Кіріспе

Америкалық әлеуметтанушы және экономикалық тарихшы (1930–2019)

Ол Халықаралық әлеуметтану қауымдастығының 13-ші президенті болды (1994–1998).

Жеке өмір және білім

Оның ата-анасы, Сара Гюнсберг (1895 жылы туған) және Менахим Лазар Валерштейн (1890 жылы туған) – Польшаның Галисия аймағынан шыққан еврейлер. Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан олар Берлинге көшіп, 1919 жылы үйленді. Екі жыл өткен соң Сара олардың тұңғыш ұлы Сүлейменді дүниеге әкелді. 1923 жылы Валерштейн отбасы Нью-Йоркке эмиграциялады, сол жерде Иммануил туды. Отбасы эмиграциялаған кездегі "АҚШ-қа келетін шетелдік жолаушылар тізімінде" оның анасы мен ағасының ұлты поляк деп көрсетілген. Ол Колумбия университетінде үш мамандық бойынша білім алды: 1951 жылы бакалавр, 1954 жылы магистр, ал 1959 жылы Ханс Л. Зеттерберг пен Роберт Стаугтон Линдтің ғылыми жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғады. Ол сондай-ақ Брюссельдің еркін университетінде, Париж 7 университетінде (Денис Дидро) және Мексиканың Ұлттық автономды университетінде оқыды. 1951 жылдан 1953 жылға дейін Валерштейн АҚШ армиясында қызмет етті. Беатриспен бес немересі болды.

Академиялық мансап

Колумбия университетінде оқыған кезінде ол 1968 жылғы Колумбия университетінің Вьетнам соғысына қатысуына қарсы наразылықтары кезінде белсенділік танытқан студенттерді қолдады. Алғашқыда Уоллерштейннің басты зерттеу саласы американдық мәселелер емес, еуропалық емес әлемнің саясаты, әсіресе Үндістан мен Африка болды.

Кәсіби мансап

Уоллерштейннің академиялық мансабы Колумбия университетінде басталды, онда ол 1958 жылдан 1971 жылға дейін социология пәнінен оқытушы, кейін доцент болды. 1976 жылы Уоллерштейнге зерттеудің жаңа бағытын іздеуге бірегей мүмкіндік ұсынылды, сол себепті ол Нью-Йорктегі Бингемтон университетінің Фернан Браудель экономиканы, тарихи жүйелерді және өркениетті зерттеу орталығының директоры болды. Орталықтың миссиясы – «ұзақ тарихи кезеңдердегі кең ауқымды әлеуметтік өзгерістерді талдау» болды. Орталық жаңа журнал – Review баспалық қолдауымен ашылды. Ол бірнеше құрметті атаққа ие болды, Париждегі École des Hautes Études en Sciences Sociales мекемесінде мерзімі бойынша директор-директоры қызметін атқарды және 1994-1998 жылдар аралығында Халықаралық әлеуметтану қауымдастығының президенті болды. Осы кезеңде ол Нью-Йорк университетінде профессорлық қызмет атқарды және Колумбия университетінде дәріс берді. Сонымен қатар, 1990 жылдары ол әлеуметтік ғылымдарды қайта құрылымдау жөніндегі Гюльбенк комиссиясына төрағалық етті, комиссияның мақсаты – келесі 50 жылға арналған әлеуметтік-ғылыми зерттеулерге бағыт беру болды. 2000 жылдан 2019 жылы қайтыс болғанға дейін Уоллерштейн Йель университетінде аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Ол «Әлеуметтік эволюция және тарих» журналының кеңесші редакторлар кеңесінің мүшесі де болды. 2003 жылы ол Американың әлеуметтану қауымдастығынан «Ерен еңбек жолы үшін» сыйлығын алды. Уоллерштейн 2019 жылдың 31 тамызында 88 жасында жұқпалы аурудан қайтыс болды. Ол дәріс берген кездегі студенттер оны «тыныш, салмақты, әдемі мінезді адам» деп есінде сақтайды. Еңбектеріне сын айтылғанда ол көбінесе тыныш және сабырлы болып, аудиторияның оның идеяларын толық түсінбегеніне өкініш білдіргендей көрінетін.

Теория

Уоллерштейн колониялық Африкадан кейінгі мәселелер бойынша сарапшы ретінде бастады, оны 1951 және 1952 жылдары өткен халықаралық жастар конференцияларына қатысқаннан кейін зерттеулерінің негізгі бағыты ретінде таңдады. Оның жарияланымдары 1970 жылдардың басына дейін негізінен осы тақырыпқа арналды, содан кейін ол макродеңгейдегі жаһандық капиталистік экономиканың тарихшысы және теоретигі ретінде таныла бастады. Жаһандық капитализмді ерте сынға түсіргені және «антисистемдік қозғалыстарды» қолдауы оны Ноам Чомский (1928) және Пьер Бурдье (1930–2002) сияқты академиялық қауымдастықтың ішінде де, сыртында да антиглобализациялық қозғалыстың ықпалды тұлғасына айналдырды. Уоллерштейннің ең маңызды еңбегі – «Заманауи әлем жүйесі» 1974 және 2011 жылдар аралығында төрт томдық болып жарық көрді. Бұл еңбекте Уоллерштейн бірнеше зияткерлік ықпалға ие болды. Карл Маркстан ол экономикалық факторлардың үстемдігіне және олардың жаһандық саясаттағы идеологиялық факторлардан басымдылығына, сондай-ақ капитал мен еңбек арасындағы қақтығыс сияқты идеяларға баса назар аударды. Бірақ, феодализм және капитализм сияқты кезеңдер арқылы әлемдік экономикалық дамудың детерминистік немесе телеологиялық марксистік көзқарастарын сынға түсті. Тәуелділік теориясынан ол «орталық» және «шөл» негізгі ұғымдарын қабылдады. Дегенмен, Уоллерштейн Франц Фанон (1925–1961), Фернан Браудель (1902–1985) және Илья Пригожин (1917–2003) есімдерін «менің ой-пікірімнің бағытын өзгертуге (параллель бағытты тереңдетуге емес) ең үлкен әсер еткен үш адам» деп атады. Уоллерштейн басты әлемдік қақтығыс – «Қысты соғыс» кезінде Солтүстік-Оңтүстік арасындағы теңсіздіктің маңыздылығы артатынын болжады. Уоллерштейн 1980 жылдан бері АҚШ «күші әлсіреп бара жатқан гегемон» екенін айтқаны үшін көп сыналды, бірақ Ирак соғысынан кейін бұл пікір кеңінен тарады. Осы кезеңде Уоллерштейн жаһандық капиталистік экономиканың дамуы әлем халқының көп бөлігіне зиян келтіретінін де айтты. Маркс сияқты, Уоллерштейн капитализмнің социалистік экономикамен алмастырылатынын болжады, бұл көзқарас 1970 жылдары қалыптасты, бірақ 1980 жылдары қайта қарастырылды. Ол мұрагерлік жүйенің белгісіз екенін тұжырымдады. Уоллерштейн Дүниежүзілік әлеуметтік форумға қатысып, оның жөнінде жазды.

Қазіргі заманғы дүние жүйесі

Уоллерштейннің әлемдік жүйелер теориясы туралы алғашқы томы ("Қазіргі заманғы әлемдік жүйе", 1974) көбінесе Мінез-құлық ғылымдарының озық зерттеулер орталығында (қазір Стэнфорд университетімен байланысты) бір жыл бойы жазылған. Уоллерштейн "Үшінші әлем" ұғымын қабылдамады, экономикалық алмасу қатынастарының күрделі желісімен байланысқан жалғыз әлем бар екенін мәлімдеді, яғни "дүниежүзілік экономика" немесе "дүниежүзілік жүйе", онда "капитал мен еңбек арасындағы қарама-қайшылық" және бәсекелес агенттердің (тарихи тұрғыдан ұлттық мемлекеттермен ғана шектелмейтін) үздіксіз "капитал жинақтауы" шиеленістерге себеп болады. Осы көзқарас әлемдік жүйе теориясы деп аталады. Уоллерштейн қазіргі заманғы әлемдік жүйенің бастауын 16 ғасырдың Батыс Еуропасы мен Америкасына жатқызды. Феодализм кезеңінің соңындағы белгілі бір саяси жағдайларға байланысты Ұлыбританияда, Нидерланд Республикасында және Францияда капитал жинақтаудың бастапқыда шамалы үдеуі біртіндеп кеңейу процесін қозғады. Нәтижесінде, қазіргі қоғамда тек бір ғана жаһандық желі немесе экономикалық алмасу жүйесі бар. 19 ғасырға қарай, жер бетіндегі дерлік барлық аймақ капиталистік әлемдік экономикаға енгізілді. Капиталистік әлемдік жүйе мәдени, саяси және экономикалық тұрғыдан біртекті емес; керісінше, ол әлеуметтік дамудағы, саяси биліктің жинақталуындағы және капиталдағы негізгі айырмашылықтармен сипатталады. Жаңару және капитализмнің оң теорияларына қарсы, Уоллерштейн бұл айырмашылықтарды жүйе дамуымен еңсерілетін жай ғана қалдықтар немесе бұрмалаушылықтар ретінде қарастырмады. Әлемді өзекке, жартылай периферияға және периферияға тұрақты бөлу – әлемдік жүйе теориясының ажырамас ерекшелігі. Басқа теориялар, Уоллерштейннің жұмысына ішінара сүйенген, жартылай периферияны ескермейді және дамудың сұр деңгейлеріне мүмкіндік бермейді. Бұл оны кейбіреулер "ресми" мемлекеттік идеология деп атайды, осылайша оларды экономикалық мүдделердің агенттері ретінде оңай ашуға болады. Дегенмен, оның талдау әдісі, Андре Гундер Франк, Теренс Хопкинс, Самир Амин, Кристофер Чейз Данн, Томас Д. Холл, Анибал Киджано және Джованни Ариги сияқты теоретиктермен бірге, осы салаға маңызды әсер етті және интеллектуалды зерттеудің жалпы тәсіліне арналған институционалдық базаны құрды. Олардың еңбектері жаһандануға қарсы қозғалыстың да қызығушылығын тудырды. Артур Стинчкомб Уоллерштейннің "Заманауи әлемдік жүйе" кітабын қатты сынға алды, кітапта ешқандай теориялық аргументтер мен нақты механизмдер жоқ екенін жазды. Оның орнына, кітаптың теориясы "ғалымның әлемдік жүйеге әсер ететін факторларды іздеуіне қатысты жалпы ұсынысқа дейін төмендейді, бұл әлдебір ақылды кеңес болғанымен, аса нақты емес". Стинчкомб сондай-ақ кітап өз ұғымдарын олардың салдарынан тәуелсіз анықтамайтынын, сондықтан өзектерге, периферияларға және жартылай периферияларға қатысты қайталаушылықтарға әкеледі деп мәлімдеді.

Капиталистік әлемдік жүйе

Уоллерштейннің анықтамасы тәуелділік теориясымен үйлеседі, ол 16 ғасырдан бергі әртүрлі аймақтардағы әртүрлі қоғамдардың дамуын біртұтас даму ретінде қарастыруға бағытталған. Оның анықтамасының ерекшелігі – еңбектің жаһандық бөлінісінің қалыптасуы, сонымен қатар тәуелсіз саяси бірліктердің (осы жағдайда мемлекеттердің) бірдей уақытта өміршең болуы. Рим империясы сияқты жаһандық империялардан өзгеше, мұнда біртұтас саяси орталық жоқ; капиталистік әлемдік жүйе жаһандық нарықтық экономика арқылы сипатталады. Ол орталық, жартылай шеткерлік және шеткерлік аймақтарға бөлінген және капиталистік өндіріс құралдарымен басқарылады.

Негізгі/периферия

Дамыған және дамушы елдердің арасындағы айырмашылықты анықтайды, мысалы, билік немесе байлық сипаттамалары арқылы. Өзек – дамыған елдерді, ал шеткерлік – дамушы елдерді білдіреді. Дамыған елдердің мұндай жағдайға жетуінің басты себебі – экономикалық күш. Уоллерштейн "бір ғана төбесі бар иерархияны білдіретін орталық терминінің орнына, мемлекеттер тобын қамтитын көп орталықты аймақты көрсету үшін өзек терминін қолданды".

Жартылай шеткі аймақ

Негізгі және шеткі аймақтардың арасында орналасқан, шеткі аймақтар есебінен теңсіз айырбас қатынастары арқылы пайда көретін мемлекеттерді анықтайды. Сонымен қатар, негізгі аймақ та теңсіз айырбас қатынастары арқылы жартылай шеткі аймақтан пайда көреді.

Монополияға жақын

Белгілі бір тауар немесе қызметке бірнеше қызмет провайдері бар монополияны анықтайды. Уоллерштейн квазимонополиялар өзін-өзі жояды дейді, себебі жаңа сатушылар нарыққа бәсекеге мүмкіндік беру үшін саяси ықпал ету арқылы кіреді.

Кондратьев толқындары

Кондратьев толқыны – әлемдік экономикадағы циклдық бейімділік. Оны суперцикл деп те атайды. Уоллерштейн жаһандық соғыстар Кондратьев толқындарымен байланысты екенін айтады. Оның пікірінше, жаһандық қақтығыстар толқынның өрбу кезеңінің басталуымен, яғни дүние жүзіндегі тауарлар мен қызметтер өндірісінің артуымен бірге пайда болады.

Шығармалары

Жыл Атауы Автор(лар) Баспа 1961 Африка, Тәуелсіздік саясаты Эммануэль Уоллерштейн Нью-Йорк: Vintage Books 1964 Тәуелсіздікке апаратын жол: Гана және Кот-д'Ивуар Эммануэль Уоллерштейн Париж және Гаага: Mouton 1967 Африка: Бірлік саясаты Эммануэль Уоллерштейн Нью-Йорк: Random House 1969 Университеттегі қырқылыс: Өзгеріс саясаты Эммануэль Уоллерштейн Нью-Йорк: Atheneum 1972 Африка: Дәстүр және өзгеріс Эммануэль Уоллерштейн Эвелин Рич Джонспен Нью-Йорк: Random House 1974 Қазіргі заманғы әлем жүйесі, 1-том: Капиталистік ауыл шаруашылығы және 16 ғасырдағы еуропалық әлемдік экономиканың бастауы Эммануэль Уоллерштейн Нью-Йорк/Лондон: Academic Press 1979 Капиталистік әлемдік экономика Эммануэль Уоллерштейн Кембридж университетінің баспасы 1980 Қазіргі заманғы әлемдік жүйе, 2-том: Меркантилизм және 1600–1750 жылдардағы еуропалық әлемдік экономиканың консолидациясы Эммануэль Уоллерштейн Нью-Йорк: Academic Press 1982 Әлемдік жүйелерді талдау: Теория және әдіснама Эммануэль Уоллерштейн Теренс К. Хопкинс және басқалармен Беверли-Хиллс: Sage 1982 Жаһандық дағдарыстың динамикасы Эммануэль Уоллерштейн Самир Амин, Джованни Арриги және Андре Гундер Франкпен Лондон: Macmillan 1983 Тарихи капитализм Эммануэль Уоллерштейн Лондон: Verso 1984 Әлемдік экономика саясаты. Мемлекеттер, қозғалыстар және өркениеттер Эммануэль Уоллерштейн Кембридж: Cambridge University Press 1986 Африка және қазіргі әлем Эммануэль Уоллерштейн Трентон, Нью-Джерси: Africa World Press 1989 Қазіргі заманғы әлем жүйесі, 3-том: Капиталистік әлемдік экономиканың екінші үлкен кеңеюі, 1730–1840 жылдар Эммануэль Уоллерштейн Сан-Диего: Academic Press 1989 Жүйеге қарсы қозғалыстар Эммануэль Уоллерштейн Джованни Арриги және Теренс К. Хопкинспен Лондон: Verso 1990 Революцияны өзгерту: Әлеуметтік қозғалыстар және әлемдік жүйе Эммануэль Уоллерштейн Самир Аминмен, Джованни Арригимен және Андре Гундер Франкпен Нью-Йорк: Monthly Review Press 1991 Раса, ұлт, тап: Екіұштылық жекеліктер Эммануэль Уоллерштейн Этьен Балибармен Лондон: Verso 1991 Геосаясат және геомәдениет: Өзгеріп жатқан әлемдік жүйе туралы эсселер Эммануэль Уоллерштейн Кембридж: Cambridge University Press 1991 Ойланбайтын әлеуметтік ғылымдар: 19 ғасыр парадигмаларының шектері Эммануэль Уоллерштейн Кембридж: Polity 1995 Либерализмнен кейін Эммануэль Уоллерштейн Нью-Йорк: New Press 1995 Тарихи капитализм, капиталистік өркениетпен бірге Эммануэль Уоллерштейн Лондон: Verso 1998 Утопистика: немесе, 21 ғасырдың тарихи таңдаулары Эммануэль Уоллерштейн Нью-Йорк: New Press 1999 Біз білетін әлемнің соңы: 21 ғасырдың әлеуметтік ғылымдары Эммануэль Уоллерштейн Миннеаполис: University of Minnesota Press 2001 Демократия, капитализм және трансформация Эммануэль Уоллерштейн Documenta 11, Вена, 2001 жылғы 16 наурыз 2003 Американың құлдырауы: АҚШ хаостық әлемде Эммануэль Уоллерштейн Нью-Йорк: New Press 2004 Білімнің белгісіздігі Эммануэль Уоллерштейн Филадельфия: Temple University Press 2004 Әлемдік жүйелерді талдау: Кіріспе Эммануэль Уоллерштейн Дарем, Солтүстік Каролина: Duke University Press 2004 Баламалар: АҚШ әлемге қарама-қарсы Эммануэль Уоллерштейн Боулдер, Колорадо: Paradigm Press 2006 Еуропалық универсализм: Билік риторикасы Эммануэль Уоллерштейн Нью-Йорк: New Press 2011 Қазіргі заманғы әлем жүйесі, 4-том: Орталық либерализмнің жеңісі, 1789–1914 Эммануэль Уоллерштейн Беркли: University of California Press 2013 Белгісіз әлемдер: Өзгеріп жатқан замандағы әлемдік жүйелерді талдау Эммануэль Уоллерштейн Чарльз Лемерт және Карлос Антонио Агире Рохаспен Боулдер, CO: Paradigm Publishers 2013 Капитализмнің болашағы бар ма? Эммануэль Уоллерштейн Рэндалл Коллинз, Майкл Манн, Георги Дерлугян және Крейг Калхунмен Нью-Йорк: Oxford University Press 2015 Әлем дұрыс емес: Жалғасып жатқан поляризацияның әлемдік тарихи түсіндірмелері Эммануэль Уоллерштейн (редактор) Боулдер, CO: Paradigm Publishers