Кіріспе

Крикет спортында қолданылатын техника. Суинг-боулинг – крикет спортында доп тастау үшін қолданылатын техника. Осы техниканы қолданушылар суинг-боуллерлер деп аталады. Суинг-боулинг көбінесе жылдам доп тастаудың бір түрі ретінде қарастырылады. Суинг-боулингтің мақсаты – допты ауада қозғалту (немесе «суинг») және қарсыластың ойыншысына (батсменге) жоғары жылдамдықпен доп беру болып табылады. Доптың траекториясының өзгеруі батсменді жаңылыстырып, қате ойнауға итермелеуі мүмкін. Суинг-боулингті спин-боулингпен шатастырмау керек, себебі спин-боулингте доп жерге тигеннен кейін ғана бағытын өзгертетін баяу доптар қолданылады. Суинг-боулингке жаңа немесе аздап тозған доп қолданылады. Доп тастаушы команда доптың бір жағын термен және киімдерімен сүртіп жылтыратады, ал екінші жағын жылтыратпай қалады (COVID-19 пандемиясы кезінде ICC сілекейді қолдануға тыйым салды). Доптың тегіс және дөңгелек жақтарынан өтетін ауа ағынының жылдамдығы доптың дөңгелек жаққа қарай және жылтыр жақтан алшақтауын қамтамасыз етеді. Суинг-боуллерлер бұл әсерді күшейту үшін допты ұстау тәсілін сәл өзгерте алады. Суингтің екі негізгі түрі бар: инсвинг – доп батсменнен кеңірек басталып, оның денесіне қарай бұрылады, ал аутсвинг – доп қақпалармен бір қатар басталып, батсменге жеткен кезде қақпалардан сәл алшақтайды. Доптың жылтыр жағы да ойын барысында тозығып кететіндіктен, суинг-боулинг көбінесе доп жаңа болғанда тиімді, ал ескі доп спин-боулинг немесе жылдам доп тастаудың басқа түрлері үшін қолайлырақ. Дегенмен, кері суинг сияқты басқа да суинг түрлері бар, олар үшін күшті тозған доп қолданылады. Суинг-боулинг доптың жағдайына өте тәуелді болғандықтан, осыған байланысты көптеген допты бұзу оқиғалары болған, онда командалар доптың тозуын заңсыз өзгертуге тырысқан, мысалы, құмқағаз сияқты материалдарды қолданып, қосымша суинг жасауға ұмтылған.

Кәдімгі тербеліс

Әдетте, свинг боулері шайбаның әсерін күшейту үшін тігісі мен бүйірлерін дұрыстайды. Мұны екі тәсілмен жасауға болады:
Аутсвинг: Оң қолды соққышыға аутсвингті тігісті сәл солға қарай бұрып, шайбаның кедір-бүдыр бетін сол жаққа қою арқылы жіберуге болады. Тұрақты свинг үшін боулер қолтығын тік ұстап, билегін соққыға қарай айналдыра алады. Оң қолды соққышы үшін бұл шайбаның ұшу кезінде, әдетте, оның денесінен сыртқа қарай қозғалуына себеп болады. Малкольм Маршалл, Ричард Хэдли, Доминик Корк, Кортни Уолш және Дейл Стейн аутсвингтің көрнекті шеберлері болды. Инсвингер: Оң қолды соққышыға инсвингерді тігісті сәл оңға қарай бұрып, шайбаның кедір-бүдыр бетін оң жаққа қою арқылы жіберуге болады. Тұрақты серпіліс алу үшін боулер билегін аяққа қарай айналдыра алады. Оң қолды соққышы үшін бұл шайбаның ұшу кезінде аяққа қарай, әдетте, оның денесіне қарай қозғалуына себеп болады. Свингтің қисықтығы соққышының шайбаны соғуын қиындатады. Әдетте, боулерлер аутсвингтерді жиі жібереді, себебі олар соққышыдан алыстайды, яғни ол соққы беру үшін шайбаны "құып" жетуі керек. Соққышының денесінен алыстату қауіпті, себебі ол шайба мен дене арасында қақпаға шайбаның өтуіне мүмкіндік беретін кеңістік қалдырады. Егер соққышы свинг мөлшерін дұрыс бағаламай қалса, ол шайбаны бетінің шетімен соға алады. Ішкі шет қақпаға кері секіріп, оны аут боулингке алып келуі мүмкін, ал сыртқы шет қақпашыға немесе аулаға ұшып, пойызға түсуі мүмкін. Ойында сол қолмен ойнайтын боулерлердің жетіспеушілігі байқалады. Ең танымал сол қолмен ойнайтын боулерлер – Пәкістанның Уасим Акрам, Үндістанның Захир Хан, Австралияның Алан Дэвидсон және Шри-Ланканың Чаминда Ваас. Шайба жаңа болғанда тігіс бір жағына бұрылып, шайбаны тігіс бойымен айналдыра отырып, шайбаның бір жағында турбулентті ауа қабатын жасау үшін қолданылады. Бұл шайбамен ауаның бөліну нүктелерін өзгертеді; бұл турбулентті ауа ауаның үлкен көлемін құрайды, көтеруді қамтамасыз етеді. Келесі ауа қабаты турбулентті ауамен бірге үлкен жылдамдыққа ие болады, себебі ауа жылдамдығының айырмашылығы бар, шардың екі жағындағы статикалық қысым әртүрлі және шар турбулентті ауа ағыны жағына қарай "көтеріледі" және "сорылады".

Кері ауытқу

Көбінесе, доп жаңа болғанда қалыпты соққы болады. Доп тозығы жеткен сайын, асимметрияның аэродинамикасы өзгереді және үлкен соққы алу қиындайды. Доп өте ескіргенде – 50 немесе одан да көп овер өткен соң – ол жылтыр жағына қарай соға бастайды. Бұл көбінесе тест матчтарындағы боулдерлерге пайдалы. Бұл кері соққы деп аталады, яғни табиғи сыртқа қарай соққы ішке қарай соққыға айналады және керісінше. Дегенмен, егер жылдамдық жоғары болса (90 миль/сағаттан астам), жаңа доп та траекториясын кері қайтара алады. Бұл контрастты соққы немесе кері соққы деп те аталады. Жалпы, крикет допының екі жағында да турбулентті ағын болады, бірақ кері соққыда тігіс бір жағында ауа ағынын ертерек бөліп алады. Жылтыр жақтан ауа жылдам ағып жатыр, ал екінші жағынан, дөңгелек бет ауа ағынын бұзады, доптың сол жағын баяулатады. Бұл доптың сыртқа немесе ішке қарай соғуына байланысты, ол қолдан қалай шығарылғанына байланысты, доп жылтыр жаққа қарай қозғалады. Кері соққы қалыпты соққыдан күштірек болады және доптың траекториясында кеш пайда болады. Бұл оған қалыпты соққыдан мүлдем басқа сипат береді, ал соққышылар оны жиірек сезінгендіктен, олар әдетте қорғануға қарсы күресуді әлдеқайда қиын деп санайды. Сонымен қатар, доптың ерте ұшу кезінде қалыпты түрде соғуы, содан кейін оның соғуын өзгертіп, соққышыға жақындауы мүмкін. Бұл екі жолмен орындалуы мүмкін: бірі – доптың соққы бағытын кері бұру, оған «S» тәрізді траектория беру; екіншісі – соққының бұрылысы бар сол бағытта айқын соққы алу; кез келген өзгеріс соққышы үшін қауіпті болуы мүмкін. Бірінші жағдайда, ол бір бағытта ойнауға бел буған, бұл кенеттен қарама-қарсы бағытта келе жатқан соққыны шешудің дұрыс жолы болмайды: екінші жағдайда, оның ұстанымы күтілетін соққының дәрежесіне немесе көлеміне сәйкес келетін болады, және ол кенеттен оны LBW-ге, артта қалуға немесе боулингке бейім қалдыруы мүмкін. 1992 жылғы әлем чемпионатының финалында Васим Акрамның екі рет бірінен соң бірі екі доп тастауы шешуші сәт болды. Сәрфраз Наваз 1970-ші жылдардың соңында халықаралық крикетке кері соққыны енгізді және өздерінің білімдерін командалық әріптесі Имран Ханға берді, ол өз кезегінде Васим Акрам мен Уакар Юнис дуэтіне үйретті. Англиялық Эндрю Флинтофф пен Саймон Джонстың үйретушілері – Трой Кули, Захир Хан мен Ажит Агаркар сияқты үндістандық боулингтер, сондай-ақ, кері соққы үшін танымал болды. Боулдерлер кері соққы бағытын жасыруға бейім, қол алмастырмас бұрын қарсы қолмен жүгіріп, допты босатудан бұрын мүмкіндігінше ұзақ уақыт бойы жауып тұрады. Нил Вагнер бұны доптың кері бұрылуын көрсету үшін қолданады, бірақ соққы бағытын жасырады. Кері соққы кәдімгі соққы сияқты, көпшілік қате түсінігіне қарамастан, дәл сол тәсілмен жүзеге асырылады. Уақыт өте келе, дөңгелек жағы тым дөңгелек болып, жырлар тым терең болады. Сол себепті гольф доптарының тереңдігі белгілі бір тереңдіктен төмен болмайды, сондықтан «қалыпты» соққы уақыт өте әлсірейді; бөліну нүктесі дөңгелек жақтағы доңғалақтың алдыңғы жағына қарай қозғалады. Доптың жылтыр жағын жылтырату кезінде көптеген сұйықтықтар қолданылады, мысалы тер, сілекей, күн сәулесінен қорғайтын крем, шаш гелі (боулинг ойнаушылар ойын алдында шаштарына қолдана алады) және Вазелин сияқты басқа да заңсыз заттар (доп жылтыратылған киімге қолданылады). Бұл сұйықтықтар былғары доптың тегіс бетін еніп өтеді. Уақыт өте келе сұйықтық доптың бетін кеңейтіп созады (бұл бетінің ауданы көтерілуді білдіреді) және кеңейтудің біркелкі емес табиғатына байланысты жылтыратылған жағында көтерілген дөңгелектер жасайды. Құрпақтар арасындағы аңғарлар ауаны дөңгелек жақтағы жыртықтар сияқты ұстап тұрады. Бұл жарық жақтан ауа қабатын жасайды, бөліну нүктесін жарық жақтан доптың артқы жағына қарай жылжытады. Қазір ауаның көп бөлігі жарқыраған жағында, бұл жақта көтерілудің көп болуына және жылдамдықты екінші ауа ағынына әкеледі. Сондықтан жылтыр жағында статикалық қысым төмен, сондықтан доп кәдімгі соққысындай емес, оған қарай соққы береді. Дөңгелек жақтағы жырлар ауаны жылтыр жақтағы аңғарларға қарағанда оңай ұстайды, сондықтан аңғарлардағы ауаны сақтау үшін бастапқы ауа қабаты өте жоғары жылдамдыққа ие болуы керек, сондықтан кері соққыны бірінші кезекте, бірақ міндетті түрде емес, жылдам боулингтер жүзеге асырады. Бастапқы ауа қабатының статикалық сипаты төмен болғандықтан, соққының пайда болуына көп уақыт кетеді, сондықтан ол кейіннен пайда болады. Осы себепті, қалыпты және кері соққы бір допта болуы мүмкін. Доп ескіргенде және дөңгелектеуде асимметрия болғанда, тігіс қысымның айырмашылығын тудырмайды және тіпті доптың соққысын азайтуы мүмкін. Ауа турбуленттігі бөліну нүктесінің айырмашылықтарын жасау үшін қолданылмайды, сондықтан көтерілу және қысымның айырмашылықтары да болмайды. Доптың дөңгелек жағында сызаттар мен шұңқырлар бар. Бұл бейімділіктер гольф допының шұңқырлары сияқты әрекет етеді: олар ауаны тұтқындап, доптың дөңгелек жағына жақын ауа қабатын жасайды, ол доптың бетімен бірге қозғалады. Жылтыр жақ ауа қабатын тұтқындамайды. Доптан сыртқа қарайғы келесі ауа қабаты дөңгелек жағындағы тұтқындалған ауамен байланысқандықтан, қатты допқа қарағанда жылдамдыққа ие болады. Бұл жылтыр жаққа қатысты статикалық қысымды төмендетеді, бұл допты соқтырады. Егер сызаттар мен жырлар доптың дөңгелек жағын толығымен жапса, дөңгелек жақтағы бөліну нүктесі турбулентті ауадан одан да артқа жылжиды, бұл көтерілуді және жылдам ауа ағынын арттырады. Сондықтан жаңа доп ескі доптан көбірек соққы береді. Егер тігіс дөңгелек жақтағы турбулентті ауаны жасау үшін қолданылса, жырлар ламинарлық ағынмен салыстырғанда тез толмайды, көтерілу мен қысымның айырмашылықтарын басады.

Свинг боулинг ойнау

Біріншіден, соққышыға жылдам көз рефлексі қажет, ол свинг боулингке қарсы тұрудың маңызды дағдысы саналады. Екіншіден, соққышы көбінесе доптың не істейтінін алдын ала болжап, свинг боулингке қарай бейімделуі керек. Мұны боулердің ұстанысын және қимылын бақылау арқылы (қай типті свинг болатынына байланысты айқын айырмашылық болуы мүмкін), алаңға қойылған қорғанысты бақылау арқылы (күтілетін беру түрлеріне байланысты) жасауға болады – әдетте, аутсвингтерге көбірек слиптер тағайындалады, немесе боулер туралы бұрынғы білім арқылы; көптеген боулерлер бір типті ғана свингті жасай алады немесе оған жақсы ие. Дәстүрлі әдістерге соққышының допты мүмкіндігінше кеш ойнауы және денеден алыс ойнамауы кіреді. Свинг боулингке қарсы күресудің басқа тиімді шаралары – крестен сыртқа шығып тұру, осылайша доптың қисайуына аз уақыт беру; және доптың ұшу бағытында байқалатын тігіс орнына сүйене отырып, қисайған бағытты болжау. Кері свингке байланысты даулар заманауи крикеттен ешқашан кеткен емес, себебі 2006 жылы Англияға қарсы төртінші тест матчында Аустралия төрешісі Даррелл Хайр Пәкістан командасын 50-оверден кейін доп кері свингке түскенде допқа зиян келтіргені үшін айыптады. Оның көмекші төрешісі Билли Доктров оны қолдады. Кейіннен өткен отырыста ешкімді допқа зиян келтіргені үшін айыптауға жеткілікті дәлелдер жоқ екені анықталды.