Кіріспе
Британ жазушысы Роберт Байрон (26 ақпан 1905 – 24 ақпан 1941) – ағылшын саяхатшы-жазушысы, ең белгілі туындысы – "Оксианаға жол" саяхатнамасы. Ол сонымен қатар өнер сыншысы және тарихшы да болған.
Robert Byron (26 February 1905 – 24 February 1941) was an English travel writer, best known for his travelogue The Road to Oxiana. He was also an art critic and historian.
Өмірбаян
Роберт Байрон 1905 жылғы 26 ақпанда Лондонның Уэмбли қаласында, азаматтық инженер Эрик Байрон мен оның Миддлсекстегі Саутхолл Манорындағы Уильям Робинсонның қызы Маргареттің үш баласының жалғыз ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Итон колледжінде және Оксфордтың Мертон колледжінде білім алды, 1925 жылы қазіргі заманғы тарих мамандығы бойынша тәмамлады. Оксфордта ол Екіжүзділер клубының мүшесі болды. 1925 жылы Байрон Альфред Дагган және Гэвин Хендерсонмен бірге Еуропаны аралап, Грекияға автомобильмен саяхаттады. Бұл оның алғашқы кітабына жол ашты, ал екіншісі Томас Балстонның тапсырысымен, Атфон тауы туралы болуы керек еді, ол Дакуорт баспасына берілді. Кейін ол Үндістанға, Кеңес Одағына және Тибетке сапар шекті. Байрон өзінің саяхат жазу стиліне сай келетін тақырыпты Парсы және Ауғанстанда тапты. Ол "Оксианаға жол" атты еңбегін Пекинде, уақытша мекенжайында аяқтады. Оның ерекшелігі, оны өзінің ірі саяхат жазу бәсекелесі Питер Флеминг және басқалардан ерекшелендіргені – дәстүрлі, үздіксіз повество стилінен бас тарту болды. Байронның жазбаларында сәулет өнерін бағалау маңызды орын алады. Ол тарихи ғимараттарды сақтауға белсенді жақтас болды және Грузин тобының негізін қалаушы мүшесі болды. Филогеллен ретінде ол ағылшын тілінде сөйлейтін әлемде Византия тарихына деген қызығушылықты қайта жандандырды. Байрон "ХХ ғасырдың алғашқы және ең данышман филогеллерінің бірі" деп сипатталды. Байронның 1933-1934 жылдары "Оксианаға жол" жазылғанда түсірген Иран сәулетінің фотосуреттері Лондондағы Куртольд өнер институтының Конвей өнер және сәулет кітапханасында сақтаулы. 1938 жылы ол нацистік көзқарасты қолдайтын Юнити Митфордпен бірге Нюрнбергтегі соңғы митингке қатысты. Байрон оны оның қарындасы Нэнси Митфорд арқылы таныған, бірақ ол нацистерге ашық қарсы болды. Нэнси Митфорд бір кезде Байрон оған үйлену ұсынысын жасайды деп үміттенген, кейін оның гомосексуалдық бейілімдерін білгенде таңғалып, қорқынышқа түсті: "Бұл қасіретті педерастия барлық сезімдерді бұрмалайды, бірақ оған құрмет көрсету керек дейді". Пол Фасселдің "Оксианаға жол" (1982) кітабының Оксфорд басылымына жазған кіріспесінде Байрон Гитлердің жанкешті және ашық қарсыласы болғанын айтады, ол "Еуропаның нацистікке айналуына ең қатал қарсылық білдірді және Англияда осы жаңа зұлымдықпен келісуге болатындай ойлағандарды айыптады". Байронның үлкен, бірақ өзара жауапсыз махаббаты – 6-шы Росс графының кіші інісі, әрі замандастарының ең харизматикалық тұлғаларының бірі саналған Десмонд Парсонсқа болды. Олар 1935 жылы Пекинде бірге тұрды, сол кезде Парсонс Ходжкин ауруына шалдықты және 1937 жылы Цюрихте 26 жасында қайтыс болды. Байрон мұңайып қалды.
Өлім, беделі мен мұрасы
Байрон 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Батыс Африкаға жол тартқан кемесі торпедаланып, 35 жасында қаза болды. Байрон Мысырға баруы тиіс еді, содан кейін ол кемемен басқа бағытқа ауысып, Кейп арқылы саяхатын жалғастыруы мүмкін еді. SS «Джонатан Холт» Солтүстік Атлантикада, Кейп Враттың жанында U 97 типті VIIC суасты кемесімен торпедаланды. Оның денесі табылған жоқ. Ерте заманда танысқан Эвелин Уо Байронның қайраттылығын атап өтті. 1929 жылы ол Генри Йоркке: «Роберт Үндістанға ұшақпен барып, бізді жеңіп алғанын естідім, мұны мен нақты жетістік деп есептеймін» деп жазды. Бірақ 1948 жылы Уо Гарольд Актонға Байрон туралы жазған хатында: «Бұл туралы айтуға әлі ерте, бірақ мен Роберттің соңғы жылдарында ұнатпадым және ол қауіпті, ақыл-есі дұрыс емес адам еді, өлгені жақсы» деді. Коммунизмге қарсы күрескен Уо 1930 жылдары Байронның кеңес жақтасына айналғанына сенді, бірақ Байронның және Уоның өмірбаянын жазған Кристофер Сайкс Байронның мұндай көзқарасы болмағанын күшпен жоққа шығарды. Принц Чарльз Байронның «Бәрін осыдан үйрендім» деген туындысын BBC Radio 4 арнасында 2006 жылғы 5 қазандағы Ұлттық поэзия күнінде оқыды. 2012 жылдың ақпан айында оның «Еуропа айнада» кітабы BBC Radio 4 Book of the Week бағдарламасында серия болып көрсетілді. Бағдарламада Германия туралы егжей-тегжейлі мәліметтер, сондай-ақ 1922 жылы Смирнаның Ұлы өртінен кейін грек босқындарының және қырғынның куәгерлер баяндамасы қамтылды.
Әдеби мұрағаттар
Роберт Байронның қағаздары. Базалық жиын, Бейнеке сирек кітаптар және қолжазбалар кітапханасы. Йель университеті.