and networks. The EU records the second highest TV viewing figures globally, producing more films than any other region in the world. In that respect, the newly proposed 'Creative Europe' programme (July 2011) will help preserve cultural heritage while increasing the circulation of creative works inside and outside the EU. The programme will play a consequential role in stimulating cross border co operation, promoting peer learning and making these sectors more professional. The Commission will then propose a financial instrument run by the European Investment Bank to provide debt and equity finance for cultural and creative industries. The role of the non state actors within the governance regarding Medias will not be neglected anymore. Therefore, building a new approach extolling the crucial importance of a European level playing field industry may boost the adoption of policies aimed at developing a conducive environment, enabling European companies as well as citizens to use their imagination and creativity – both sources of innovation , and therefore of competitiveness and sustainability. It supposes to tailor the regulatory and institutional frameworks in supporting private public collaboration, in particular in the Medias sector. The EU therefore plans to develop clusters, financing instruments as well as foresight activities to support this sector. The European Commission wishes to assist European creators and audiovisual enterprises to develop new markets through the use of digital technology, and asks how policy making can best help achieve this. A more entrepreneurial culture will have to take hold with a more positive attitude towards risk taking, and a capacity to innovate anticipating future trends. Creativity plays an important role in human resource management as artists and creative professionals can think laterally. Moreover, new jobs requiring new skills created in the post crisis economy should be supported by labour mobility to ensure that people are employed wherever their skills are needed.