Кіріспе

Музыкалық аспап, оның нотадағы биіктігі дыбыстық биіктігінен өзгеше. Транспозициялық аспап – музыкалық аспап, оның музыкалық нотациясы концерттік биіктікте жазылмайды (концерттік биіктік – фортепиано сияқты транспозицияланбайтын аспаптың биіктігі). Мысалы, транспозициялық аспапта жазылған ортаңғы До нотасын орындағанда ортаңғы До нотасынан басқа дыбыс шығады; осы дыбыстық биіктік аспапты сипаттағанда транспозиция аралығын анықтайды. Кларнет немесе сопрано саксофонда жазылған До нотасын орындау концерттік Си бемоль нотасын (яғни концерттік биіктікте Си бемоль) тудырады, сондықтан оларды Си бемоль аспаптары деп атайды. Осы аспаптар үшін транспозицияланған музыканы ұсыну – музыкалық нотацияның қағидасы. Аспаптар музыканы өзгерте бермейді, керісінше, олардың музыкасы транспозицияланған биіктікте жазылады. Импровизация үшін көрсетілген аккордтар да тиісті транспозицияланған түрде жазылады. Кейбір аспаптарда жазылған До нотасы До нотасы сияқты естіледі, бірақ басқа октавада; мұндай аспаптар "октава бойынша" транспозицияланады дейміз. Контрабастағы ноталар жазудағыдан бір октава төмен, пикколо мен целестадағы ноталар бір октава жоғары, ал глокеншпильдегі ноталар екі октава жоғары естіледі.

Құралдарды ауыстырудың оңайлығы

Кейбір аспаптар әртүрлі өлшемдерде жасалады, сонда үлкен үлгілері кішірек үлгілеріне қарағанда төменгі диапазонға ие. Көпте кездесетін мысалдар: кларнет (жоғары E кларнеті, C, B және A сопрано аспаптары, E-де альт және B-де бас), флейталар (октавамен транспозицияланатын пикколо, стандартты концерттік флейта және G-де альт флейта), саксофондар (B және E октаваларында), және трубалар (B-дегі кең таралған аспап, C, D және E-дегі аспаптар, сондай-ақ октавамен транспозицияланатын пикколо трубасы). Осы аспаптар тобы үшін музыка көбінесе транспозицияланған күйде жазылады, осылайша саусақтар кез келген аспаптағы бірдей жазылған ноталарға сәйкес келеді, тіпті дыбыс биіктіктері әртүрлі болса да. Бірнеше аспапта ойнайтын музыкант, қолданылатын нақты аспапқа қарамастан, музыканы бірдей оқи алады. Осылай транспозициялайтын аспаптар көбінесе белгілі бір "тонда" (мысалы, "B кларнеті" немесе "B тонындағы кларнет") деп айтылады. Бұл – аспапта жазылған C нотасы ойналғанда естілетін концерттік дыбыс. Жазылған C нотасын орындау B кларнетінде B концертін, A кларнетінде A концертін, ал C кларнетінде C концертін (соңғы мысал – транспозицияланбайтын аспап) береді.

Қосқырлар

19 ғасырда клапандар ойлап табылғанға дейін мүйіздер мен кернейлер тек бір негізгі дыбыс биіктігінен шығатын гармониялық қатар ноталарын ғана ойнай алатын. (Ерекшеліктерге сакут сияқты жылғышалы және корнет, серпент сияқты саусақ тесігі бар мүйіздер кіретін.) 18 ғасырдың басында Германияда бұғаулар жүйесі құрастырылды, ол аспаптың ауыздық бөлігі мен бастапқы құбырының арасына бұғаулар жиынтығын енгізу арқылы негізгі дыбыс биіктігін өзгертуге мүмкіндік берді, соның нәтижесінде аспаптың дыбыс шығаратын құбырының ұзындығы артты. Осының салдарынан, барлық мүйіз музыкасы C дыбыс биіктігіне арналғандай жазылған, бірақ бұғаулар бір аспапты кез келген тональностьқа көшіруге мүмкіндік берді. Бұл бастапқы құбыр бұғауларын ауыстыру көп уақыт алатын, тіпті ойнау кезінде олардың түсіп кетпеуін қадағалау да музыкант үшін маңызды мәселе болды, сондықтан бұғауларды ауыстыру тек үлкен үзілістерде ғана жасалатын. 18 ғасырдың ортасында жасалған орталық бұғаулар, аспаптың орталық бөлігіне орнатылатын, жақсарту болды, және оларды күйге келтіруге арналған жылғыш ретінде немесе негізгі дыбыс биіктігін жарты тонға немесе бір тонға өзгертуге пайдалануға болады. Клапандардың енгізілуі бұл процесті қажетсіз етті, бірақ көптеген музыканттар мен композиторлар клапанды аспаптардың дыбыс сапасы нашар деп тапты (Рихард Вагнер кейде бір шығармада табиғи және клапанды мүйіздерге арналған партияларды бірге жазды). F тональностьға көшіру 19 ғасырдың басында стандартқа айналды, мүйіз жоғары нотадан бір квинта төмен дыбыстайды. Бас кілтінде композиторлар аспаптарды бір квинта төмен немесе бір кварта жоғары көшіруді күтетін болды.

Тендік стандарттарды үйлестіру

Барокко дәуірінде Германияда әртүрлі мақсаттар үшін қолданылатын аспаптар көбінесе Chorton ("хор биіктігі") және Kammerton ("камералық [музыка] биіктігі") деп аталатын әртүрлі биіктік стандарттарына келтірілді. Сондықтан, ансамбльде бірге орындағанда, кейбір аспаптардың музыкасы бұл айырмашылықты өтеу үшін транспонирленді. Бахтың көптеген кантаталарында орган партиясы басқа аспаптарға қарағанда бір тон төмен жазылған. Биіктік инфляциясына қараңыз. Көбінесе қазіргі заманғы ерте музыкалық ансамбльдер А415 биіктігіне келтірілген аспаптарды А440 биіктігіне келтірілген аспаптармен үйлестіреді. Бұл биіктіктер шамамен жарты тонға ерекшеленетін болғандықтан, бір топ аспаптарға арналған музыка екінші топтың биіктігіне сәйкес транспонирленуі мүмкін. Көне континуо аспаптарын жасаушылар кейде екі стандартты да қолдайтын жылжымалы пернетақталарды орнатады. Кейбір клавесин аспаптарында пернетақта механизмін оңға немесе солға жылдыруға мүмкіндік беретін құрылғы бар, соның арқасында әр перне жанындағы ішекті тартады. Егер A4, A415 биіктігіне келтірілсе, онда бұл перне 440 Гц немесе 392 Гц жиілігіндегі A дыбысын шығара алады. Аспаптың ең жоғарғы немесе ең төменгі пернесі, егер жасаушы осы транспозицияны іске асыру үшін қосымша ішектер қоспаса, дыбыс шығармайды.

Октавада көшу

Кейбір аспаптардың диапазондары бар, олар жиі қолданылатын кілттердің бірін пайдаланғанда таяққа толықтай сыймайды. Мұндай аспаптар үшін ноталар концерттік питчтен бір, тіпті екі октава қашықтықта, скрипка немесе бас кілтімен жазылуы мүмкін, артық сызықтарды (ledger lines) пайдаланудан аулақ болу үшін. Мұндай аспаптар "октава бойынша транспонирленеді" деп айтылады – олардың ноталары концерттік питч аспаптарынан басқа тоналдықта жазылмайды, бірақ жазылғаннан бір немесе екі октава жоғары немесе төмен дыбыстайды. Контрабас, бас-гитара және гитара жазылғаннан бір октава төмен дыбыстайды. Пикколо, ксилофон, целеста және кейбір флейталар (сопранино, сопрано, бас және кейде альт) жазылған нотадан бір октава жоғары дыбыстайды. Глокеншпиль, гарклейн флейтасы және кротальдар жазылған нотадан екі октава жоғары дыбыстайды. Көптеген мамандар осы типтегі нотацияны "транспонирленетін аспаптар" анықтамасына қосады, бірақ бұл аспаптар транспонирленбейтін аспаптар сияқты бірдей тоналдықта қалады, сондықтан бұл ерекше жағдай болып табылады.

Механикалық және физикалық ескертулер

Көптеген ағаштан жасалған үрмелі аспаптарда бір үлкен гамма бар, оны орындау үшін саусақтарды төменнен жоғарыға қарай біртіндеп көтеру қажет. Бұл гамма әдетте сол аспап үшін До гаммасы (Додан Доға дейін, диездер мен бемольдерсіз) ретінде белгіленеді. До нотасы ретінде жазылған дыбыс, аспаптың транспозициясына сәйкес естіледі: Ми альт саксофонында бұл нота концерттік Ми ретінде, ал Ля кларнетінде концерттік Ля ретінде естіледі. Фагот – ерекше жағдай, өйткені оның "негізгі" гаммасы Фа болғанына қарамастан, транспозициялық аспап емес.

Мыс аспаптар, ешқандай клапанды баспағанда (немесе тромбон үшін, құбырды толығымен кіргізгенде), белгілі бір негізгі дыбысқа негізделген гармониялық қатарды құрайтын ноталардың тізбегін орындайды, мысалы, Си трубасы клапандарды баспағанда, Сиға негізделген гармониялық қатарды ойната алады. Әдетте, бұл дыбыс аспаптың транспозициясын көрсететін нота болып табылады. Тромбондар ерекшелік жағдай: тенор және бас тромбондар Си, ал альт тромбоны Ми құралында болса, олар концерттік дыбыспен оқиды. Бұл ереже британдық мыс оркестр музыкасында сақталмайды, онда тенор тромбоны Си құралы ретінде қарастырылады. Вальторна F құралы ретінде қарастырылады, тіпті көптеген вальторналарда әртүрлі тональностьтарда екі (немесе тіпті үш) түрлі құбыр жиынтығы бар (көбінесе қос вальторнада F және Си құбырлары болады). Жалпы, осы аспаптар үшін белгілі бір дыбысты аспаптың "негізгі" нотасы деп санауға негіз бар, және бұл дыбыс әдетте сол аспап үшін До ретінде жазылады. Бұл нотаның концерттік дыбысы, осы аспаптың транспозициясын қалай анықтайтынымызды білдіреді.

Дирижердің ұпайлары

Толық ұпайларда, транспозицияланатын аспаптарға арналған музыка, әдетте, орындаушылардың партияларындағыдай, транспозицияланған күйде жазылады. 20 ғасырдың басынан бері кейбір композиторлар оркестрлік партитураларды толығымен концерттік питчте жазды, мысалы, Сергей Прокофьевтің фортепиано концерті №1 ре мажорда.