Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орта Еуропадағы қола дәуірі археологиялық мәдениеті
Bronze Age archaeological culture in Central Europe
Únětice мәдениеті, Ауньетиц мәдениеті немесе Унетиц мәдениеті (, Aunjetitzer Kultur, Kultura unietycka, ) – Орта Еуропаның қола дәуірінің басындағы археологиялық мәдениет, шамамен б.з.д. 2300–1600 жылдарға дейін дамыған. Бұл мәдениеттің атымен аталатын Únětice ауылы, Праганың солтүстік-батысында, Орталық Чехияда орналасқан. Чехия мен Словакияда 1400-ге жуық, Польшада 550-ге жуық, ал Германияда 500-ге жуық қоныс және шашыраңқы табылған жерлер бар. Únětice мәдениеті сонымен қатар солтүстік-шығыс Австриядан (әдебиетте Böheimkirchen тобы ретінде белгілі) және Батыс Украинадан да мәлім.
The Únětice culture, Aunjetitz culture or Unetician culture (, Aunjetitzer Kultur, Kultura unietycka, ) is an archaeological culture at the start of the Central European Bronze Age, dated roughly to about 2300–1600BC. The eponymous site for this culture, the village of Únětice , is located in the central Czech Republic, northwest of Prague. There are about 1,400 documented Únětice culture sites in the Czech Republic and Slovakia, 550 sites in Poland, and, in Germany, about 500 sites and loose finds locations. The Únětice culture is also known from north eastern Austria (in association with the so called Böheimkirchen group), and from western Ukraine.
Жерлеу
Техникалық тұрғыдан алғанда, Úněticean қабірлерін екі санатқа бөлуге болады: жазық қабірлер және обалар. Únětice мәдениеті сүйектерді жерлеуді қанағаттандырды, бірақ кейде өртеу де кездесетін. Типикалық Únětice зираты елді мекенге жақын, әдетте төбеде немесе биік жерде және өзен немесе бұлаққа жақын орналасқан. Зират пен жақын орналасқан елді мекен арасындағы қашықтық өте сирек жағдайда ғана артық болады. Зираттар әдетте кеңістікте ұйымдастырылған, симметриялық қатарлармен немесе жолдармен. Únětice мәдениетінің жерлеулері жыл бойында жұлдыздардың және күннің горизонттағы салыстырмалы орнына сәйкес бағытталған, бұл өте дамыған тарихқа дейінгі астрономиялық байқаулардың болуын көрсетеді.
From a technical point of view, Úněticean graves can be divided in two categories: flat graves and barrows. The Únětice culture practiced skeletal inhumations, but occasionally cremation was also practised. A typical Úněticean cemetery was situated near a settlement, usually on a hill or acclivity and in the vicinity of a creek or river. The distance between the cemetery and the adjacent settlement very rarely exceeds Cemeteries were usually spatially organized, with symmetrical rows or alleys. Burials of the Únětice culture are orientated according to stars and the relative position of the sun on the horizon during the year, which may indicate quite advanced prehistoric astronomical observations.
Алтын қарулар
Германиядағы Дискау қаласында шамамен 1800 ж.б. дейінгі алтын балта мен әшекейлер табылды, олар Борнхок обасына жерленген билеушімен байланысты деп саналады. Польшадағы Иновроцлав қаласында ерте қола дәуірінен қалған алтын қанжар да табылды, ол Ивно мәдениетімен байланысты. Сонымен қатар, Черногориядағы Мала Грудадан Cetina мәдениетіне жататын алтын қанжар, Болгариядағы Дабенеден алтын қанжар, ал Румыниядағы Першинари мен Мэчиннен Tei мәдениетіне жататын алтын қанжарлар мен айбалталар табылды. Tei мәдениетінің қарулары Юнетице үлгісіндегі алтын білезіктермен бірге жерленген күйі табылған.
A gold axe and jewellery dating from c. 1800 BC were discovered at Dieskau in Germany and are thought to be associated with the ruler buried in the Bornhöck mound. A gold dagger dating from the Early Bronze Age has also been recovered from Inowrocław in Poland, associated with the Iwno culture. a gold dagger from Mala Gruda in Montenegro belonging to the Cetina culture, a gold dagger from Dabene in Bulgaria, and gold daggers and halberds from Perșinari and Măcin in Romania belonging to the Tei culture. The Tei culture weapons were found buried with gold bracelets of Unetice type.
Қабірлері жазық
Үлгілі Úněticean жазық қабірі тікбұрышты немесе овал пішіндес, ұзындығы 1-1,9 метр, ені 0,6-1,2 метр және тереңдігі 0,30-1,5 метр болатын. Қабір түбінің пішіні мен тереңдігіне байланысты қабірлерді төрт типке бөлуге болады: тікбұрышты, ойыс, трапеция тәрізді немесе құмсағат пішіндес. Ең маңызды ерекшелік – мәйіттің қабірдегі орны. Қайтыс болғандар әрқашан солтүстік-оңтүстік бағытта, басы оңтүстікке, ал беті шығысқа қаратылып жерленген. Мәйіт әдетте қабірге сәл жиырылған күйде қойылған. Бұл ережеден ауытқулар сирек кездеседі. Классикалық кезеңде (шамамен б.з.д. 1850-1750 жылдар) Úněticean жерлеу салты, қайтыс болған адамның жынысына немесе жасына қарамастан, жоғары біртектілік көрсетеді. Ерлер мен әйелдер бірдей солтүстік-оңтүстік бағытта жерленген. Қабірге қосылған заттар керамикалық ыдыстардан (әдетте 1-5), қоладан жасалған бұйымдардан (әшекейлер мен жеке заттар, жүзіктер, шашқыштар, инелер және т.б.), сүйектен жасалған артефакттардан (амулеттер мен құралдар, соның ішінде инелер), кейде кремний құралдардан (мысалы, Нова Весь Вроцлавскадан табылған садақшының қабірінде түрлі түсті кремний жебе ұштарымен бірге жерленген) тұрды. Мәйіт қабірге қойылған кезде, оны өсімдік материалдарынан жасалған кілемдермен немесе табытпен қорғаған болуы мүмкін, бірақ көп жағдайда мәйіттің үстіне қосымша жабын жабылған жоқ. Қамыстан тоқылған табытта жерленгендердің белгілі бір мысалы – Ұлы Польшадағы Познань қаласына жақын орналасқан Брущево бекінілген елді мекенінен табылған қабір. Жерлеу орындарының шамамен 20%-ында тас орнатулар табылды. Толық тас орнату немесе жартылай орнату (қабір бұрыштарында бірнеше тас) Орталық Еуропадағы қола дәуірінің барлық кезеңдерінде кең таралған практика болып көрінеді. Ағаштан жасалған табыттар бірнеше жерлерде, мысалы, Төменгі Силезияда табылған. Únětice мәдениетіндегі табытқа қойылған жерлеулер құрылысына қарай екі типке бөлінеді: көпірлі типтегі табыттар және каноэ типтегі табыттар. Табыттар бір-ақ ағаштан жасалған. Мұндай жерлеулер көптеген қабірлерден тұратын бай зираттың көрнекті мысалы – Вроцлавқа жақын орналасқан Пжецлавице. Табытқа қою дәстүрі Орталық Еуропада неолит дәуірінде пайда болды және Моравиядағы шыны ыдыстар мен өрнекті тас құралдар мәдениеттерінен жақсы белгілі.
A typical Úněticean flat grave was a rectangular or oval pit 1 1.9 metres long, 0.6 1.2 metres wide and 0.30 1.5 metres deep. Depending on the shape of the bottom and depth, graves can be divided into four sub types: rectangular, concave, trapezoid, or hourglass. One of the most prominent characteristics is the position of the body in the grave pit. The deceased were always buried in a north–south alignment, with the head south and facing east. The body was usually placed in the grave in a slightly contracted position. Exceptions from this rule are sporadic. In the classic phase (approximately 1850–1750 BC), the Úněticean burial rite displays strong uniformity, regardless of the gender or age of the deceased. Men and women were buried in the same north–south position. The grave goods consisted of ceramic vessels (usually 1–5), bronze items (jewellery and private belongings, rings, hair clips, pins etc. ), bone artefacts (amulets and tools, including needles), occasionally flint tools (the burial of Archer from Nowa Wieś Wrocławska, for example, was buried with colour flint arrowheads). A body deposited within a grave might have been protected with mats made from plant materials or a coffin, but in the majority of cases there was no additional coverage of the corpse. A well known example of wicker made coffin inhumation derives from Bruszczewo fortified settlement, nearby Poznań in Greater Poland. In approximately 20% of burials, stone settings were found. Erection of a full stone setting or just a partial one (a few stones in the corners of grave) seems to be quite a common practice observed in all phases of the EBA in Central Europe. Wooden coffins were discovered at several sites such as in Lower Silesia. Únětice culture coffin burials can be divided in two types, according their construction: coffins of the stretcher type, and coffins of the canoe type. Coffins were made of single block of wood. The most prominent example of a rich cemetery containing many of such inhumations is in Przecławice nearby Wrocław. Coffin burials appear in Central Europe in the Neolithic and are well known from Bell Beaker and Corded Ware cultures in Moravia.
Металл бұйымдар
Бұл мәдениет ерекше металл бұйымдарымен сипатталады, соның ішінде металл торттары, жалпақ балталар, жалпақ үшбұрышты қанжарлар, спиральді ұштары бар білезіктер, дискілі және қайырма бас жақтары бар шыналар, сондай-ақ иілген сақиналар бар. Олар Орталық Еуропаның кең аумағына және одан тысқары жерлерге тараған. Металл құймалары 600-дан астам данадан тұратын сақтау орындарында табылады. Балта сақтау орындары да жиі кездеседі: Дискау (Саксония) сақтау орнында 293 жиекті балта болған. Осылайша, балталар құйма ретінде де қолданылған болуы мүмкін. Бұрын бұл сақтау орындары көшпелі қола құюшылардың қоймасы немесе жау шабуылынан қорғау үшін жасырылған байлықтар деп түсіндірілді. Сондай-ақ, олар ұйымдасқан жауынгерлер тобының немесе "әскерлердің" бар екенін көрсететін дәлел ретінде қарастырылды. Әшекейлерден тұратын сақтау орындары Адлерберг тобына тән. 2000 жылдан кейін қола өндірісі кеңейді, қалайы қола басымдыққа ие болды. Сақиналы құймалар кеңінен қолданылды. Жоғары лауазымды тұлғалардың мәртебесін көрсететін арнайы қару-жарақ және әшекейлер жасалды. Небраның әйгілі аспан дискісі Орталық Германияның Унетице мәдениетінің топтарымен байланысты. Небра дискісін жасау үшін қолданылған алтын мен қалайы Англияның оңтүстігіндегі Корнуоллдан, ал мыс Австриядан әкелінді. Археолог Сабина Герлоффтың сөзіне сәйкес, дискідегі алтын жалатылған (немесе инкрустацияланған) техника Ұлыбританияда пайда болған. Швейцариядан табылған Тун Рензенбюль балтасында да осыған ұқсас алтын инкрустация техникасы қолданылған, сонымен қатар бұл техника Микен Грекиясымен де байланысты.
The culture is distinguished by its characteristic metal objects, including ingot torcs, flat axes, flat triangular daggers, bracelets with spiral ends, disk and paddle headed pins, and curl rings, which are distributed over a wide area of Central Europe and beyond. The ingots are found in hoards that can contain over six hundred pieces. Axe hoards are common as well: the hoard of Dieskau (Saxony) contained 293 flanged axes. Thus, axes might have served as ingots as well. These hoards have formerly been interpreted as a form of storage by itinerant bronze founders or as riches hidden because of enemy action. They have also been interpreted as evidence for the existence of organized groups of warriors or 'armies'. Hoards containing mainly jewellery are typical for the Adlerberg group. After 2000 BC a major expansion of bronze production took place, with tin bronzes becoming dominant. Ring ingots were exchanged widely. Special weapons and ornaments were produced as status symbols for high ranking individuals. The famous Nebra sky disk is associated with the Central Germany groups of the Únětice culture. Gold and tin used to make the Nebra disc was imported from Cornwall in southern England, whilst the copper was imported from Austria. According to the archaeologist Sabine Gerloff the gold plating (or inlay) technique used on the disc originated in Britain. A similar gold inlay technique is seen on the contemporary Thun Renzenbühl axe from Switzerland, and has also been connected to Mycenaean Greece.
Елді мекендер
Унетицтік тұрғын үйлердің типік құрылыстары Чехия мен Германияда белгілі. Үйлер ағаштан салынған, екі еңкейген шатыры бар, төртбұрышты пішінді және кіреберісі батыс жағына қаратылған. Шатырлар сабанмен жабылған, ал қабырғалар «ваттл және даб» (талдар мен саз) техникасымен тұрғызылған. Елді мекендердің ең ерекше белгілерінің бірі – Унетиц типіндегі сақтау шұңқырлары. Олар үйлердің астында орналасқан, терең және кең, цилиндр немесе сәл конус тәрізді мойны, иісті қабырғалары және салыстырмалы түрде тегіс түбі бар. Бұл шұңқырлар көбінесе астық сақтауға пайдаланылған. Елді мекендердің көп бөлігі бірнеше үйден тұрады, олар ауылдың немесе шағын елді мекеннің орталық алаңында орналасқан. Ірі, қоршалған ауылдар да табылды, олардың қорғандары мен ағаштан жасалған қамалдары бар, мысалы, Ұлы Польшадағы Брущево және Силезиядағы Радловицеде. Бұл үлкен ауылдар жергілікті саяси орталықтар қызметін атқарған, мүмкін, сондай-ақ, тауарлар мен жабдықтау айналымын жеңілдететін сауда орындары болған. Словакиядағы Фидвардың «прото-қалалық» бекінілген елді мекені жақын жердегі алтын мен қалайы кен орындарын игерудің маңызды орталығы болды. Кейінгі Унетиц кезеңінен таулы бекіністер белгілі, мысалы, Чехиядағы Чезави, онда тас қабырғалары бар қорғаныс құрылыстары сақталған. Шамамен 2300 жылға дейін Германияның орталық бөлігіндегі Пеммельте және жақын орналасқан Шенебекке үлкен дөңгелек қоршаулар салынған. Бұл маңызды діни орындар болды, олар шамамен 1900 жылға дейін қолданылып келді. Кейбір Унетиц құрылыстары ерекше үлкен болған, мысалы, Германияның орталық бөлігіндегі Дермсдорфтің ұзын үйі (44м x 11м) және Цвенкаудың ұзын үйі (57м x 9м). Бұл ғимараттар элиталық тұрғын үйлер, культ ғимараттары, жиналыс залдары немесе жеке билеушілердің басқаруындағы жауынгерлер мен сарбаздар тобының «ерлер үйлері» болған болуы мүмкін. Дермсдорфтің ұзын үйі Лейбингендегі елді мекеннен аз қашықтықта, жақын орналасқан Лейбинген қабір топырағымен тікелей сызықта салынған. Ұзын үйдің алдында көптеген балқылар ритуалдық түрде жиналған, олар жауынгерлер немесе сарбаздар тобына тиесілі болуы мүмкін. Құрылыс техникаларына тікбұрышты қабырғалар, тақтайшалар мен доскалар, «тізе» және «ұя» қосылыстары, қиғаш қосылыстар, жалғыз тіліктер, ойыстар, жоғарылатылған жиектер, ағаш штифтер және жиектер кірген. Б.з.д. екінші мыңжылдықтың бірінші ғасырларында жеңіл салмақты құймалардың енгізілуі арқылы айырбас саудасының дәлдігі артты. Кейбір артефактілер (мысалы, «эзенрингтер») сондай-ақ белгілі бір ақша түрі ретінде қолданылған болуы мүмкін. Ерте қола дәуірінің соңында сақиналар мен қабырғалар сынықтармен және шикі металлмен ауыстырылды, бұл салмақтардың дамуын және салмақтап өлшенген металлдың төлем құралы ретінде қолданылуын көрсетеді. Бұл салмақ жүйесі Орталық Еуропада салмағы бір-біріне ұқсас қола бұйымдарын сериялық өндіру арқылы өздігінен пайда болған болуы мүмкін. 1 килограмм салмақтың қолданылуы да ерекше, өйткені килограмм алғаш рет 1793 жылы өлшем бірлігі ретінде енгізілді.
Typical Úněticean housing structures are known from the Czech Republic and Germany. The houses were constructed of wood, with a gabled roof, and rectangular in plan with an entrance on the western side. The roofs were thatched, and walls were constructed using the wattle and daub technique. One of the most characteristic features associated with settlements are storage pits of the Únětice type. They were located beneath the houses, and were deep and spacious, with a cylindrical or slightly conical neck, arched walls, and a relatively flat bottom. These pits often served as granaries. The vast majority of settlements consisted of several houses congregated in the communal space of the village or hamlet. Larger fortified villages, with ramparts and wooden fortifications, have been discovered as well, in, for example Bruszczewo in Greater Poland and Radłowice in Silesia. These larger villages played a role as local political centres, possibly also market places, facilitating the flow of goods and supplies. The 'proto urban' fortified settlement of Fidvár in Slovakia was an important centre for the exploitation of nearby gold and tin deposits. Hillforts are known from the Late Unetice period, such as Cezavy in the Czech Republic which featured stone fortification walls. Around 2300 BC, large circular enclosures were built at Pömmelte and nearby Schönebeck in central Germany. These were important ritual sites which remained in use until c. 1900 BC. Some Unetice buildings were exceptionally large, such as the Dermsdorf longhouse (44m x 11m) and Zwenkau longhouse (57m x 9m), both in central Germany. These may have been elite residences, cult buildings, meeting halls, or 'men's houses' for groups of warriors or soldiers under the command of individual rulers. The Dermsdorf longhouse was built a short distance from a settlement at Leubingen, in direct alignment with the nearby Leubingen burial mound. A large number of axes were ritually deposited together in front of the longhouse, which may have belonged to a contingent of warriors or soldiers. Construction techniques included the use of rectangular beams, planks and boards, mortice and tenon joints, scarf joints, single notched joints, slots, grooves, pivots, wooden pegs, and rebates. In the first centuries of the second millennium BC, increasing precision in exchange was achieved by the introduction of lighter ingots. Certain artefacts (e. g. ösenrings) may have also been used as a type of token money. At the end of the Early Bronze Age rings and ribs were replaced by scrap and raw metal, indicating the development of weighing scales and the use of weighed metal as a means of payment. This weighing system may have emerged independently in central Europe through the serial production of bronze artefacts with perceptibly similar weights. The use of approximately 1 kilogram weight is also unusual as the kilogram was first introduced as a unit of measurement in 1793.
"Енигматикалық таблеткалар"
Көптеген "жасырын тақташалар" (неміс тілінде Brotlaibidole деп те аталады) саздан (кейде тас) жасалған, Орталық Еуропа мен Солтүстік Италияда, ерте және орта қола дәуірінен, оның ішінде Унетиц мәдениетінің жерлерінде табылған. Тақташалар шеңберлер, сызықтар, нүктелер, кресттер сияқты геометриялық фигуралардың тізбегімен белгіленген. Тақташалардың қызметі белгісіз, ал ойылымдардың мағынасы әлішеп ашылмаған. Басты теория бойынша, олар қашықтықтан сауда жасауда, мүмкін металл саудасында қолданылған. Харальд Меллердің пікірінше, олар саудаға қатысты "белгі жүйесін" білдіруі мүмкін. Олар көбінесе екіге бөлінген күйде табылады, бұл қандай да бір несие/борыш жүйесін көрсетеді.
Numerous 'enigmatic tablets' (also known as Brotlaibidole in German) made from clay (and occasionally stone) have been found across central Europe and northern Italy, dating from the Early and Middle Bronze Age, including in Unetice Culture sites. The tablets are marked with sequences of geometric figures, such as circles, lines, points, crosses, etc. The function of the tablets is not clear and the meaning of the incisions has not yet been deciphered. The prevailing theory is that they served a purpose in long distance trade, possibly of metals. According to Harald Meller they probably represent a 'sign system' involved in trade. They are often found broken in two which may indicate some sort of credit/debt system.
Әлеуметтік ұйым
2000 жылдан бастап археологиялық дәлелдер Орталық Еуропадағы күрделі және иерархиялық қоғамның қалыптасуын, сондай-ақ дәстүрлі рулық шаруашылықтар мен кенттердің үстінен жаңа аристократиялық басшылықтың пайда болуын көрсетеді. Бұл өзгерістер технология мен экономикадан бастап, елді мекендер мен дінге дейін қоғамның барлық саласында байқалды. Әсіресе Орталық Германиядағы Únětice мәдениеті жоғары деңгейдегі әлеуметтік күрделілікті көрсетті. Қоршау материалдары, металл сақталатын орындар және сәулеттік ескерткіштерге сүйене отырып, бұл қоғамның б.з.д. 20-19 ғасырларда үстем басшы билігімен және қарулы әскерлердің қолдауымен мемлекеттік құрылымға жеткендігі болжамдалды. Пеммельте қоршауының диаметрі мен жоспары шамамен б.з.д. 2500 жылы салынған Ұлыбританиядағы Стоунхенджге ұқсас, ол күннің тоқырауымен байланыстырылған және күнтізбелік функция атқарған деп есептеледі. Пеммельте қазбаларын жүргізушілердің мәлімдемесіне сәйкес, екі ескерткіштің ұқсастығы олардың "бір мәдениет" (Белл Бикер мәдениеті) және "осыған сәйкес әлемге деген бірдей көзқараспен" салынғанын көрсетеді. "Әлемдегі астрономиялық құбылыстардың ең ерте нақты бейнесі" деп сипатталатын Небра аспан дискісі күн және ай жылдарын үйлестіретін күнтізбелік ережелерді бейнелейді деп саналады, бұл ай-күн күнтізбесін жасауға мүмкіндік берді. Айдың тілісінің жанындағы жұлдыздар шоғыры басқа ежелгі мәтіндерде "күнтізбе жұлдыздары" деп белгілі Плеядаларды көрсетеді, ал дискінің шетіндегі алтын доғалар (олардың бірі қазір жоқ) дискі табылған географиялық ендіктегі күннің тоқырауы арасындағы бұрышты көрсетеді. Бұл ерекшелік шамамен б.з.д. 1900 жылға жататын Стоунхенджден табылған Буш Барроудың алтын ромбында да кездеседі. Археолог Кристоф Зоммерфельдтің пікірінше, дискіде 19 жылдық Метон циклы туралы ақпарат та болуы мүмкін. Харальд Меллердің сөзіне қарағанда, Небра дискісі "уақытты өте дәл анықтауға, тіпті ай тұтылуын болжауға мүмкіндік береді". Осылайша, ол Únětice мәдениетінің элитасымен "жаңа уақыт тәртібін" орнатуды білдіреді және осы арқылы "мемлекеттік билікке деген олардың талаптарын көрсетеді". Небра дискісі табылған Миттельберг төбесіндегі орын, төбенің екі жағындағы топырақ қоршаулармен шектелген жабық "қасиетті аумақ" ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Бұл жерден диск солтүстікке бағытталғанда, батыс алтын доғаның жоғарғы нүктесі жазғы күн тоқырауында (21 маусым) күн батқан Броккен тауына қарай бағытталды. Көкжиектегі тағы бір маңызды нүкте – 1 мамырда (Белтайн) күн батқан Кюльпенберг төбесі, бұл күн Пеммельте қоршауында да белгіленген.
Archeological evidence from 2000 BC onwards points to the emergence of a more complex and ranked society in central Europe and the appearance of a new aristocratic leadership on top of the traditional clan based organisation of farmsteads and hamlets. The effects were seen across all spheres of society from technology and economy to settlement and religion. The Únětice Culture in Central Germany in particular exhibited a remarkably high level of social complexity. Based on the funerary record, metal hoards and architectural evidence it has been suggested that by the 20th 19th centuries BC this society had developed into a type of state, ruled by a dominant leader and supported by armed troops. The diameter and ground plan of the Pömmelte enclosure are almost identical to those of Stonehenge in Britain (built around 2500 BC), which was aligned with the solstices and has also been interpreted as serving a calendar function. According to excavators of the Pömmelte site, the similarities between both monuments indicate that they were built by "the same culture" (the Bell Beaker culture) with "the same view of the world". The Nebra Sky Disc, described as 'the oldest concrete depiction of astronomical phenomena in the world', is thought to depict a calendar rule for harmonising the solar and lunar years, enabling the creation of a lunisolar calendar. The cluster of stars next to the crescent moon is thought to represent the Pleiades, known from other ancient contexts as 'calendar stars', whilst the gold arcs on the edge of the disc (one of which is now missing) represent the angle between the solstices at the latitude where the disc was found. This feature also appears in a different form on the Bush Barrow gold lozenge from Stonehenge, dating from c. 1900 BC. According to the archaeologist Christoph Sommerfeld the disc may also encode knowledge of the 19 year luni solar Metonic cycle. According to Harald Meller the Nebra disc allowed for "an extremely accurate positing of time, including even the capacity for predicting lunar eclipses." As such it represents "the establishment of a new temporal order" by elites of the Unetice culture, and thereby "ultimately demonstrates their claim to state power". The site on the Mittelberg hill where the Nebra disc was found is thought to have served as an enclosed 'sacred precinct', delimited by earthen ramparts on two sides of the hill. From this location, when the disc is aligned to the north, the upper terminus of the western gold arc points towards the Brocken mountain, where the sun is seen to set on the summer solstice (June 21st). Another distinctive marker on the horizon is the Kulpenberg hill, where the sun sets on May 1st (Beltane), a date also marked by the Pömmelte enclosure.
Únětice дәстүрінің ықпалы
Бүгінде Унетиц мәдениеті III мыңжылдықтың екінші жартысы мен II мыңжылдықтың басында біртіндеп қалыптасқан, жалпыеуропалық мәдени құбылыстың бір бөлігі деп есептеледі. Покуттаның сөзімен айтқанда, "Бронза дәуірі Еуропасының қалыптасуында Унетиц мәдениетінің ролі бағалауға келмейді. Бұл түпнұсқа, кең таралған және сергекті халықтың пайда болуы мен өмір сүруі – Еуропаның ежелгі тарихындағы ең қызықты сәттердің бірі". Осы мәдениеттің ықпалы, негізінен қарқынды алмасудың нәтижесінде, одан да кең аумақтарды қамтыды. Сондықтан, Унетицтің керамикалық және қола өнімдері Ұлыбритания, Ирландия, Скандинавия, Италия және Балқан аймақтарында табылды. Únětice металлургиялық орталықтарының және керамика жасау дәстүрлерінің күшті әсері басқа EBA топтарында да көрінеді, мысалы, Германия мен Швейцариядағы Адлерберг, Штраубинг, Зинген, Неккар Рис және Верхний Рейн топтарында, сондай-ақ Австриядағы Унтервөлблинг тобында. Оңтүстік Словакияда қоныстанған Нитра тобы, хронологиялық тұрғыдан ғана емес, мәдени жағынан да Унетиц мәдениетімен тығыз байланысты. Бұл топтардың барлығы кең ауқымды Унетиц мәдениетінің жергілікті түрлері ретінде қарастырылады. Мария Гимбутастың пікірінше, бұл мәдениеттер жалпы мағынада "бір тұтас" болды, олардың бірдей жерлеу салты, экономикасы, қоныс салу ерекшеліктері және керамикасы болды, оларды ол "ерте Унетиц" деп топтастырды. Сержент (1995) Солтүстік Италиядағы Полада мәдениеті мен Франция мен Швейцариядағы Рон мәдениетінің де Унетиц мәдениетінің оңтүстік түрлерін білдіретінін айтады. Кейінірек, Унетиц керамика жасау дәстүрлерінің кейбір элементтері Трзинец мәдениетінде де кездеседі.
Today, the Únětice culture is considered to be part of a wider pan European cultural phenomenon, arising gradually between the second half of the 3rd millennium and the beginning of the 2nd. According to Pokutta, "The role of the Únětice Culture in the formation of Bronze Age Europe cannot be overrated. The rise and the existence of this original, expansive and dynamic population mark one of the most interesting moments in European prehistory." The influence of this culture covered much larger areas mainly due to intensive exchange. Únětice pottery and bronze objects are thus found in Britain, Ireland, Scandinavia, and Italy as well as the Balkans. The strong impact of Úněticean metallurgical centres and pottery making traditions can be seen in other EBA groups, for example, in the Adlerberg, Straubing, Singen, Neckar Ries, and Upper Rhine groups in Germany and Switzerland, as well as the Unterwölbling in Austria. The Nitra group, inhabiting southern Slovakia, not only precedes the Únětice culture chronologically, but is also strongly culturally related to it. All of these groups are alternatively seen as local variants of a broader Únětice culture. According to Marija Gimbutas these cultures were, in a broad sense, "one unit", with the same burial rites, economy, habitation patterns, and pottery, which she groups together as 'early Únětice'. According to Sergent (1995) the Polada culture in northern Italy and the Rhône culture in France and Switzerland also represent southern variants of the Únětice culture. In later times, some elements of the Úněticean pottery making traditions can be found in the Trzciniec culture as well.
Генетика
2200–1800 жылдар аралығында қазіргі Германияда жерленген 8 адамнан тұратын Унетиц мәдениетінің қалдықтары зерттелді. Алынған Y ДНК-ның 3 үлгісі Y гаплогруппалары I2a2, I2c2 және I2-ге, ал алынған 8 мтДНК үлгісі гаплогруппа I3a (2 үлгі), U5a1, W3a1, U5b2a1b, H4a1a1, H3 және V-ге жатты. Зерттелген Унетиц адамдары ертедегі Ямная мәдениеті, Белл-бикер мәдениеті және Сымды керамика мәдениеті халықтарымен тығыз байланысты екені анықталды. Олардың далалық тектілігінің деңгейі кейбір қазіргі еуропалықтардың тектілігімен салыстыруға болады. 2300–1800 жылдар аралығында қазіргі Польша мен Чехияда жерленген 7 адамнан тұратын Унетиц мәдениетінің қалдықтары зерттелді. Алынған 7 мтДНК үлгісі гаплогруппалар U4, U2e1f1, H6a1b, U5a1b1, K1a4a1, T2b және K1b1a-ға жатты. 2300–2000 жылдар аралығында Польшадағы Ленки-Маледегі соңғы Сымды керамика мәдениетінің немесе ертедегі Унетиц мәдениетінің қосымша еркегі аталық R1b1a және аналық T2e гаплогруппаларын тасымалдаған. Сымды керамика, Белл-бикер, Унетиц және Солтүстік бронза дәуірі халықтарының генетикалық жағынан өте ұқсас екендігі анықталды және Ямная мәдениетімен маңызды генетикалық байланысқа ие болды. 2021 жылы Únětice жерлеу орындарынан алынған бірнеше адам тексерілді; олардың Y хромосомалық нәтижелері (төмен жабынды үлгілерді есептемегенде): 1 G2a2b2a, 1 I2a1, 8 I2a2, 7 R1a Z645 және 8 R1b P312. Генетиктер былай деді: «Y хромосомалық деректер одан да үлкен ауысуды көрсетеді. Кейінгі Белл-бикер мәдениетінде 100% болған Y тегінің R1b P312 ерте Унетицте 20% -ға төмендеуі ерте бронза дәуірінің басында кемінде 80% жаңа Y тегінің келгенін білдіреді». Автосомалық нәтижелер солтүстік-шығыстан көші-қон болғанын көрсетті, авторлар бұрын Балтық аймағында табылған R1a Z645 түрінің келуімен байланыстырады. 2022 жылы Прагадағы екі жерлеу орнынан (екі орын да әртүрлі мәдени кезеңдерде пайдаланылған) бірнеше адам тексерілді, Унетиц кезеңіне жатқызылған адамдардың Y ДНК еркек гаплогруппалары: екі R1a1a1 (Z280), сегіз I2a2a (I6635), PF3885 клады бар бір адам, тексерілген еркек I2a L38, ал төрт еркек R1b L2 гаплогруппасына ие болды (басқа тексерілген адамның R1b L20 клады болды); бір еркек R1b Y153322 гаплогруппасына ие болды, ол DF27-нің астында.
examined the remains of 8 individuals of the Unetice culture buried in modern day Germany c. 2200–1800 BC. The 3 samples of Y DNA extracted belonged to Y haplogroups I2a2, I2c2 and I2, while the 8 samples of mtDNA extracted were determined to belong to haplogroup I3a (2 samples), U5a1, W3a1, U5b2a1b, H4a1a1, H3 and V. The examined Unetice individuals were found to be very closely related to peoples of the earlier Yamnaya culture, Bell Beaker culture and Corded Ware culture. Their amount of steppe related ancestry is comparable to that of some modern Europeans. examined the remains of 7 individuals of the Unetice culture buried in modern day Poland and Czech Republic from c. 2300–1800 BC. The 7 samples of mtDNA extracted were determined to belong to haplogroup U4, U2e1f1, H6a1b, U5a1b1, K1a4a1, T2b and K1b1a. An additional male from the late Corded Ware culture or early Unetice culture in Łęki Małe, Poland of c. 2300–2000 BC was found to be a carrier of the paternal haplogroup R1b1a and the maternal haplogroup T2e. It was found that the people of the Corded Ware culture, Bell Beaker culture, Unetice culture and Nordic Bronze Age were genetically very similar to one another, and displayed a significant amount of genetic affinity with the Yamnaya culture. A number of individuals from the Únětice burial sites were tested in 2021; their the Y chromosome results (not including two by low coverage samples) were: 1 G2a2b2a, 1 I2a1, 8 I2a2, 7 R1a Z645, and 8 R1b P312. The geneticists found that: "The Y chromosomal data suggest an even larger turnover. A decrease of Y lineage R1b P312 from 100% (in late Bell Beaker Culture) to 20% (in preclassical Únětice) implies a minimum 80% influx of new Y lineages at the onset of the Early Bronze Age". The autosomal results even point to a migration from the northeast, which the authors can link with the arrival of R1a Z645, previously found in the Baltic region. Several individuals from two burial sites in Prague were tested in 2022 (both sites were used in different cultural periods), the male Y DNA haplogroups from individuals assigned to the Únětice period were: two R1a1a1 (Z280), eight I2a2a (I6635), with an individual with the derived clade PF3885, a tested male was I2a L38, and four males had the R1b L2 haplogroup (another tested individual had the derived R1b L20 clade); a male had the haplogroup R1b Y153322, which is under DF27.