Кіріспе

Психикалық шығындар – әлеуметтік шығындардың бір бөлігі, нақтырақ айтқанда, қосымша стресс немесе өмір сапасының төмендеуінен туындайтын шығындарды көрсетеді. Менеджмент экономикасы мен маркетингте психикалық шығындар "кез келген мәміле туралы ойлаудың тудырған стрессін өлшеуге" бағытталған. 2000-жылдардың басында интернетте бізге қызық мазмұнды іздеуге кеткен "іздеу шығындары" маңызды психикалық шығындардың бірі болып табылады. Психикалық шығындарды экстрасенстік қабілеттерді пайдалану туралы мәлімдеме жасайтын психикалық белсенділікпен шатастыруға болмайды.

Басқарушылық экономика

Менеджерлік экономикада экономистер психикалық шығындар мен пайда мәселесін қарастырады. Психикалық шығындардың мысалы – АҚШ-тағы мейрамханаға барушы адам официантқа ерікті ақшалай сыйлық бермесе, өзін кінәлі сезінуі. Клиенттің сыйлық беруі міндетті емес, бірақ бермесе, кеткен кезде жаман сезінуі мүмкін; осы психикалық шығыннан аулақ болу үшін адамдар қызмет нашар болса да, сыйлық беруге бейім. Екінші жағынан, психикалық пайда – әрекеттің немесе таңдаудың ақшалай емес сыйлығы болғанда туындайды. Жағажай курорттары, гитара дүкендері, модельдік поезддер дүкендері және шағын колледждер сияқты кейбір жұмыс орындары аз төлейді, бірақ оларға әрқашан үміткерлер табылады, себебі жұмыс орындары үміткерлерге айтарлықтай психикалық пайда әкеледі. Club Med сияқты теңіз жағалауындағы курорттар аз төлейді, бірақ жас адамдар тропикалық теңіз курортында өмір сүру мүмкіндігін өте тартымды деп санайды. Гитара дүкендері мен модельдік теміржол дүкендері сияқты арнайы қызығушылық тақырыбындағы дүкендердің маржасы көбінесе шағын болады және олар жақсы жалақы төлей алмайды; алайда, гитараға құмар немесе модельдік теміржол хоббиі үшін осындай дүкенде жұмыс істеу өте сыйлы, себебі олар басқа құмар адамдармен араласады және олардың осы сала туралы біліміне құрмет көрсетеді. Шағын колледжде оқыту жақсы төленбейді, бірақ жаңа ғылым докторлары осы мекемелерде жұмыс істеуге ниетті, себебі кішкентай қалада өмір сүру және жас адамдармен толы, саябақ сияқты кампуста жұмыс істеу өте жағымды, сондай-ақ беделді оқу орындарында тұрақты лауазымдар үшін бәсекелестік жоғары. Дүкендер көбінесе клиенттердің психикалық шығындарын азайтуға бағытталған стратегияларды енгізеді, себебі олар клиенттерді сатып алуды кейінге қалдыруға немесе бас тартуға итереді. Клиенттерде сатып алу кезінде көптеген психикалық шығындар туындауы мүмкін. Олар сатып алғаннан кейін бағаның төмендеуінен қорқады, нәтижесінде жоғары баға төлейді. Автомобильдер мен тұрмыстық техника сияқты механикалық тауарлар үшін клиенттер механикалық ақауы бар "жаман" тауар немесе олардың қажеттіліктеріне сай келмейтін өнім алудан қорқады. Технологиялық тауарлар үшін клиенттер өнімнің олардың компьютерімен немесе аппараттық құралдарымен үйлесімсіз болуы мүмкін деп алаңдайды. Осы психикалық шығындарды азайту және клиенттерді сатып алуға ынталандыру үшін бизнес көптеген стратегияларды әзірледі, соның ішінде 30 күн ішінде өнімді қайтарып, ұқсас модельге айырбастауға мүмкіндік беретін айырбастау саясатын; ақшаны қайтарып беруге мүмкіндік беретін қайтару саясатын; техникалық қолдау немесе үйге техникалық маманды жіберу туралы уәде беретін қызмет кепілдіктерін; және дүкендері немесе бәсекелестер белгілі бір мерзім ішінде бағаны төмендетсе, айырмашылығын қайтаруға уәде беретін баға кепілдіктерін. Мереке кезеңінде кейбір сатып алушылар сыйлық сатып алуды өте стресті деп санайды, себебі сыйлықты алушыға сыйлық ұнамайды деп қорқады, себебі ол дұрыс емес өлшемде немесе сәйкес келмейді; осы психикалық тәуекелді азайту үшін дүкендер алушыға буманы қайтарып, айырбастауға мүмкіндік беретін "сыйлық квитанцияларын" және алушыға қалаған тауарды сатып алуға болатын сыйлық карталарын ұсынады. Автомобиль сияқты қымбат тауарлар үшін сатып алушы бастапқы төлем және тіркеу сияқты барлық алдын ала шығындар туралы алаңдайды, сондай-ақ жаңа қаржы төлемдері де алаңдатады; дилерлер сатып алушыға бірінші немесе екінші төлемді жасау қажеттігін жойған жарнамалармен жауап береді, бұл оларға "демалуға" мүмкіндік береді және қымбат көлік сатып алу туралы оларды сендіреді. Пәтерлерді басқарушылар да осыған ұқсас жарнамаларды қолданады, бір жылдық жалға алу шартына қол қойған адамдарға "бірінші ай тегін" ұсынады.

Азшылықтар мен иммигранттар

1954 жылы Джеймс В. Протро мен Кларк Атланта университетінің Чарльз У. Смитінің «Сегрегацияның психикалық құны» атты мақаласында авторлар сегрегацияның афроамерикандықтардың жеке басына тигізетін әсерін зерттеді. Психикалық құнның бір мысалы – кейбір ақ адамдардың әлі де қараларға деген қорқынышы, бұл қараларға ақтар көп шоғырланған аудандарда жұмыс табуды немесе пәтер жалдауды қиындатады. Сонымен қатар, көбінесе қара клиенттері бар бизнес иелері үшін кейбір ақ клиенттер олардың мейрамханасына немесе театрына бармайды, себебі олардың қауіпсіз емес деп санайтындарынан. Майкл Спенстің моделінде, екі нәсілді университеттегі афроамерикандық студенттер «ақ болып көріну» арқылы қабылдау комиссиясын жақсы оқушы екендеріне сендіруге тырысудың ұяттығы немесе стереотиптерге ұшырау сияқты психикалық құнға тап болады. Қызметкерлерге қатысты кемсіту туралы зерттеулер көрсеткендей, ақ және қара қызметкерлері бар кәсіпорындарда ақ қызметкерлерге көбірек сыйлық беріледі. Заңсыз көші-қон туралы зерттеулер заңсыз көшіп-қонғандардың шекарадан жасырын өту, жалған құжаттарды пайдалану, шекара қызметкерлеріне жалған мәлімдеме жасау, шекаралық патрульдерден жасырыну және жаңа елінде анықталмау үшін жасаған барлық әрекеттерінен туындайтын психикалық құнға тап болатынын көрсетеді.

Басқа түрлері

Слейд жазушысы Стивен Ландсбург "психикалық шығындарды есепке алмау керек, себебі оларды арттыру тым оңай. Кез келген адам 1 миллион долларлық эмоционалдық зиян шеккенін айта алады, бірақ қайсысының жалған екенін білудің қауқымыз жоқ". Сонымен қатар, ол "психикалық зиянды есептеудегі екінші мәселе – оны санағаннан кейін адамдар оны сезінуге үйренеді" деп мәлімдейді. Марк А. Рунко мен Рут Ричардстың "Ерекше шығармашылық, күнделікті шығармашылық және денсаулық" кітабында шығармашыл адамдар жаңа идеялар ойлағанда психикалық шығындарға тап болады, себебі ойлау процесі оларды эмоционалдық тұрғыдан шаршатады, сондай-ақ ерекше болумен және суретші болумен байланысты әлеуметтік стигма бар. "Достарға, туыстарға және көршілерге баға қою" мақаласында Н. Подтави жұмыссыздық немесе ажырасу салдарынан әйелінен/ерінен айырылудың психикалық шығындары зор екенін айтады, себебі мұндай жағдайлар бізді эмоционалдық денсаулықта ұстап тұратын әлеуметтік байланыстарды азайтады. Психолог және бұрынғы АҚШ армиясының офицері Дэвид Аллен Гроссман соғыста сарбаздардың аз бөлігі ғана кісі өлтіреді дейді, себебі сарбаздарда өзгені өлтіруге табиғи қарсылық бар. Оның сөзіне қарағанда, Екінші дүниежүзілік соғыста сарбаздар мақсаттан жоғары атып немесе мылтығын атпау арқылы қарсылық көрсеткен. Әскерилер сарбаздардың кісі өлтіруден қаншалықты зор психикалық шығынға ұшырағанын түсінген соң, олар сарбаздарды нысаналарын өлтіруге ынталандыратын стратегияларды әзірлеуге кірісті. Дегенмен, Вьетнам соғысынан кейін жау әскерлерін өлтірудің салдарынан АҚШ сарбаздарында посттравматикалық стресс синдромы пайда болды. Бригад генерал С. Л. А. Маршалл өзінің "Отқа қарсы адамдар" (1946, 1978) кітабында: "Екінші дүниежүзілік соғыста қарулы күштердің 15-20 пайызы ғана ашық жауға атыс жасады" деген қорытындыға келді. Ғасырлар бойы әскерлер "жауынгерлердің қарсылығын жеңуге көмектесетін немесе оларды мәжбүрлейтін" түрлі "тактикалық және механикалық тәсілдерді" жасақтады. Салықтан жалтарту туралы зерттеулер салық төлеушілердің алдауынан туындаған психикалық шығындарға ұшырауы мүмкін екенін көрсетеді, себебі олар өздері пайдаланған қызметтер үшін толық төлемегендері үшін өкініш сезінеді. Бұл психикалық шығындар салық төлеушілерді салықтан жалтарту және беделге нұқсан келтіру үшін қудаланудан қорқуға итермелейді; осы психикалық шығындар салық төлеушілерге табысын салықтан жасыру үшін өте аз тәуекел бар мүмкіндіктерден бас тартуға мүмкіндік береді. Гарвард университетінің қоғамдық денсаулық мектебінің профессоры Дэвид Хеменвейдің айтуынша, қоғамдағы кейбір адамдардың қаруы болса, "ол қоғамның көптеген мүшелеріне психикалық зиян тигізеді". Оның сөзіне қарағанда, "қаруы жоқ адамдардың 85 пайызы егер қоғамда қаруы бар адамдар көбейсе, өздерін қауіпсіз сезінбейді, ал тек 8 пайызы ғана қауіпсіз сезінеді". Бұл қарусыз адамдардың көршілес ауданда қару қолданылуынан қорқуын білдіреді. Ақпараттың және цифрлық ақпараттың құны төмендегенде (мысалы, жүктеліп алынатын музыка, журналдар және т.б.) нөлге жақындағанда, мәміленің негізгі кедергілері іздеу шығындары және психикалық шығындар сияқты ақшалай емес факторлар болып табылады. Іздеу шығындары – бұл бір нәрсені табуға жұмсалатын уақыт және күш-жігер. Егер адам Интернеттегі әндердің нашар каталогталған тізімінен іздесе, қалаған әнді табуға бірнеше сағат жұмсауы мүмкін. Ән тегін болса да, оны табу үшін көп уақыт жұмсалады. Бұл "тегін" жүктеліп алынатын әнді алу адамды алаңдататын басқа да психикалық шығындарға әкелуі мүмкін. Ән файлын медиаплеермен жұмыс істеуге сәйкес ету үшін қайта форматтау қажет болуы мүмкін, сондай-ақ оны вирустар мен шпиондық бағдарламаларға тексеру қажет.