Кіріспе
Гавай тарихындағы кезең – 1810 жылы Ұлы Камехамеханың Гавай Королдығын біріктіруіне дейінгі Гавай тарихының кезеңі. Дәстүрлі түрде зерттеушілер Гавай аралдарының алғашқы қоныстануын қазіргі Француз Полинезиясының Самоа, Маркиза және Таити аралдарынан келген полинезиялық теңізшілердің шамамен 400-1100 жылдары аралығында кездейсоқ түрде жасағанын болжайды. 2010 жылы радиокөміртекпен талдаудың сенімді үлгілеріне негізделген зерттеу жарияланды, ол аралдардың бұрынғы есептегеннен әлдеқайда кейінірек, шамамен 1219-1266 жылдары қысқа мерзім ішінде қоныстанғанын көрсетті. Гавайидегі радиокөміртекпен датировкалау алғашқыда 124 жылы қоныс ізі болғанын көрсеткен. Патрик Винтон Кирхтың Гавай археологиясы туралы алғашқы кітаптары алғашқы полинезиялық қоныстарды шамамен 300 жылына, ал Кирхтың соңғы жұмыстары 600 жылына жатқызады. Басқа теориялар 700-800 жылдары қоныстанғанын ұсынады. Бұл жаңа деректер шығыс және солтүстік Полинезияның отарлану кезеңі екі толқыннан тұратын, қысқа мерзімде өткенін көрсетеді: "қоғамдық аралдардағы ең ертесі 1025–1120 жылдары, бұрынғы есептегеннен төрт ғасыр кейін; содан кейін 70–265 жыл өткен соң, шашырау барлық қалған аралдарға бір үлкен күшпен 1190–1290 жылдары жалғасты". Осы зерттеулерге сәйкес, Гавай аралдарына қоныс аудару шамамен 1219–1266 жылдары болған.
Ancient Hawaii is the period of Hawaiian history preceding the unification in 1810 of the Kingdom of Hawaii by Kamehameha the Great. Traditionally, researchers estimated the first settlement of the Hawaiian islands as having occurred sporadically between 400 and 1100 CE by Polynesian long distance navigators from the Samoan, Marquesas, and Tahiti islands within what is now French Polynesia. In 2010, a study was published based on radiocarbon dating of more reliable samples which suggests that the islands were settled much later, within a short timeframe, in about 1219 to 1266. Radiocarbon dating in Hawai'i initially indicated a possible settlement as early as 124 CE. Patrick Vinton Kirch's early books on Hawaiian archeology date the first Polynesian settlements to about 300 CE with more recent suggestions by Kirch of 600 CE. Other theories suggest dating as late as 700–800 CE. This new data indicates that the period of eastern and northern Polynesian colonization took place much later, in a shorter time frame of two waves: the "earliest in the Society Islands c. 1025–1120, four centuries later than previously assumed; then after 70–265 years, dispersal continued in one major pulse to all remaining islands c. 1190–1290." According to this research, settlement of the Hawaiian Islands took place c. 1219–1266.
Вайахукини тау-кен баспанасы (H8 нысан)
Уаиахукини тау-кендеріндегі баспана, H8 нысаны, Гавайи аралының оңтүстік бөлігіндегі жағалаудан шамамен 180 метр (600 фут) ішке қарай орналасқан лава түтігінің ішінде жатыр. Қалыпты өмір сүруге қажетті жарық пен кеңістіктің жетіспеуіне байланысты, H8 нысаны тұрғын үй ретінде пайдаланылмаған болуы мүмкін. H8 нысанын қазу жұмыстары 1954 жылы Уильям Дж. Бонк пен Гавайи университетінің (Hilo) студенттері бастап, 1958 жылы аяқталды. Қазу барысында әртүрлі тереңдікте орналасқан сегіз ошақ, сондай-ақ фауна қалдықтары, балық аулау ілгектері және базальт пен жанартау шынысынан жасалған 1671 артефакт табылды. H8 нысанындағы артефакттардың таралуы оның 1868 жылы Мауна-Лоа жанартауы атқанға дейін балық аулауға арналған баспана ретінде үздіксіз пайдаланылғанын көрсетті. 1969 жылы Эмори мен Синото бұл нысанның алғашқы қоныстануын шамамен 750 жылға (A.D. 750) жатқызған, бірақ жаңа радиокөміртектік талдаулар нәтижесінде 14 ғасырдың ортасына жататын кезеңге қатысты мәліметтер алынды. Бұл қабаттан табылған 496 артефакттың ішінде ең маңыздылары – балық аулау ілгектері мен балталар (adzes) болды. Кирш пен Маккойдың сөзіне сәйкес, Нихоа және Некер аралдарында табылған балталар, «Халава құрылысының гавайи материалдық мәдениетінің дамуының ерте кезеңін көрсететін дәлел» болып табылады. Кирш жасаған алғашқы радиокөміртектік талдау нәтижесінде бұл нысанның пайда болу мерзімі біздің заманымыздан 600-1200 жылдар аралығында болғандығы анықталды.
Елді мекен
Алғашқы қоныс аударушылар өздерімен бірге киім, өсімдіктер ("каноэ өсімдіктері" деп аталады) және мал алып келді, жағалаулар мен үлкен аңғарларда қоныстар құрды. Олар келгеннен кейін кало (таро), банан, ниу (кокос), улу (бұқа), және көбейтілген (шошқа), моа (тауық) және ʻīlio (пои иті) өсірді, бірақ бұл еттер жемістерден, көкөністерден және теңіз өнімдерінен сирек желінді. Халықтың сүйікті дәмдеуіштері (тұз), ұнтақталған кукуи жаңғағы, лиму (балық) (теңіз шөптері) және ко (қамış) болды, оны тәтті және дәрі ретінде пайдаланды. Олар әкелген тағамдарға қоса, тәтті картопты да алды, оны 1000 жыл немесе одан бұрын Полинезияда өсіру басталды, ал Гавайиде 1300 жыл шамасында өсірудің алғашқы дәлелдері табылды. Тәтті картоп Оңтүстік Америкаға тән. Жақында Азия мен Американың 1245 тәтті картоп сортының ДНК-сы талданды, зерттеушілер генетикалық байланысты тапты, бұл түбірдің 1100 жылдар шамасында Анд тауларынан Полинезияға жеткенін көрсетеді. Бұл зерттеулер "Ұлттық ғылым академиясының еңбектерінде" жарияланды. Тынық мұхитының егеуқыр тышқаны адамдармен бірге Гавайи сапарына қатысты. Дэвид Берни адамдар өздерімен бірге әкелген омыртқалы жануарлардың (шошқалар, иттілер, тауықтар және тышқандар) салдарынан көптеген құстар, өсімдіктер және ірі құрлық ұлуларының жергілікті түрлері отарлау процесінде жойылғанын айтады. Естуарлар мен өзендер ерте полинезиялық қоныс аударушылар тарапынан 500 жылға дейін немесе одан ертерек балық шаруашылықтарына бейімделді. Құралған топырақ пен кесілген тас мекендеу ортасын жасау үшін пайдаланылды, бұл ежелгі Гавайи аквакультурасын Тынық мұхитының алғашқы халықтарының ең дамығандарының қатарына қойды. Оның бір көрнекті мысалы - Алекокодағы (Кауаи) Менехуне балық тоғандары, олар кем дегенде 1000 жыл бұрын салынған. Капитан Джеймс Кук келген кезде жылына кем дегенде 360 балық тоғаны бар еді. Жаңа қоныс аударушылар хале (үйлер) мен хейау (ғибадатханалар) салды. Қазіргі уақытта археологтар алғашқы қоныстар Гавайидің Үлкен аралының оңтүстік жағында болған және олар тез солтүстікке қарай, теңіз жағалаулары мен оңай қол жетімді өзен аңғарлары бойымен кеңейген деп санайды. Халық саны өскен сайын елді мекендер ішкі аймаққа қарай жылжыды. Аралдардың кішкентай болғанына байланысты халық тығыз орналасқан. Еуропалықтармен байланысқа дейін халықтың саны 200 000-нан 1 000 000-ға дейін жеткен. Алайда еуропалықтармен байланысқаннан кейін, шешек және басқа да аурулардың салдарынан халық саны күрт төмендеді.
Ауыл
Ежелгі Гавайидің дәстүрлі қаласына бірнеше құрылыстар кірді. Маңыздылығы бойынша: Хеау, құдайларға арналған ғибадатхана. Олардың негізгі екі түрі болды. Ауыл шаруашылығына арналған мапеле түрі Лоноға арналды және оны ақсүйектер, дін қызметкерлері және жер бөлімінің басшылары салған. Оның рәсімдері баршаға ашық болды. Екінші түрі – луакини, үлкен соғыс ғибадатханалары, онда жануарлар мен адамдар құрбандыққа шалынды. Олар биік тастан тұрғызылған террасаларға салынды және ағаштан және тастан ойылған бейнелермен әшекейленді. Ұлы мана немесе құдайлық күштің көзі болған луакиниге тек алии, патша, маңызды басшылар мен асыл адамдар және Ку дінінің кахуна мүшелері ғана кіре алды. Хале алии, басшының үйі. Ол бас әміршінің резиденциясы және кіші басшылардың жиналатын үйі ретінде пайдаланылды. Ол әрқашан жоғары әлеуметтік мәртебе көрсету үшін жоғарыланған тас іргетасқа салынды. Қаһили, немесе қауырсыннан жасалған тулар, сыртқа қойылып, патшалықты білдірді. Әйелдер мен балаларға кіруге тыйым салынды. Хале паху, киелі хула аспаптарының үйі. Онда паху барабандары сақталды. Хула – Лакка құдайының құрметіне жасалатын діни амал болғандықтан, бұл орын діни деп есептелді. Хале папаа, патшалық сақтау үйі. Ол патшалық құралдарын, соның ішінде маталарды, бағалы торларды және бауларды, дубинкаларды, найзаларды және басқа да қару-жарақтарды сақтауға арналған. Хале улана, тоқымашының үйі. Бұл үйде қолөнерші әйелдер күнделікті жиналып, ауылдың себеттерін, желдеткіштерін, кілемшелерін және кептірілген пандандар жапырақтарынан – лаухаладан жасалған басқа да құралдарды жасады. Хале муа, ерлердің тамақтанатын үйі. Ол қасиетті орын саналды, өйткені онда амакуа немесе ата-бабалардың құдайларының тас бейнелері ойылып жасалатын. Бұл құрылым ер адамдардың жылдам кіруіне және шығуына мүмкіндік берді. Хале айна, әйелдердің тамақтанатын үйі. Әйелдер өздерінің жеке тамақтанатын үйлерінде тамақтанды. Әйелдер мен еркектер бірге тамақтана алмады, себебі еркектер тамақтана отырып, әйелдердің манасын немесе құдайлық рухын ұрлап ала қоюы мүмкін деп қорқып, осал болып қалатын. Хале ваа, каноэ үйі. Ол жағалауға олардың балық аулау кемелеріне баспана ретінде салынды. Гавайиліктер сондай-ақ каноэ жасау үшін пайдаланылатын коа ағаштарын да сақтап қалды. Хале лауая, балық аулау үйі. Ол жағалауға олардың ауларын және балық аулау бауларын сақтауға арналған. Аулар мен баулар кокостың қабығынан жасалған берік арқанмен тоқылды. Балық аулау ілгектері адам, шошқа немесе иттің сүйегінен жасалатын. Хале лауаядан табылған құралдар бүкіл ауылдың ең бағалы мүліктерінің бірі болды. Хале нохо, тұруға арналған үй. Ол гавайилік отбасының ұйықтау және тұру бөлмесі ретінде салынды. Иму, орталық жер астындағы пеш. Жерге қазылған, ол бүкіл ауылдың тағамын, соның ішінде пуаа немесе шошқа етін пісіруге пайдаланылды. Имуды пайдаланып тек еркектер ғана тамақ пісіретін.
Heiau, temple to the gods. There were two major types. The agricultural mapele type was dedicated to Lono, and could be built by the nobility, priests, and land division chiefs, and whose ceremonies were open to all. The second type, luakini, were large war temples, where animal and human sacrifices were made. They were built on high rising stone terraces and adorned with wood and stone carved idols. A source of great mana or divine power, the luakini could only be entered by alii, the king, important chiefs and nobility, and kahuna who were members of the Kū priesthood. Hale alii, the house of the chief. It was used as a residence for the high chief and meeting house of the lesser chiefs. It was always built on a raised stone foundation to represent high social standing. Kāhili, or feather standards, were placed outside to signify royalty. Women and children were banned from entering. Hale pahu, the house of the sacred hula instruments. It held the pahu drums. It was treated as a religious space as hula was a religious activity in honor of the goddess Laka. Hale papaa, the house of royal storage. It was built to store royal implements including fabrics, prized nets and lines, clubs, spears and other weapons. Hale ulana, the house of the weaver. It was the house where craftswomen would gather each day to manufacture the village baskets, fans, mats and other implements from dried pandanus leaves called lauhala. Hale mua, the men's eating house. It was considered a sacred place because it was used to carve stone idols of aumakua or ancestral gods. The design was meant for the men to be able to enter and exit quickly. Hale aina, the women's eating house. Women ate at their own separate eating house. Men and women could not eat with each other for fear that men were vulnerable while eating to have their mana, or divine spirit, stolen by women. Hale waa, the house of the canoe. It was built along the beaches as a shelter for their fishing vessels. Hawaiians also stored koa logs used to craft the canoes. Hale lawaia, the house of fishing. It was built along the beaches as a shelter for their fishing nets and lines. Nets and lines were made by a tough rope fashioned from woven coconut husks. Fish hooks were made of human, pig or dog bone. Implements found in the hale lawaia were some of the most prized possessions of the entire village. Hale noho, the living house. It was built as sleeping and living quarters for the Hawaiian family unit. Imu, the communal earth oven. Dug in the ground, it was used to cook the entire village's food including puaa or pork. Only men cooked using the imu.
Касталық жүйе
Ежелгі Гавайи – полинезиялық ата-бабалардан дамыған касталық қоғам. Стефени Сето Левиннің "Гавайидегі капу жүйесінің құлатылуы" еңбегінде негізгі топтар сипатталады:
Alii. This class consisted of the high and lesser chiefs of the realms. They governed with divine power ( mana) within a sometimes theocratic system. Kahuna. Priests who conducted religious ceremonies, at the heiau and elsewhere. Professionals included master carpenters and boatbuilders, chanters, dancers, genealogists, physicians and healers. Makaāinana. Commoners who farmed, fished, and exercised the simpler crafts. They labored not only for themselves and their families, but to support the chiefs and kahuna. Kauwā. A broad and degrading category of servants, slaves, and outcasts. Marriage between higher castes and the kauwā was strictly forbidden. The kauwā worked for the chiefs, and males were often used as human sacrifices (via drowning) at the luakini heiau. (Lawbreakers of other castes and defeated political opponents were also sometimes used in human sacrifices.)
Алии. Бұл топ патшалықтардың жоғары және төмен дәрежелі басшыларынан тұрды. Олар кейде теократиялық жүйеде құдайлық күшпен (мана) билік жүргізді.
Alii. This class consisted of the high and lesser chiefs of the realms. They governed with divine power ( mana) within a sometimes theocratic system. Kahuna. Priests who conducted religious ceremonies, at the heiau and elsewhere. Professionals included master carpenters and boatbuilders, chanters, dancers, genealogists, physicians and healers. Makaāinana. Commoners who farmed, fished, and exercised the simpler crafts. They labored not only for themselves and their families, but to support the chiefs and kahuna. Kauwā. A broad and degrading category of servants, slaves, and outcasts. Marriage between higher castes and the kauwā was strictly forbidden. The kauwā worked for the chiefs, and males were often used as human sacrifices (via drowning) at the luakini heiau. (Lawbreakers of other castes and defeated political opponents were also sometimes used in human sacrifices.)
Қахуна. Діни рәсімдерді хейауда және басқа жерлерде өткізетін дін қызметкерлері. Кәсіби мамандардың ішінде шебер ағаш шеберлері мен кеме жасаушылар, әншілер, бишілер, шежірешілер, дәрігерлер және емшілер болды.
Alii. This class consisted of the high and lesser chiefs of the realms. They governed with divine power ( mana) within a sometimes theocratic system. Kahuna. Priests who conducted religious ceremonies, at the heiau and elsewhere. Professionals included master carpenters and boatbuilders, chanters, dancers, genealogists, physicians and healers. Makaāinana. Commoners who farmed, fished, and exercised the simpler crafts. They labored not only for themselves and their families, but to support the chiefs and kahuna. Kauwā. A broad and degrading category of servants, slaves, and outcasts. Marriage between higher castes and the kauwā was strictly forbidden. The kauwā worked for the chiefs, and males were often used as human sacrifices (via drowning) at the luakini heiau. (Lawbreakers of other castes and defeated political opponents were also sometimes used in human sacrifices.)
Макаинана. Егіншілікпен, балық аулаумен және қарапайым қолөнермен айналысқан қара халық. Олар өздері мен отбасылары үшін ғана емес, сонымен қатар басшылар мен қахуналарды ұстау үшін де еңбек етті.
Alii. This class consisted of the high and lesser chiefs of the realms. They governed with divine power ( mana) within a sometimes theocratic system. Kahuna. Priests who conducted religious ceremonies, at the heiau and elsewhere. Professionals included master carpenters and boatbuilders, chanters, dancers, genealogists, physicians and healers. Makaāinana. Commoners who farmed, fished, and exercised the simpler crafts. They labored not only for themselves and their families, but to support the chiefs and kahuna. Kauwā. A broad and degrading category of servants, slaves, and outcasts. Marriage between higher castes and the kauwā was strictly forbidden. The kauwā worked for the chiefs, and males were often used as human sacrifices (via drowning) at the luakini heiau. (Lawbreakers of other castes and defeated political opponents were also sometimes used in human sacrifices.)
Қауа. Қызметшілер, құлдар және шеттенушілердің кең және қадірсіз санаты. Жоғары касталар мен қауалар арасындағы некеге қатаң тыйым салынған. Қауалар басшыларға жұмыс істеді, ал еркектер жиі адамдық құрбандық ретінде (суға батыру арқылы) луакини хейауында қолданылды. (Басқа касталардан заң бұзғандар мен жеңілген саяси қарсыластар да кейде адамдық құрбандыққа арналды.)
Alii. This class consisted of the high and lesser chiefs of the realms. They governed with divine power ( mana) within a sometimes theocratic system. Kahuna. Priests who conducted religious ceremonies, at the heiau and elsewhere. Professionals included master carpenters and boatbuilders, chanters, dancers, genealogists, physicians and healers. Makaāinana. Commoners who farmed, fished, and exercised the simpler crafts. They labored not only for themselves and their families, but to support the chiefs and kahuna. Kauwā. A broad and degrading category of servants, slaves, and outcasts. Marriage between higher castes and the kauwā was strictly forbidden. The kauwā worked for the chiefs, and males were often used as human sacrifices (via drowning) at the luakini heiau. (Lawbreakers of other castes and defeated political opponents were also sometimes used in human sacrifices.)
Білім
Гавай жастары өмірлік дағдыларды және дінді үйде, көбінесе әже-шешелерімен үйренді. "Зерек" балалар үшін шәкірттік жүйе болды, онда өте жас оқушылар сазгер немесе кәсіп иесіне көмектесу арқылы қолөнерді немесе кәсіпті үйренуге кірісті. Гавайлықтар табиғаттың барлық нәрсесіне рухани күштер енген деп сенгендіктен, көптеген салалардағы сазгерлерді кахуна деп атады, бұл термин көбінесе дін қызметкері дегенді білдіреді. Кахунаның түрлі салалары өз кәсіптері туралы білімді – "әулет тарихы, меле, шөп медицинасы, каноэ жасау немесе жер шекаралары" сияқты нәрселерді шәкірттерді жұмысына қатыстыру және оқыту арқылы жеткізді. Хуланы оқу және жоғары деңгейдегі қасиетті білімді зерттеу үшін арнайы мектептер де болды. Кахуна шәкіртті отбасының бір мүшесі ретінде үйіне қабылдады, бірақ көбінесе "тәрбиеші туысқан болар еді".
Дін және капу жүйесі
Дін ежелгі Гавай қауымын біріктіріп, мінез-құлқына, өмір салтына, жұмыс істеу әдістеріне, әлеуметтік саясатына және заңға әсер етті. Заң жүйесі діни капу, яғни тыйымдарға негізделген. Дұрыс өмір сүру, құдайға табыну, тіпті тамақтану жолы болды. Капу мысалдарының бірі – ерлер мен әйелдердің бірге тамақ ішуіне тыйым салынғандығы (Аикапу діні). Балық аулау жылдың белгілі бір мезгілінде ғана рұқсат етілді. Алиидің көлеңкесіне тиіспеу керек еді, өйткені ол оның манасын ұрлап алады. Капу жүйесінің қатаңдығы 1000–1300 жылдар аралығындағы көші-қон толқынынан туындауы мүмкін, осы арқылы Гавай және Қоғам аралдары арасында әртүрлі діндер мен жүйелер тарады. Егер Гавайиге Таити басшыларының ықпалы тисе, капу жүйесі одан да қатаңдап, әлеуметтік құрылым өзгерген болар еді. Адамдық құрбандықтар жаңа діни ғұрыптың бір бөлігіне айналған болар, ал алиилер аралдардағы сарапшылар кеңесіне көбірек билік жүргізген болар еді. Капу гавайлықтардың құдайларға, жартылай құдайларға және ата-бабаларының манасына табыну дәстүрлерінен және сенімдерінен пайда болды. Табиғат күштері Кү (соғыс құдайы), Кане (жарық және өмір құдайы), Каналоа (өлім құдайы) және Лоно (бейбітшілік және өсім құдайы) басты құдайлар ретінде бейнеленді. Сонымен қатар, Пеле (от құдайы) және оның әпкесі Хиака (би құдайы) сияқты кішірек құдайлар да белгілі болды. Аңыз бойынша, Мауи жартылай құдай балық аулау кезінде жасаған қателігінен кейін Гавай аралдарын теңізден шығарған. Халеакала тауынан Мауи тағы бір аңыз бойынша, күнге тұзақ қойып, оны баяулатып, күн мен түннің ұзақтығын теңестірген. Гавайилік мистикалық дүниетанымы әртүрлі құдайлар мен рухтарға табиғаттың кез келген құбылысына енуге мүмкіндік береді. Осы мистикалық көзқарас бойынша, жарық пен өмір құдайы Кане найзағай мен көкжиекте ғана емес, сонымен қатар жаңбыр мен бұлттарда, тіпті тыныш желде де (әдетте Лононың "мекені") болуы мүмкін. Барлық тағам мен сусындардың ежелгі гавайлықтар үшін діни маңызы болғанымен, оның есірткілік қасиеттеріне байланысты ерекше мән ауаға (кава) берілді. Бұл тамырдан жасалған, психоактивті және тыныштандыратын сусын тамақты қасиеттеу және салтанатты шараларды еске алу үшін қолданылды. Ол гавайлық әндерде жиі еске алынады. Әртүрлі касталар тамырдың әртүрлі түрлерін қолданды, ал сыра "мистицизмге жол ашушы" ретінде танылды. Бірнеше онжылдықтар ішінде Камехамеха I еуропалық соғыс тактикасын және атыс қаруларын қолданып, аралдарды Гавайи Королдығына біріктірді.