Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Полинезияның негізгі аймағы
Core area of Polynesia
Полинезия үшбұрышы – Тынық мұхитында үш арал тобы орналасқан аймақ: АҚШ-тың Гавайи штаты, Пасха аралы (Рапа-Нуи) және Жаңа Зеландия (Аотеароа). Бұл көбінесе Полинезияны анықтаудың ең оңай жолы ретінде қолданылады. Үшбұрыштан тыс, Некер аралына (Мокуманамана) дейін солтүстікке, Салас-и-Гомес аралына (Моту Мотиро Хива) дейін шығысқа және Эндерби аралына (Моту Маха) дейін оңтүстікке қарай полинезиялықтардың қоныстану іздері табылады. Сонымен қатар, бұрын Норфолк аралында және Кермадек аралдарында (Рангитауа) полинезиялық қоныстар болған. Еуропалықтар алғаш келген кезде бұл аралдардың бәрі адамсыз болған. Бүгінде полинезиялықтардың ең көп саны – маори, гавайиліктер (канака маоли), тонгалықтар, самоалықтар, ниуэліктер және таитиліктер. Бұл кең үшбұрыштың туған тілдері полинезия тілдері болып табылады, лингвистер оларды малай-полинезия тілдерінің мұхиттық топшасына жатқызады. Олар 5000 жыл бұрын Оңтүстік-Шығыс Азияда сөйленген прото-австронезия тілінен туындаған. Сонымен қатар, көршілес Меланезия және Микронезияда үшбұрыштан тыс көптеген полинезиялық шеткі аралдар бар.
The Polynesian Triangle is a region of the Pacific Ocean with three island groups at its corners: The US state of Hawaii, Easter Island (Rapa Nui) and New Zealand (Aotearoa). This is often used as a simple way to define Polynesia. Outside the triangle, there are traces of Polynesian settlement as far north as Necker Island (Mokumanamana), as far east as Salas y Gómez Island (Motu Motiro Hiva), and as far south as Enderby Island (Motu Maha). Also, there have once been Polynesian settlements on Norfolk Island and the Kermadec Islands (Rangitahua). By the time the Europeans first arrived, these islands were all uninhabited. Today, the most numerous Polynesian peoples are the Māori, Hawaiians (Kanaka Maoli), Tongans, Samoans, Niueans and Tahitians. The native languages of this vast triangle are Polynesian languages, which are classified by linguists as part of the Oceanic subgroup of Malayo Polynesian. They ultimately derive from the proto Austronesian language spoken in Southeast Asia 5,000 years ago. There are also numerous Polynesian outlier islands outside the triangle in neighboring Melanesia and Micronesia.
Тарих
Антропологтар қазіргі полинезиялық мәдениеттердің барлығы Оңтүстік Тынық мұхитында көшіп-қонушы малай-полинезиялық халықтар құрған бір протомәдениеттен тарағанына сенімді (Лапита мәдениетіне де қараңыз). Полинезиялықтардың Салас және Гомес аралдарына дейін шығысқа, ал Жаңа Зеландияның оңтүстігіндегі суб-антарктикалық аралдарға дейін барғанына қатысты да кейбір дәлелдер бар. Дегенмен, бұл аралдардың ешқайсысы нағыз Полинезияның құрамына кірмейді, себебі оларда тұрақты елді мекендер сақталған жоқ. Окленд аралдарындағы Эндерби аралында 13 ғасырға жататын полинезиялық қоныстың қалдықтары табылды. Антипода аралдарында да керамика сынығы табылғаны туралы мәлімдемелер болған, бірақ Веллингтондағы Те Папа мұражайында мұндай сынық жоқ екенін, ал табылған нәрсе туралы алғашқы сипаттамада оның полинезиялық екені айтылмағанын хабарлады. Үшбұрыш пішінінен өзгеше, тағы бір теория Полинезия қоғамының географиясы мен теңіз жолдары Раиатеада (Француз Полинезиясы) орналасқан басы және Тынық мұхиты бойына созылған қолдары бар ақтобрасқа ұқсайды дейді. Полинезия ауыз әдебиетінде ақтобрас Таумата Фе'е Фа'атупу Хау (Ырыздықтың ұлы ақтобрасы), Туму Ра'и Фенуа (Жер мен Көк бастауы) және Те Ухеке а Мутуранги (Мутуранги ақтобрасы) сияқты түрлі аттармен белгілі.
Anthropologists believe that all modern Polynesian cultures descend from a single protoculture established in the South Pacific by migrant Malayo Polynesian people (see also Lapita culture). There is also some evidence that Polynesians ventured as far east as Salas and Gómez Island and as far south as the sub Antarctic islands to the south of New Zealand. However, none of these islands are considered part of Polynesia proper, as no viable settlements have survived. There are remains of a Polynesian settlement dating back to the 13th century on Enderby Island in the Auckland Islands. A shard of pottery was also recorded to have been found in the Antipodes Islands, but the Te Papa museum in Wellington has stated that they do not possess this shard and that the original description of the find did not say anything about its being Polynesian in origin. In contrast to the shape of a triangle, another theory states that the geography of Polynesian society and navigation pathways more accurately resemble the geometric qualities of an octopus with head centred on Ra'iātea (French Polynesia) and tentacles spread out across the Pacific. In Polynesian oral tradition the octopus is known by various names such as Taumata Fe'e Fa'atupu Hau (Grand Octopus of Prosperity), Tumu Ra'i Fenua (Beginning of Heaven and Earth) and Te Wheke a Muturangi (The Octopus of Muturangi).