Кіріспе

Сакаве́м (sɐkɐˈvɐ̃j; شقبان) – Португалияның Лиссабон округіндегі Лурес муниципалитетіне қарасты бұрынғы азаматтық приход. 2013 жылы бұл приход жаңа Сакаве́м және Прио́р Ве́льго приходымен біріктірілді. Сакаве́м Португалия астанасы Лиссабоннан солтүстік-шығысқа қарай бірнеше километр жерде орналасқан. Приходтың аумағы [аумақтың мөлшері] және 2001 жылғы халық санауы бойынша 17 659 тұрғыны болған. Аймақ әйгілі керамика өнеркәсібімен танымал.

Маврлар билігі

711 жылдан кейін маврлар Иберия түбегін жаулап алды; Лиссабон (аль Ушбуна) 716 жылы Абд әл-Азиз ибн Мұсаның (Дәмәскестің Омейяд халифатының атынан Аль-Андалустың губернаторы тағайындалды) басқаруымен берберлер басып алды, ол сондай-ақ Сакавем аймағын да жаулады. Аль Гарб Аль-Андалустың басқа да аймақтарында (көне Римнің Лузитаниясының көп бөлігі) болған сияқты, маврлар билігіндегі халықтар екі тілді болды, бірақ христиандық дінін сақтап қалды (кейінірек ғана басқа дінге ауысты). Сакавемдегі Носса Сеньора дос Празерес шіркеуінің маңындағы қауым өз діні мен мәдениетін сақтады (Лиссабон епископының басшылығымен), мұның себебі жаулап алушылардың Ахл аль-Китабқа (яғни Кітап иелеріне) діни төзімділігі болды. Сакаве де Симадағы ортағасырлық мұнара, Ларго-ду-Террейриньодағы Сеньора-да-Сауде шіркеуінің алдында (елді мекеннің тарихи орталығында) жергілікті христиандардың джизья төлеуі талап етілген осы мұсылман кезеңінде салынған болуы мүмкін. Қазіргі Сакаве́м атауы араб тілінен шыққан болуы мүмкін; көптеген жылдар бойы сарапшылар оның шагаби сөзінен (осы жағдайда Лиссабон қаласының маврлар дәуірінде маңыздылығы) шыққан деп есептеді, ол латын тілінде sacabis деп жазылып, айыптау райында sacabem болып, содан кейін ғасырлар бойында фонетикалық өзгерістерге ұшырап Сакаве́м болып қалыптасқан. Араб тіліндегі дереккөздерден (әсіресе Якуттың Кітаб Муаджм Аль Булдан еңбегінен) алынған соңғы зерттеулер мұсылмандардың қазіргі португал тіліндегі айтылуына өте ұқсас Šaqabān (شقبان) сөзін қолданғанын көрсетті. Аль-Андалус кезеңінде Сакаве́м qarya (аль Ушбунаның елді мекендерінің бірі) саналды, бірақ ол әкімшілік жағынан үлкен елді мекенге біріктірілді (географиялық тұрғыдан Римдік конвентуспен шектелген), оны Кордовадағы әскери губернатор басқарды, кейін Аль-Андалусты басқарған әмірлер (756–929) және халифалар (929–1031). Аль Гарб Аль-Андалустың әмірлері мен халифаттарында Омейяд халифатына қарсы түрлі көтерілістер болды; Ибн Марванның Мерида/Бадахоз немесе Умар ибн Хафсунның Бобастродағы көтерілістері орталық үкімет әлсіз болған кезеңге сәйкес келді, сол кезде Аль Гарб Халифаттың номиналдық бөлігі болды, ал оның орталығы Батальяус (Бадахоз) қаласындағы тәуелсіз княздық болды. Халифаттардың құлауына дейінгі (1031 жылы) дүрбелең кезеңінде Сакаве́м Бадахоз патшалығына қосылды (1020 жылға жуық он жылды қоспағанда, ол Абд әл-Азиз ибн Сабур және Абд әл-Малик ибн Сабурдың (Сабур әл-Сақлабидің ұлдары, Халиф Әл-Хакам II-ге қарсы көтеріліс ұйымдастырған славян құлы) басқаруымен аль Ушбунаның бір бөлігі болды). Бұл Афтасидтер аймақты жаулап алғанға дейін жалғасты. 1093 жылы Альморавидтерге қарсы көмек алу үшін Бадахоз әмірі Леон және Кастилия императоры Альфонсо VI-ға аль-Ушбуна және аш-Шантарьин (Сантарем) қалаларын, сондай-ақ Сакаве́м аумағын берді. Бірақ аймақтың христиандыққа қайта оралуы қысқа ғана уақытқа созылды; 1095 жылы Юсуф ибн Ташфин басқаруымен Альморавид әскерлерінің ілгерілеуімен Галисия графы Рамон шайқаста жеңіліске ұшырады, нәтижесінде араб-христиандық шекара Тежу өзенінен Мондегоға дейін жылжуда. 1144 жылы Ибн Каси басқаруымен Аль Гарб Альморавидтерге қарсы көтерілді. Альморавидтер алғашқы жылдары басымдық танытса да, олар құлдырап кетті, ал 1147 жылдың қазанында Португалияның Афонсу I Лиссабонды (аль Ушбуна) толыққанды басып алды.

Орта ғасырлар

Ежелгі аңыз бойынша, 1147 жылғы қазан айында Португалия королі Афонсу I мен маврлар арасында Трансау өзенінің жағасында мифтік шайқас болған. Дәстүр бойынша (вероятно, 16 ғасырда қалыптасқан) маврлар Эстремадураның барлық аймақтарынан (Аленкер, Обидуш, Томар, Торреш-Новаш және Торреш-Ведраш) шамамен 5000 адамды жинап, 1500 христианға қарсы күрескен. Бірақ соңғылары мұсылмандарды қанды соғысқа ұрып, бұл керемет жеңісті Киелі Марияның араласуымен байланыстырған. Олар көптеген христиандарды жат тілдерде сөйлейтін (яғни сол жылы Лиссабонды бағындырған крестшілер) деп есептеген. Аңыз бойынша, мавр басшысы Безай Зайде тіпті христиан дініне өтіп, шайқастан кейін бірнеше күннен кейін Афонсу Энрикештің бұйрығымен салынған Әулие Мучениктер капелласының (Capela de Nossa Senhora de Mártires) алғашқы священнигі болған. Екінші жағынан, португалияның бірінші монархы мавр билігі кезінде қираған Әулие Рахат капелласын (Capela de Nossa Senhora de Prazeres) қайта жаңартуға бұйрық берген. Бұл капелла Жеңіс Әулиесіне (Nossa Senhora da Vítoria) арналған және шіркеулік приходтың орталығы болған. Дегенмен, Сакавем туралы алғашқы жазба 1191 жылы (бағындырудан қырық төрт жыл өткен соң) Португалия королі Саншу I қол қойған құжатта кездеседі. Пиньо Леал 12 ғасырда Сакавемде 900 үйден тұратын приход болғанын хабарлаған, бірақ бұл сан қазіргі уақытта сол кезең үшін тым жоғары деп есептеледі. 13 ғасырда Сакавемде маңызды еврей қауымдығы болған, олар приходтан тыс геттода тұрған. 1288 жылы Сакавемнің священнигі Папа Николай IV-тен Лиссабонда университет ашуды сұраған хатқа қол қойған. 14 ғасырдың соңында Португалия королі Фердинанд I Сакавемді әйелі Леонор Теллеш де Менезеске сыйға берген. Бұл жер сол кезде королеваның ықпалында болғанымен, ол кейін Португалия королі Жуан I-нің билік үшін күресінде қолдаған. Сондықтан, 1385 жылы жеңіске жеткеннен кейін Сакавем Лиссабонның құрамына енген, бірақ жаңа корольдің негізгі қолдаушысы Нуну Алвареш Перейраға сыйға берілген. Кейін, оның қызы Брагансаның бірінші герцогына үйленгеннен кейін Сакавем күшті Браганса үйінің меншігіне айналды. Сан-Жуан-да-Талха, бұрын Сакавем-Экстра-Мурос (Сакавем қабырғасынан тыс) деп аталған, 1387 жылы Сакавемнен бөлініп, тәуелсіз приходқа айналды. Кейінгі орта ғасырларда бірнеше жылнамаларда (мысалы, Дуарте Нунеш де Леон және Руи де Пинаның еңбектерінде) Сакавем туралы айтылған. Бұл екі жылнамашылар корольдік отбасының 1415 жылы Сеутаны бағындыру алдында Лиссабонда пайда болған обадан қашу үшін Сакавемге келгенін мәлімдеген. Сол жерде королева Филиппа Ланкастер обадан қайтыс болды, оның денесі Баталья монастырына жеткізіліп, онда жерленді. Алайда, басқа бір жылнамашы, Гомеш Эанеш де Зуарара корольдік отбасы Одивеласка (Сакавемге емес) қашқан және королева сол жерде қайтыс болғанын хабарлаған.

Қазіргі заман

Сакавем форты 1892 жылы Лиссабонды қоршау мақсатымен салынған форттардың ең шығыс бөлігі ретінде салынды, бұл "Лиссабонның қамалданған аймағы" (Campo Entrincheirado de Lisboa) деп аталды. Қазір онда маңызды мемлекеттік мұрағаттар орналасқан. Тежу өзеніне жақындығы мен Лиссабонның солтүстігіне теміржол желісінің ашылуының арқасында Сакавем 19 ғасырдың ортасынан бастап Португалияның өнеркәсіптік дамуы үшін маңызды аймаққа айналды. Алғашқы маңызды фабрика – Фабрика да Лойса, ыдыс-аяқ және керамика өнімдерін шығарды. Қазір жабылып, Сакавем керамика мұражайында құрметпен еске алынады, онда қаланың өнеркәсіптік дамуын қамтитын құжаттама орталығы бар. 1913 жылдың 13 маусымында Сакавемде Португалияның алғашқы, өлімге әкелген авиациялық апаты болды. Джованни Манио 450 фут биіктікте көрсету барысында өзінің Blériot монопланын басқаруды жоғалтып, пилот кабинасынан құлап, жерге тиіспей тұрып, винтіне соқтығысып, қаза тапты. Ұшақ жарамсыз деп танылды.

Сәулет

Сакавем приході ұлттық және аймақтық деңгейде танымал бірнеше сәулеттік ескерткіштерге ие, бірақ олардың көпшілігі IGESPAR белгілеулері бойынша сәулеттік маңызы бар деп жарияланбаған. Бұл құрылыстардың көпшілігі португалдық өсімнің барокко және соңғы орта ғасырлық кезеңіне жататын ғимараттарды қамтиды.