Уэльстің қасиетті құдығы: Әйел Венфредидің қажынасы

Кіріспе

Флинтширдегі ұлттық қасиетті орын, шағын шіркеу, құдық және қажылық сапар орталығы

Сент Уайнфрид құдығы (Ffynnon Wenffrewi) – Уэльстің Флинтшир окрусындағы Холивелл қаласында орналасқан қасиетті құдық және ұлттық қасиетті орын. Құдықтың қасиетті қамқоршысы – 7 ғасырдағы католик шейіті Сент Уайнфрид, аңыз бойынша, құмарлыққа берілген ханзаданың қолынан басы кесілген, бірақ керемет түрде қайта тірілген. Дәл сол жерде, оның басы тиген жерде осы құдық пайда болған деседі. Бұл оқиға алғаш рет 12 ғасырда жазылған, содан бері Сент Уайнфрид құдығы емдік қасиеттерімен белгілі қажылық сапар орталығы болып табылады. Ұлыбританиядағы қасиетті орындардың арасында осы құдық ерекше, себебі ол Англия реформациясы кезінде де үздіксіз қажылық дәстүрін сақтап келді. Орта ғасырларда құдық жақын орналасқан Басинверк аббаттығының меншігіне кірген. Оны Ричард II және Генрих IV сияқты бірнеше ағылшын монархтары да барған. Англия шіркеуі құрылғаннан кейін, протестант билігі католиктердің құдыққа қажылық сапарларын тоқтатуға тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. 18 ғасырдан бастап құдыққа әлемдік туризмнің қызығушылығы арта түсті. 1869 жылы осы жерде екі монша салынды. 1917 жылы Гринфилд аңғарындағы кен өндіру салдарынан құдық құрғап қалды, оны қайта ағыту үшін су жаңа жер асты көзінен бұрылды. Құдық үстіндегі шағын шіркеу 16 ғасырда салынған. Бұл бірінші санаттағы ескерткіш және тарихи ескерткіш. Ол екі бөліктен тұрады: жоғарғы шіркеу және құдықтың криптасы. Жоғарғы шіркеу түрлі мақсаттарда қолданылған, оның ішінде сот отырыстарының үйі және күндізгі мектеп ретінде пайдаланылған, бірақ қазіргі уақытта діни құлшылық ету үшін қолданылады. Құдықтың криптасында құдық бұлағын қоршаған жұлдыз тәрізді алаң және 18 ғасырға жататын Сент Уайнфридтің мүсіні орналасқан. Шіркеудің екі бөлігі де мемлекеттік қамқорлықта және Cadw басқаруында. Құдық кешені қазірге дейін келушілерге ашық, олар күннің белгілі бір уақытында сумен шайынуға немесе сыртқы краннан су бөтелкелерін толтыруға мүмкіндік алады. Мұнда келушілер орталығы мен мұражай да бар. Жыл бойы бірнеше рет ұйымдастырылған топтық қажылық сапарлар ұйымдастырылады, ал қажылық маусымында Сент Уайнфридтің қасиетті қалдықтары құдықтың криптасында күн сайын құрметтеледі.

St Winefride's Well (Ffynnon Wenffrewi) is a holy well and national shrine located in the Welsh town of Holywell in Flintshire. The patron saint of the well, St Winefride, was a 7th century Catholic martyr who according to legend was decapitated by a lustful prince and then miraculously restored to life. The well is said to have sprung up at the spot where her head hit the ground. This story is first recorded in the 12th century, and since then St Winefride's Well has been a popular pilgrimage destination, known for its healing waters. The well is unique among Britain's sacred sites in that it retained a continuous pilgrimage tradition throughout the English Reformation. During the Middle Ages, the well formed part of the estate of nearby Basingwerk Abbey. It was visited by several English monarchs, including Richard II and Henry IV. Following the establishment of the Church of England, attempts were made by the Protestant authorities to prevent Catholic pilgrimage to the well, but these attempts were unsuccessful. From the 18th century onwards, the well increasingly attracted secular tourism, and it was commonly believed that the well water had natural healing properties by virtue of its mineral content. Two bath houses were built on the site in 1869. In 1917, the well dried up as a result of mining operations in the Greenfield valley; to get it flowing again, water had to be diverted from a new underground source. The chapel above the well was built in the 16th century. It is a grade I listed building and a scheduled ancient monument. It comprises two parts, the upper chapel and the well crypt. The upper chapel has seen a variety of uses, including service as a sessions house and a secular day school, but is presently used for religious worship. The well crypt contains a star shaped basin that encloses the well spring, and an 18th century statue of St Winefride. Both sections of the chapel are under state guardianship and managed by Cadw. The well complex is currently open to visitors, who may bathe in the water at certain times of day or fill water bottles from an outdoor tap. There is a visitors' centre and museum on the site. Organised group pilgrimages take place several times a year, and during the pilgrimage season, St Winefride's relic is venerated daily in the well crypt.

Сент Вайнфрид туралы аңыз

7 ғасырдағы шейіт болған, құдыққа аты берілген Сент Уайнфридтің тарихы 12 ғасырдағы екі өмірбаянда баяндалады: біреуі Шрусбери аббаттығының преоры Роберт Пеннант жазған, ал екіншісі – авторлығы белгісіз, «Vita Prima» деп аталатын қысқаша еңбек. Екі еңбек те құдықтың пайда болуы туралы шамамен бірдей оқиғаны айтады. Вайнфридтің Теуиттің қызы болғаны айтылады, ол Тегеинглдің басшысы болған және Сент Бейноға өзінің иелігінде шіркеу құруға рұқсат берген. Бейно Вайнфридтің діни ұстазы болды (кейінгі нұсқаларда ол Вайнфридтің туысы етеді), ал ол ерте жасында пәктілікке серт беріп, өмірін Құдайға арнауға ниеттенді. Бір күні жексенбі таңында ата-анасы шіркеуде болғанда, Карадок есімді ханзада олардың үйіне келді. Вайнфридті жалғыз тапқан соң, ол оны өзімен бірге болуға көндіруге тырысты, егер ол бас тартса, күшпен алып кететінін айтты. Вайнфрид келіскендей болып, бірақ бұрын бөлмесіне кіріп, киім ауыстыруға рұқсат сұрады. Осы хитромен ол үйден қашып, аңғармен Бейноның шіркеуіне қарай қашты. Шіркеуге жеткенде, Карадок оны қуып жетіп, қылышымен басын шапты. Оның денесі шіркеу есігінің сыртына құлады, ал басы табалдырықтың ішіне түсті, сол жерде жерден бұлақ ағып шықты. Бейно алға шығып, Карадокқа қарғыс айтты, ол дереу өлді. Содан кейін Бейно Вайнфридтің басын денесіне қойып, оның қайта тірілуі үшін дұға етті. Дұғасы қабыл болды, Вайнфрид қайта тірілді, оның жарақатының жалғыз белгісі – мойнындағы жұқа ақ сызық болды. 12 ғасырдағы екі дереккөз оның кейінгі өмірі туралы әртүрлі мәліметтер келтіреді, бірақ екеуі де ол Гвитериндегі аббаттықты басқарғанын, соңында қайтыс болып, сол жерге жерленгенін айтады.

Ерте тарих

Құдықтың қашаннан бері Сент-Уайнфридпен байланысты екені белгісіз. Гвитерендегі ағаш реликвиардың фрагменті (Арк Гвенфреви деп аталады) Уайнфридтің 8 ғасырдың ортасында қасиетті ретінде құрметтелгеніне дәлел келтіреді, бірақ Холивеллдегі шіркеу туралы ең алғашқы сілтеме (сол кезде қала осы атпен аталған) 1093 жылы жазылған құжатта кездеседі, онда Честердің 1-ші графының әйелі «Халивелл шіркеуін» Сент-Вербург аббаттығының монахтарына сыйлайды. Сол кезде Сент-Уайнфридтің культы кең танылмаған, себебі 1188 жылы бұл аймаққа келген ортағасырлық тарихшы Жиральдус Камбренсис Уайнфридті немесе құдықты есімдерімен атамайды, және ол 12 ғасырғы Уэльстің қасиеттілерінің күнтізбесіне де енбейді. 1119 жылы шіркеуді Сент-Вербургке беруі Ричард д’Аванш, Честердің 2-ші графы растады, бірақ 1135 жылы Холивелл қаласы мен шіркеуі Флинтширдегі жаңадан құрылған Басингверк аббаттығының иелігіне өтті. Шіркеу 1157 мен 1196 жылдар аралығында қысқа мерзімге Сент-Вербургке қайтарылды, бірақ кейін Басингверкке қайта берілді. Орта ғасырдың соңында Сент-Уайнфридтің даңқы тарала бастады, себебі Еуропадағы Мариялық мәдениеттің өркендеуі әйел қасиеттілерге қызығушылықты арттырды. Уайнфридтің культының орталықтарының бірі 1137 жылы қасиеттінің сүйегін алған Шрусбери аббаттығы болды, бірақ Холивелл де көптеген қажыларды қабылдады, олар құлшылық ету үшін және судың емдік қасиеттерінен пайдалану үшін келді. Қажылардың арасында бірнеше ағылшын монархтары болды. Бұл құдыққа алғашқы патшалық сапарды 1398 жылы Ричард II жасады. Ричард құдықта тұрақты түрде миссалар өткізу үшін капеллан тағайындады; лауазымға жылдық зейнетақы қоса берілді, ол 16 ғасырға дейін монархтар тарапынан сақталды. Генрих IV 1403 жылы Шрусбери шайқасындағы жеңісінен кейін құдыққа зыярат етті, мүмкін, шайқаста жебеден жарақат алған ұлының өмірін сақтап қалғаны үшін Уайнфридке алғыс айту үшін. Алайда, Генрихтің сапары саяси мақсаттармен де байланысты болуы мүмкін; солтүстікке қарай жылжу арқылы ол Уэльстің ықтимал шабуылын тойтаруға мүмкіндік алды, ал құдықтағы құлшылықтары Чешир халқына (оның билігіне қарсы болған аймақ) қасиетті оның жеңісін мақұлдағанын білдірді. Генрих құдық үстінде алғашқы капелла салдырған көрінеді, ол үш мықты қабырғасы мен төртінші жағында «үлкен қақпасы» бар еді. Генрих V 1416 жыл шамасында Шрусбериден Холивеллге зыярат жасаған болуы мүмкін, бірақ құжаттық дәлелдер нақты емес. Орта ғасырлардағы Уэльс ақыны Тудур Алед Сент-Уайнфрид құдығына «әрбір граф, әр сарайлық, әр патша баратын» деп айтқан және Эдуард IV-тің бұл жерге зыярат еткенін атап өткен. Өлеңде бұл қажылықтың күні көрсетілмесе де, Эдуард 1461 жылы таққа отырған кезде бұл аймақта белсенді болды; Генрих сияқты, ол да Уайнфридтің өзінің ісін қолдайтынын көрсету арқылы саяси артықшылыққа ие болуды қалаған болуы мүмкін. Генрих IV салған капелла ұзақ сақталмаған, мүмкін, судың күшіне төтеп беруге жеткілікті мықты болмағандықтан. Қазіргі уақытта осы жерде тұрған капелланы 1485 жылғы Босворт шайқасынан кейін Генрих VII-нің анасы Маргарет Бофорт салған деп есептейді, бірақ бұл талапты растайтын заманауи дәлелдер жоқ. 16 ғасырда Сион ап Хайвелдің өлеңінде капелланың құрылысын қаржыландыруды 1512 жылы Басингверк аббаты Томас Пеннант жүзеге асырғаны айтылады, ал қазіргі заманғы тарихшылар осы нұсқаны сенімдірек деп санайды. Ғимараттың басты бөренелерінің бірінің ағаш сақиналарын зерттеу нәтижесінде шатырдың бөренелері шамамен 1525 жылы орнатылғандығы анықталды.

It is not known how long the well has been associated with St Winefride. A fragment of a wooden reliquary from Gwytherin (known as the Arch Gwenfrewi) provides evidence that Winefride was venerated as a saint in the mid 8th century, but the earliest reference to a church in Holywell (which also marks the first time that the town is referred to by that name) is in a document dated 1093, in which the wife of the 1st Earl of Chester grants "the churche of Haliwel" to the monks of St Werburgh's Abbey. It appears that the cult of St Winefride had at this time not achieved any great notoriety, since the medieval historian Giraldus Cambrensis, who visited the area in 1188, does not mention Winefride or the well, and she is also not included in the 12th century Calendar of Welsh Saints in Cotton Vespasian A. xiv. The grant of the church to St Werburgh's was confirmed by Richard d'Avranches, 2nd Earl of Chester, in 1119, but in 1135, the town and church of Holywell were given into the possession of the newly established Basingwerk Abbey in Flintshire. The church was briefly transferred back to St Werbergh's between 1157 and 1196, but then reverted to Basingwerk. During the late Middle Ages the fame of St Winefride began to spread, as the growth of Marian culture in Europe caused a surge of interest in female saints. One focal point of Winefride's cult was Shrewsbury Abbey, which had taken possession of the saint's remains in 1137, but Holywell also received large numbers of pilgrims, who came to offer their devotions and to take advantage of the reputed healing power of the water. Among the pilgrims were several English monarchs. The first known royal visit to the well was that of Richard II in 1398. Richard appointed a chaplain to say regular masses at the well; the office came with an annual pension which was kept up by successive monarchs until the 16th century. Henry IV took a pilgrimage to the well in 1403, following his victory at the Battle of Shrewsbury, possibly in order to give thanks to Winefride for saving the life of his son, who had sustained an arrow wound during the battle. On the other hand, Henry's visit may have been politically motivated; by moving north he was positioning himself to head off a potential Welsh invasion, and his devotions at the well sent a message to the people of Cheshire (an area hostile to his rule) that the saint endorsed his victory. Henry seems to have established the first chapel over the well, which is described as having had three strong walls and a "great gate" on the fourth side. Henry V may have made a pilgrimage from Shrewsbury to Holywell sometime around 1416, though the documentary evidence is ambiguous. The medieval Welsh poet Tudur Aled said of St Winefride's Well that "every earl used to go, every courtier, every king", and mentions a pilgrimage to the site by Edward IV. Though the poem gives no indication of the date of this pilgrimage, Edward was active in the area in 1461, around the time of his crowning; like Henry before him, he may have wished to secure a political advantage by showing that Winefride supported his cause. The chapel built by Henry IV apparently did not survive for long, possibly because it was not sturdy enough to withstand the force of the water. The chapel that stands on the site today is traditionally said to have been built by Margaret Beaufort, mother of Henry VII, shortly after the 1485 Battle of Bosworth, but there is no contemporary evidence to support this claim. A 16th century poem by Siôn ap Hywel says that the funding for the chapel was provided by Abbot Thomas Pennant of Basingwerk in 1512, and modern historians consider this a more plausible account. Tree ring dating of one of the building's principal rafters has shown that the roof timbers were likely put in place around 1525.

Ағылшын реформациясы

1534 жылы Генрих VIII папаның билігін ресми түрде мойындамай, Англия шіркеуін құрды. Католик дініне тыйым салынды, қажыналық сапарлар мен әулиелерге құрмет көрсету сияқты дәстүрлі амалдар дінге қарсы деп жарияланды. Осыған қарамастан, 16- мен 17-ғасырларда Сент-Уайнфрид құдығына көптеген католик қажылары келе берді. Басингверк аббаттығы шамамен 1537 жылы таратылды. Аббаттың мүліктері тәжге қайтарылды, ал Сент-Уайнфрид құдығы патшалық үйдің бір мүшесіне жалға берілді, ол оны Уильям Холкрофтқа жалға берді. Жалға алу шарты бойынша Холкрофт қажылардың құдыққа шашқан садақасын алуға құқылы болды, бірақ ол тез арада жергілікті католиктер тобымен келіспеушілікке түсті. Олар өздерінің садақа жинау жәшіктерін құдыққа әкеліп, қажыларды патшаның қызметкеріне ақша бермеуге шақырып, қарсылық көрсетті. Жергілікті тұрғындардың ынтасы құдықша шіркеуін келесі онжылдықтардағы иконокласттардың шабуылынан қорғауға көмектесті, ал осы орыннан түскен табыс билік органдарына оны жабуға себеп болмады. Дегенмен, Елизавета I патшалығы кезінде католиктерге қарсы заңдар қатаң орындала бастады, себебі папалық бұйрық Regnans in Excelsis ағылшын католиктерін өз монархтарына қарсы көтерілуге шақырды. Кез келген үлкен католиктер жиыны ұлттық қауіпсіздікке қатер деп есептелді; оған қарамастан, құдықтың қажылық орталығы ретіндегі танымалдылығы төмендемеді. 1579 жылы Елизавета судың жаратылысқа тән емдік қасиеттері бар-жоғын анықтау үшін оны тексеруге бұйырды. Егер бар болса, кіру тек "ауру адамдарға" ғана шектелер еді; егер жоқ болса, шіркеу бұзылар еді. Бұл бұйрықтың нәтижесі белгісіз, бірақ шіркеу тұрды және қажылық жалғасты. 1590 жылы Иса қоғамы Джон Беннетті Холиуэллдегі католиктерге көмектесу үшін жіберді, ал иезуиттер 20-ғасырға дейін қалада болды.

In 1534, Henry VIII officially rejected the authority of the Pope and established the Church of England, an act that dramatically altered the nation's religious landscape. Catholicism was outlawed, and traditional practices such as pilgrimage and the veneration of saints were condemned as heretical. Despite this, St Winefride's Well continued to attract large numbers of Catholic pilgrims throughout the 16th and 17th centuries. The well's uninterrupted pilgrimage tradition makes it unique among the sacred sites of Britain. Basingwerk Abbey was dissolved circa 1537. The abbey's possessions reverted to the Crown, and St Winefride's Well was leased out to a member of the royal household, who in turn leased it to one William Holcroft. The terms of the lease entitled Holcroft to receive all donations offered by pilgrims at the shrine, but he soon came into conflict with a group of local Catholics, who brought their own donation boxes to the well and urged the pilgrims not to give their money to a servant of the king. The zeal of the locals helped protect the well chapel from the organized iconoclasm of the following decades, and the income generated by the site gave the authorities good reason not to suppress its operation. However, anti Catholic laws were more rigorously enforced during the reign of Elizabeth I, after the papal bull Regnans in Excelsis commanded English Catholics to rebel against their monarch. Any large gathering of Catholics was henceforth considered a threat to national security; notwithstanding this, the well's popularity as a pilgrimage site was undiminished. In 1579, Elizabeth ordered that the water be tested to determine if it had any natural curative properties. If so, access was to be restricted only to "diseased persons"; if not, then the chapel was to be torn down. It is unknown what resulted from this order, but the chapel remained standing and pilgrimage continued. In 1590, the Society of Jesus dispatched John Bennett to minister to Catholics in Holywell, and the Jesuits maintained a presence in the town up until the 20th century.

17 ғасыр

1605 жылы Джеймс I билігі кезінде иезуит Генри Гарнет Энфилдтен Сент Уайнфрид құдырына қажылыққа аттанды, жол бойы бірнеше адамның үйінде тоқтады, олар кейіннен оқ-дәрі құдайындарына қатыстылығымен айыпталды. Гарнет діни саяхатты «заговоршылардың кеңесі» үшін жамылғы ретінде пайдаланды деген айып тағылды, бірақ қазіргі заманғы тарихшылар мұны ықтималсыз деп санайды. Сәтсіз құйрықшылықтың салдары католиктерге қарсы заңдық төзімсіздікті күшейтті және рекусанция (Англикан қызметтеріне қатысудан бас тарту) үшін ауыр жазалар енгізілді. Католиктер корольге адалдық ант беруге міндетті болды, ол Папаның король үстінен билігін жоққа шығарды. 1617 жылы епископ Ричард Пэрри католиктердің «сенімсіз жиналуын» және Сент Уайнфрид құдығына баруын тоқтату үшін «құдыққа бармас бұрын, шіркеуге келмеушілерге жоғарылық және адалдық ант беруді бұйырды, осының нәтижесінде үлкен жиын тоқтатылды». Егер Пэрри діни жорашылардың құдыққа жақындауына кедергі келтірсе, оның жеңісі ұзаққа соқпады. Үш жылдан кейін католиктік дереккөз Бангор епискобы Льюис Бейлидің «Уайнфридтің мейрамы қарсаңында құдыққа келген дін қызметкерлерін және католиктерді тұтқындауға» жеке басқа барғанын хабарлады. Содан кейін «айналасынан келген халық көтеріліп, олардың көпшілігі дінсіздер (протестанттар) болғанымен, епископты ұстап алып, оны қатысты түрде ұрып, содан кейін арыққа лақтырып жіберді». 1626 жылы Честердің бас судьясы Джон Бриджмен Сент Уайнфрид мәселесін шешуге кірісті. Ол жергілікті қонақүй иелеріне қонақтарының есімдерін билік органдарына жеткізуді бұйырды және барлық рекусанттарды сотта адалдық ант беруге шақырды. Жыл аяқтамас бұрын, ол құдыққа барып ғибадат ету тоқтағанын сенімділікпен хабарлады. Бірақ бұл жетістік те уақытша болды. 1629 жылдың 3 қарашасында 1400 «разные елдерден келген рыцарьдар, ханымдар, мырзалар және қыздар» және шамамен 150 католик дін қызметкері Сент Уайнфрид мейрамын тойлау үшін құдыққа жиналды. Сент-Асаф епискобы Кантерберий архиепискобына жыл сайынғы есептерінде құдыққа келетін адамдардың саны туралы жиі шағымданатын болды, бірақ 1637 жылы Джон Бриджмен қайтадан іске кірісті. Бұл жолы ол қажылық ағынын тоқтату үшін одан да қатаң шаралар қолданды. Холиуэллдегі екі қонақүйден басқасының барлығы жабылды, киелі үйдегі Уайнфридтің мүсіні қиратылды, суға түсушілерді қолдау үшін бұлақ айналасындағы темір бағаналар алынып тасталды және әрбір қажылыққа келген адамның аты-жөні мен мекенжайын хабарлауға бұйрық берілді. Бриджмен құдық бассейніне кіруді бөгеу үшін қабырға салуды ұсынды; ол осыны істеген-істемегені белгісіз, бірақ бассейн бағаналары осындай әрекеттің салдары болуы мүмкін зақымдану белгілерін көрсетіп тұр. Ағылшын азаматтық соғысы кезінде, мүмкін 1643 жылдың қарашасында Холивеллден өткен парламенттік сарбаздар шатырға қосымша зақым келтірді. Протестанттардың барлығы да емдік құдықтардың тиімділігін жоққа шығарған жоқ, бірақ олар емнің табиғаттан тыс күштермен байланысты емес деп сенді. Элизавета дәуірінде шипажайлар танымал болды, ал 17 ғасырдағы дәрігерлер судың минералды құрамының арқасында белгілі бір бұлақтардың денсаулыққа пайдалы екенін дәлелдеуге тырысты. Сент-Уайнфрид құдығына протестанттардың көптеген сапарлары тіркелген, олардың кем дегенде біреуі сапарға шығуға шіркеу дін қызметкерінен рұқсат алған. Қазіргі католик дереккөздерінде құдықта протестанттардың бірнеше керемет түрде сауығып, діндерін өзгерткендері туралы хабарлар бар. 1685 жылы католиктердің королі Яков II таққа отырғанда, қудаланған қажылыққа келгендерге қысқа ғана тыныс алды. Яковтың әйесі, Моденалық Мария, Холивеллдегі иезуиттер мен дін қызметкерлері арасындағы дауды иезуиттерге құдық шатырын толығымен беру арқылы шешті. Джеймс 1687 жылы тамыз айында ұл сұрап құдыққа барып дұға етті және сол уақытқа дейін сессиялар үйі ретінде пайдаланылған жоғарғы шатырды жөндеу үшін 30 фунт стерлинг сыйлады. Бірақ келесі жылы Вильям мен Мэри Джеймсті биліктен ығыстырып, Англия қайтадан протестанттық елге айналды.

In 1605, under the reign of James I, the Jesuit Henry Garnet led a pilgrimage from Enfield to St Winefride's Well, stopping along the way at the homes of several people who were later implicated in the Gunpowder Plot. Garnet was accused of using the pilgrimage as cover for a "conference of the conspirators", though modern historians consider this unlikely. The backlash against the failed plot resulted in even greater legal intolerance of Catholics and sharper punishments for recusancy (refusal to attend Anglican services). Catholics were required to take an Oath of Allegiance which denied the authority of the Pope over the king. In 1617, Bishop Richard Parry made an effort to prevent the "superstitious flocking" of Catholics to St Winefride's Well by requiring "that the oath of supremacie and allegiance be ordered unto all such strangers (before they go to the Well) as shall refuse to come to church, by which reason whereof the great concourse is stopped". If Parry did succeed in keeping pilgrims from the well, his victory was short lived. Just three years later, a Catholic source reported that the Bishop of Bangor, Lewis Bayly, "went in person to arrest the priests and Catholics" who were visiting the well around the time of Winefride's feast day, whereupon "the people from about the countryside rose up, even though most of them are heretics [Protestants] and seized the bishop and handled him roughly and then threw him into a ditch". In 1626, Chief Justice of Chester John Bridgeman undertook to solve the problem of St Winefride's. He ordered local innkeepers to pass the names of their guests on to the authorities, and summoned all recusants to take the Oath of Allegiance in court. Before the year was out, he confidently reported that pilgrimage to the well had ceased. Once again, however, this success was only temporary. On 3 November 1629, a crowd of 1,400 "knights, ladies, gentlemen and gentlewomen of divers countries", along with an estimated 150 Catholic priests, gathered at the well to celebrate St Winefride's feast day. The Bishop of St Asaph, in his annual reports to the Archbishop of Canterbury, repeatedly complained about the number of people visiting the well, until in 1637 John Bridgeman returned to the fray. This time, he instituted more extreme measures to stem the tide of pilgrimage. All but two of the inns at Holywell were closed, the statue of Winefride in the shrine was disfigured, the iron posts around the spring for the support of the bathers were removed, and orders were given to report the names and addresses of every pilgrim. Bridgeman also suggested building a wall to block access to the well basin; it is unknown whether he actually attempted this, but the columns of the basin exhibit signs of damage that may be consistent with such an attempt. Further damage to the chapel occurred during the English Civil War, possibly by the Parliamentary soldiers who passed through Holywell in November 1643. Not all Protestants denied the efficacy of healing wells, though they did not believe the cures to be effected by any supernatural agency. Medicinal spas had become popular during the Elizabethan era, and 17th century physicians sought to prove that certain springs could provide powerful health benefits on account of the mineral content of the water. There are many recorded visits to St Winefride's Well by Protestants, with at least one having received permission from his parish priest to make the journey. Contemporary Catholic sources report several miraculous cures and conversions of Protestants at the well. The accession to the throne in 1685 of the Catholic James II brought a brief period of respite to the persecuted pilgrims. James's wife, Mary of Modena, settled a debate between the Jesuits and the secular clergy at Holywell by giving the well chapel into the sole possession of the Jesuits. James visited the well in August 1687 to pray for a son, and donated £30 for the repair of the upper chapel, which until that time was being used as a sessions house. The following year, however, James was deposed by William and Mary, and England once again became a Protestant country.

XVIII ғасырдан бүгінгі күнге дейін

18 ғасырда Сент-Уайнфрид құдығына тек қана қажылар ғана емес, сонымен қатар туристер мен жаңалықты іздеушілер де жиі келіп тұратын. Саяхаттау оңайлап, газеттер мен жаңғыртулар құдық пен оның шипалы сулары туралы ақпарат таратуды бастады. Құдық туристік бағдарламаның маңызды тоқталыс нүктесіне айналды; Селия Файнс, Дэниел Дефо және Сэмюэл Джонсон сияқты адамдар сапар шекті. Қасиетті құдықтардың секуляризациясы жалғасты, емделулер әулиенің араласуына емес, судың химиялық құрамына байланысты деп есептелді. 1722 жылы жоғарғы шіркеу күндізгі мектепке айналдырылды. 1795 жылы антиквар Томас Пеннант құдыққа келетін католик қажыларының саны "қолданысқа кешіккенін" атап өтті. Бұл 1805 жылы өзгерді, өйткені керемет және кеңінен жарияланған жағдай қызығушылықты қайта оятты. Жылдар бойы сол жағын сал болып, таяқсыз жүре алмаған Уайнфрид Уайт есімді жас әйел Сент-Уайнфрид құдығында шомылып, дереу жазылып кетті. Епископ Джон Милнер оқиға туралы есеп жариялады, онда ол көптеген куәгерлердің куәліктерін жинады және оқиғаны ғылыми түсіндіруге төтеп бере алмайтын "нақты керемет" деп сипаттады. Құдықтың керемет күшін жариялау, ортағасырлық тарихқа деген романтикалық қызығушылықтың артуымен қатар, Холиуэллдің қажылық дәстүрін қайта жандандырды. Жоғарғы шіркеу 1841 жылдан бастап қайтадан діни қызметтер үшін пайдаланылды. 1859 жылы шіркеудің негізі құлап, ғимарат қауіпті жағдайда екені анықталды. Жұмысшылар құдықтың астын ақ таспен нығайтып, шомылу алабына белгі қойып, суды бірнеше күнге бұрды. 1869 жылы құдықтың жанында екі жаңа ғимараттың құрылысы басталды. Біріншісі, "Құдық үйі" деп аталды, үш қабатты моншақ үйі болды, ол сонымен қатар қараушының резиденциясы ретінде қызмет етті; екіншісі Вестминстер моншағы деп аталған бассейн болды. Бұл ғимараттар 1871 жылдың сәуірінде аяқталды. Құдық кешенінің кіреберісіне турникет орнатылды және кіру үшін ақы алынды. 1886 жылы құдықтың кіреберісіндегі нишаға, 1630 жылдан бері бос тұрған Сент-Уайнфридтің мүсіні қойылды. 1917 жылдың 5 қаңтарында Сент-Уайнфрид құдығы құрғап қалды. Суды Багилт маңында салынып жатқан дренаждық туннель тартып алған. 1885 жылы Гринфилд аңғарындағы қорғасын кен жұмыстарына байланысты дренаждық схемалар құдық шығынына әсер ететіні байқалған, бірақ Холиуэлл тұрғындарының алаңдаушылығы ескерілмеді. Құдық толығымен құрғағаннан кейін, балама көзді іздеу басталды. Холиуэллдің солтүстік-батысында пайдаланылмаған шахта шахтасы сорғы станциясына айналдырылды, ол жер асты суын көтеру және оны Холвей деңгейі деп аталатын дренаждық туннель арқылы бұру үшін пайдаланылды. Содан кейін су осы туннельден құдық алабына құбыр арқылы жеткізілді. 22 қыркүйекте құдық қайтадан ағып бастады және судың емдік қасиетін жоғалтқандығын көрсететін ешқандай белгі болмады. 1930 жылы шомылу ваннасынан шығатын өзеннің бірінші бөлігі жабылып, өзеннің жанында тұрған бұрынғы сыра зауыты бұзылды. Бұл жер Сент-Уайнфрид саябағы деп аталатын баққа айналдырылды. 1990 жылдары Құдық үйі мұражай мен кітапханаға, ал Вестминстер моншасы келушілер орталығына айналды. 2010 жылы құдық криптінің қамқорлығы Cadw-ға (олар 20 ғасырдың ортасынан бері жоғарғы шіркеуді күтіп-ұстауға жауапты) берілді. Криптада қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді, олар қабырғаларды нығайтуды, жетіспейтін еден тақталарын ауыстыруды және ылғалдан, шам түтінінен және өрттен келген зақымдарды жөндеуді қамтыды. Сондай-ақ, жаңа қақпалар мен қоршаулар орнатылды. 2023 жылдың қараша айында бұл орын ұлттық қасиетті орын деп жарияланды.

During the 18th century, St Winefride's Well was increasingly frequented not only by pilgrims but also by tourists and curiosity seekers. Travel was becoming easier, and newspapers and pamphlets were spreading the word about the well and its healing waters. The well became an essential stop on the tourist itinerary; among those who visited were Celia Fiennes, Daniel Defoe and Samuel Johnson. The secularization of holy wells continued, with cures being attributed to the chemical composition of the water rather than to the intervention of the patron saint. In 1722, the upper chapel was converted into a day school. In 1795, the antiquary Thomas Pennant noted that the number of Catholic pilgrims visiting the well had "considerably decreased". This was to change in 1805, when a dramatic and heavily publicized cure sparked a revival of interest. A young woman named Winefrid White, who for years had been paralyzed down the left side and unable to walk without a crutch, bathed in St Winefride's Well and made an immediate recovery. Bishop John Milner published an account of the incident, in which he collated the testimonies of multiple witnesses and described the event as an "evident miracle" which defied scientific explanation. This public affirmation of the miraculous power of the well, helped along by the growing Romantic fascination with medieval history, reignited Holywell's pilgrimage tradition. The upper chapel was once again used for religious services from 1841. In 1859, it was discovered that the foundations of the chapel had eroded away, and the building was in a dangerous condition. The water was diverted for several days while workmen underpinned the well pool with ashlar stone and flagged the plunge bath. In 1869, work began on the construction of two new buildings in the vicinity of the well. The first, called the Well House, was a three storey bath house which doubled as the caretaker's residence; the second was a swimming pool called the Westminster Bath. These buildings were completed by April 1871. A turnstile was installed at the entrance to the well complex, and a fee was charged for admittance. In 1886, a statue of St Winefride was placed in the niche at the entrance to the well, which had stood empty since the 1630s. On 5 January 1917, St Winefride's Well ran dry. The water supply had been tapped by a drainage tunnel that was under construction near Bagillt. It had already been observed in 1885 that the drainage schemes connected with the lead mining operations in the Greenfield valley were affecting the output of the well, but the concerns of Holywell residents had been overridden. After the well dried up completely, the search began for an alternative source. A disused mine shaft northwest of Holywell was converted into a pumping plant, which was used to raise an underground water supply and divert it along a drainage tunnel known as the Holway Level. Water was then piped from this tunnel into the well basin. The well began to flow again on 22 September, and there was no indication that the water had lost any of its curative powers. In 1930, the first section of the stream that issues from the plunge bath was covered over, and the former brewery that stood beside the stream was demolished. The site was landscaped into a garden called St Winefride's Park. In the 1990s, the Well House was transformed into a museum and library, and the Westminster Bath into a visitors' centre. In 2010, the guardianship of the well crypt was transferred to Cadw (who had already been responsible for the maintenance of the upper chapel since the mid 20th century). Restoration work was carried out in the crypt which involved strengthening the masonry, replacing missing flooring slabs, and repairing damage caused by humidity, candle smoke and fires. New gates and railings were also erected. The site was designated a national shrine in November 2023.

Кереметтер

Бұл құдыққа 12 ғасырдан бері қазіргі күнге дейін көптеген кереметтер байланыстырылған. Екі ертерек жазбада Вайнфридтің тікелей араласуы арқасында болған керемет жазылулар мен қасиетті орынды таптағандарға келген жазалар туралы толық мәліметтер келтірілген. 17 ғасырда болған деген кереметтердің тізімін иезуит дін қызметкері Филип Меткалф жасады, ал 18 және 19 ғасырлардағы кереметтер туралы мәліметтерді Шарль Де Смедт берді. 20 ғасырдағы жазылуларды қоса, 1922 жылы Герберт Турстон осы мәліметтерді жаңартты. 1960 жылға дейін паломниктер қалдырған таяқшалар мен хирургиялық етіктер құдық төңірінде жиналып, қабырғаларға ілінетін. Олардың бір бөлігі қазір келушілер орталығында қойылған.

Дінге бағынушылық

Сент Уайнфрид құдығы бүгінде де танымал қажылық орыны болып табылады, ал оның ұзақ жылдар бойы емдеумен байланысы Холиуэлл қаласына «Уэльстің Лурдесі» деген атақ алып келді. Құдықтан дәстүрлі түрде шомылу үшін, бұлаққа жақын кішкентай бассейнде бір ондық Розарийді оқып үш рет жүзіп өту керек, содан кейін сыртқы бассейнге көшіп, Сент Бьюно тасы деп аталатын су астындағы тасқа тізе бүгіп, дұғаны аяқтағанша тұру қажет. 18 ғасырдағы саяхатшылар Сент Бьюно тасын сүйіп, тілек тілеу үшін суға басын батырып құлшылық ету дәстүрі туралы да айтқан. Үш рет суға батыру рәсімінің бастауы Роберт Шрусберидің «Уайнфрид өмірі» атты еңбегінде кездеседі, онда Бьюно Уайнфридке былай деп болжам жасайды: 1670 жылғы шіркеудің суретінде бас бұлақтың бір жағында «Көз ауруын емдеуге арналған кішкентай бұлақ» деп белгіленген шағын құрылыс бейнеленген. 1796 жылы Томас Пеннант бұл бұлаққа байланысты ырым-жырымды былай сипаттаған: «Ауру адам бұлақтың нимфасына бүкілген ине сыйлап, бірге белгілі бір дұға тілеушілік айтатын еді: бірақ дұға тілеушілік ұмытылып, судың құдіреті жоғалды». Кішкентай бұлақтың орны қазір Құдық үйінің астында қалған. Бүгінде құдыққа қоғамның барлық өкілі кіре алады, бірақ шомылуға рұқсат тек белгілі бір уақытта ғана беріледі. Сүзгіленген құдық суын краннан алуға болады; тарихи деректерге сәйкес, суды алып кеткен жағдайда да оның құдіреті сақталады деп есептеледі. Кешендегі мұражайда Шынайы Кресттің бір бөлігімен қатар, әртүрлі қасиеттілердің қасиеттері, соның ішінде Гвенфреви аркасының сақталған бөлігі және Уайнфридке тиесілі деп саналатын сүйектің бір бөлігі қойылған. Жыл бойы бірнеше рет ұйымдастырылған топтық қажылық сапарлары өткізіледі. Олардың ең танымалдарының бірі – маусым айындағы қажылық, ол жақын маңдағы Сент Уайнфрид шіркеуінен құдыққа дейін шеру, Врексам епискобының құдық бағында өткізетін қасиетті мисса және Уайнфридтің қасиетін құрметтеу рәсімінен тұрады. Қажылық маусымында (Пентекосттен қыркүйектің соңғы жексенбісіне дейін) құдықтың криптасында күнделікті қызмет өткізіледі.

St Winefride's Well remains a popular pilgrimage destination, and its long association with healing has earned Holywell the title of "the Lourdes of Wales". The traditional method of bathing in the well is to pass three times through the small pool adjacent to the spring while reciting one decade of the Rosary, and then to move into the outer pool and kneel on a submerged stone, known as St Beuno's stone, for as long as it takes to complete the prayer. 18th century visitors also reported a tradition of ducking one's head under the water to kiss St Beuno's stone and make a wish. The ritual of the triple immersion has its origin in Robert of Shrewsbury's Life of Winefride, in which Beuno prophesies to Winefride as follows:

A 1670 drawing of the chapel shows a small structure to one side of the main spring, labelled "The Little Spring for the cure of sore eyes". Thomas Pennant, writing in 1796, described the ritual connected with this spring: "The patient made an offering to the nymph of the spring, of a crooked pin, and sent up at the same time a certain ejaculation, by way of charm: but the charm is forgotten, and the efficacy of the waters lost." The site of the Little Spring is now buried beneath the Well House. Today, the well is open to the public, but bathing is permitted only at certain times. Filtered well water is available from a tap; historically, the water has been thought to retain its potency even when removed from the site. The museum within the complex exhibits a piece of the True Cross along with the relics of various saints, including the surviving fragment of the Arch Gwenfrewi and a piece of bone believed to be Winefride's. Organised group pilgrimages take place several times a year. The most popular of these is the June pilgrimage, which involves a procession from the nearby St Winefride's Church to the well, a Mass in the well garden given by the Bishop of Wrexham, and the veneration of Winefride's relic. During the pilgrimage season (from Pentecost to the last Sunday in September), there is a daily service in the well crypt.

Табиғи ерекшеліктері

Сент-Уайнфрид құдырын қоректендіретін бұлақ бір кезде қазіргіден әлдеқайда қуатты болған. Орта ғасырдың соңында құдыққа түскен нәрсе батып үлкермес бұрын, ағыспен бірден кететіні айтылған. 1652 жылы ақын Джон Тейлор бұл құдықтың "қайнап тұрған қазан немесе пештей үнемі жұмыс істеп, қатты көпіргенін" жазған. 1731 жылы ағылшын шіркеуінің өкілдері құдықтың суға толу уақытын өлшеп, бұлақтың "бір минутта жүз тоннадан астам су шығаратынына" қорытынды жасаған. Бұл есеп 1774 жылы аймақтан өткен Сэмюэл Джонсонның күнделігіндегі жазбаларымен сәйкес келеді:

1859 жылы құдық бассейні жөндеу үшін босатылғанда, бұлақтың қуатын өлшеуге тағы бір мүмкіндік туды. Осы жолы шығарылған су минутына 22½ тоннаға бағаланған. Күні бүгін де бұлақтан әдеттен тыс көп су шығады. Оның айналып кетпеуі үшін, бұлақтың шығу жеріне тас үйіліп қойылған. Бұрын өзен төсегі қызыл тастармен толы болған, аңыз бойынша олар Уайнфридтің қанымен мәңгілікке боялған. Тастардың қызыл түсі судағы табиғи темір кендерінен немесе Trentepohlia jolithus аталған қызыл балдырдың болуынан туындаған болуы мүмкін, оны бүгінге дейін солтүстік қабырғада өсіп жатқанын көруге болады. Бұл құдық сонымен қатар, тәтті иісі бар және "Сент-Уайнфридтің шашы" деп аталатын мохымен де танымал болған. Паломниктер тас пен мохты жинап алып, оларды ырысқа немесе қасиетті заттарға жатқызып сақтайтын. 1698 жылы күмәнданушы саяхатшы Селия Файннс құдықтың күзетшілері жақын төбеден күнделікті мох жинап, оны қайтадан толықтыратынын мәлімдеген.

Шәулеттің сәулеті

Құдықшап шіркеуі I санаттағы ғимарат (1951 жылы мақұлданған) және ескерткіш ретінде тіркелген. Ол екі бөліктен тұрады: жоғарғы шіркеу, онда діни қызметтер өтеді, және оның астындағы құдық криптасы, ол бұлақты қоршайды. Беткей кесілгендіктен криптаға солтүстік жақтан, ал жоғарғы шіркеуге оңтүстік жақтан кіруге болады. Ғимарат тікбұрышты стильде салынған. Сыртқы қабырғалары Стортон және Бебингтон қалаларынан (Вирал аймағы) әкелінген құмтастан жасалған. Шатыры төмен және тік қырлы. Жоғарғы шіркеу төрт бөліктен тұратын неф, үш бөліктен тұратын солтүстік дәліз және жартылай сегізбұрышты ғибадатханадан құралған. Терезелерде себет және сүйір аркалардың араласқан ою-өрнектері бар. Ғибадатхананың ішкі жағында тар тас орындық орналасқан, ал тас қабырғаларында роуд экранының орнатылғандығын көрсететін ойықтар бар. Шатыр аркалы тіреулермен бекітілген және жапырақшалармен әсемделген. Солтүстік аркаданың тіреулері мен аркаларын ұстап тұрған консольдерде жануарлар, гротесктер және отбасылық таңбалар сияқты әртүрлі пішіндер бейнеленген. Шіркеудің батыс жағындағы сыртқы баспалдақ (қазір жабық) құдық криптасына көрініс ашатын галереяға, содан кейін криптаның өзіне, бір кездегі басты кіреберіс болған аркалы есік арқылы төменге жетеді. Криптаның солтүстік қабырғасында үлкен шынысыз терезелері бар тағы екі есік орналасқан. Олардың арасында криптаның биіктігіне жуық созылатын тағы бір шынысыз терезе бар, ол суға толы ойыққа қарап тұр. Сыртқы қабырға бойында ою-өрнектелген жануарлар қатары жүреді. Криптаның ішкі жағы жұлдыз тәрізді құдық бассейніне бағытталған, оны тас бағаналар шеңбері ұстап тұр. Бұрын бағаналар ою-өрнектелген экрандармен байланыстырылған, ал себет аркалы ашылулар бұлаққа көрініс беретін. Бұлақтың үстінде tierceron күмбезі орналасқан, оның шеберлігінде Сент Уайнфридтің өмірінен алты эпизод бейнеленген. Криптаның күмбезді төбесінде әртүрлі тақырыптарды көрсететін көптеген басқа да ою-өрнектелген босстар бар. Солтүстік-шығыс бұрышында Сент Уайнфридтің мүсіні орналасқан, оюлы шатыры бар нишада.

The well chapel is a grade I listed building (designated 1951) and a scheduled ancient monument. It comprises two parts: the upper chapel, where church services are held, and the well crypt beneath it, which encloses the spring. The hillside has been cut away so that the crypt can be entered from the north, while the upper chapel is entered from the south. The building is in the Perpendicular style. Its exterior walls are of coursed sandstone, which was imported from the Wirral towns of Storeton and Bebington. It has a low pitched roof with a crenellated parapet. The upper chapel comprises a four bay nave, a three bay north aisle, and a semi octagonal chancel, with window tracery featuring a mix of basket arches and ogee arches. There is a narrow stone bench around the chancel interior, and sockets in the stonework which suggest that a rood screen was once installed in the chancel arch. The roof is arch braced and decorated with foliage bosses. The corbels supporting the braces and the arches of the north arcade are carved into a variety of figures, including animals, grotesques, and family emblems. An external staircase at the west end of the chapel (now blocked) leads down into a gallery that overlooks the well crypt, and then down into the crypt itself through a spandrelled doorway that was once the principal entrance. There are two more doorways in the north wall of the crypt, surmounted by large unglazed windows. Another unglazed window, stretching nearly the entire height of the crypt, sits between them, looking out onto the plunge pool. A band of carved animals runs along the outer wall. The crypt's interior is centred around the star shaped well basin, which supports a ring of stone columns. The columns were once linked by traceried screens, with basket arched openings providing a view of the spring. Above the spring is a tierceron vault, with a pendant boss that displays six scenes from the life of St Winefride. The vaulted ceiling of the crypt contains many other carved bosses representing various subjects. In the northeast corner is a niche with a crocketed canopy, which holds a statue of St Winefride.