Сыртқы әсерлер: Экономикадағы бағаланбаған салдарлар

Кіріспе

Экономикада таңылған шығын немесе пайда

Экономикада сыртқы әсер немесе сыртқы шығын – басқа тараптың (немесе тараптардың) қызметі нәтижесінде туындаған, қатысы жоқ үшінші тарапқа тиесілі жанама шығын немесе пайда. Сыртқы факторларды тұтынушылар немесе өндірушілер нарығындағы мәмілелерге қатысты, бағаланбаған компоненттер деп қарастыруға болады. Автокөліктердің ауаны ластауы – бір мысал. Ауаның ластануынан қоғамға тиесілі шығынды көлік құралын өндірушілер де, пайдаланушылар да қоғамның қалған бөлігіне төлемейді. Зауыттар мен фабрикалардан судың ластануы да осыған мысал. Су тұтынушылардың барлығы ластанудан зардап шегеді, бірақ нарық бұл залал үшін өтемақы төлемейді. Оң сыртқы әсер – нарықта жеке адамның тұтынуы басқалардың әл-ауқатын арттырса, бірақ жеке адам үшінші тараптан пайда үшін ақы алмаса туындайды. Үшінші тарап тегін өнім алады. Мұның мысалы – қыс мезгілінде тегін жылы алатын нан пісіретін дүкеннің үстіндегі пәтер. Апартаментте тұратын адамдар бұл пайда үшін нан пісіру зауытына өтемақы төлемейді. Сыртқы тиімділік тұжырымдамасын алғаш рет 1890 жылдары Альфред Маршалл әзірледі, ал 1920 жылдары экономист Артур Пигу еңбектерінде кеңінен танылды. Қоршаған ортаның ластануы – теріс сыртқы әсердің классикалық мысалы. Пигу теріс сыртқы әсерлерге шекті зиянға немесе шекті сыртқы шығынға тең салық (кейін «Пигу салығы» деп аталды) салса, олардың әсерін тиімді деңгейге дейін азайтуға болады деп мәлімдеді. Пигу салық салудың ең тиімді деңгейі, сондай-ақ теріс сыртқы әсерлерге қандай факторлар себеп болады немесе оларды күшейтеді, мысалы, корпорациялар инвесторларына корпорация жасаған зиян үшін шектеулі жауапкершілік беру сияқты мәселелер қарастырылды. Сыртқы факторлар көбінесе өнімнің немесе қызметтің жеке баға тепе-теңдігі сол өнімнің немесе қызметтің қоғам үшін нақты шығындары мен пайдасын көрсете алмаған кезде пайда болады. Бұл сыртқы бәсекелестік тепе-теңдігінің Парето оптималдық шартына сәйкес келмеуіне әкеледі. Осылайша, ресурстарды жақсырақ бөлуге болатындықтан, сыртқы факторлар – нарықтың сәтсіздігінің мысалы. Сыртқы факторлар оң немесе теріс болуы мүмкін. Үкіметтер мен мекемелер көбінесе сыртқы факторларды ішкілендіру үшін шаралар қолданады, осылайша нарықтық бағамен жасалатын мәмілелер экономикалық агенттер арасындағы мәмілелерге байланысты барлық пайда мен шығынды қамти алады. Мұның ең көп тараған жолы – осы сыртқы әсерді өндірушілерге салық салу. Бұл әдетте салық салынбайтын бағамен салыстырылады, ал сыртқы әсер белгілі бір деңгейге жеткенде өте жоғары салық салынады. Алайда, реттеуші органдарда сыртқы әсер туралы барлық ақпарат болмайтындықтан, дұрыс салық салу қиынға соғады. Сыртқы әсер салық салу арқылы ішкілендірілгеннен кейін бәсекелестік тепе-теңдігі Парето оптималды деңгейге жетеді.

In economics, an externality or external cost is an indirect cost or benefit to an uninvolved third party that arises as an effect of another party's (or parties') activity. Externalities can be considered as unpriced components that are involved in either consumer or producer market transactions. Air pollution from motor vehicles is one example. The cost of air pollution to society is not paid by either the producers or users of motorized transport to the rest of society. Water pollution from mills and factories is another example. All (water) consumers are made worse off by pollution but are not compensated by the market for this damage. A positive externality is when an individual's consumption in a market increases the well being of others, but the individual does not charge the third party for the benefit. The third party is essentially getting a free product. An example of this might be the apartment above a bakery receiving some free heat in winter. The people who live in the apartment do not compensate the bakery for this benefit. The concept of externality was first developed by Alfred Marshall in the 1890s and achieved broader attention in the works of economist Arthur Pigou in the 1920s. The prototypical example of a negative externality is environmental pollution. Pigou argued that a tax, equal to the marginal damage or marginal external cost, (later called a "Pigouvian tax") on negative externalities could be used to reduce their incidence to an efficient level. the optimally efficient level of the Pigouvian taxation, and what factors cause or exacerbate negative externalities, such as providing investors in corporations with limited liability for harms committed by the corporation. Externalities often occur when the production or consumption of a product or service's private price equilibrium cannot reflect the true costs or benefits of that product or service for society as a whole. This causes the externality competitive equilibrium to not adhere to the condition of Pareto optimality. Thus, since resources can be better allocated, externalities are an example of market failure. Externalities can be either positive or negative. Governments and institutions often take actions to internalize externalities, thus market priced transactions can incorporate all the benefits and costs associated with transactions between economic agents. The most common way this is done is by imposing taxes on the producers of this externality. This is usually done similar to a quote where there is no tax imposed and then once the externality reaches a certain point there is a very high tax imposed. However, since regulators do not always have all the information on the externality it can be difficult to impose the right tax. Once the externality is internalized through imposing a tax the competitive equilibrium is now Pareto optimal.

Тұжырымдаманың тарихы

"Сыртқылық" термині алғаш рет британ экономисі Альфред Маршалл 1890 жылы жарияланған "Экономика қағидалары" атты маңызды еңбегінде қолданды. Маршалл бұл ұғымды нақты мәмілеге қатысушы тараптардан тысқары әсер ететін өндіріс және тұтыну қызметінің салдарларын түсіндіру үшін енгізді. Маршаллдың сыртқылықтарды қалыптастыруы экономикалық әрекеттердің кең ауқымды әлеуметтік әсерлерін зерттеуге арналған келешек ғылыми жұмыстардың негізін салды. Маршалл сыртқылықтарға қатысты бастапқы тұжырымдамалық негізді қаласа, 1920 жылы жарияланған "Игілік экономикасы" атты ықпалды еңбегінде британ экономисі Артур Пигу осы тұжырымдаманы одан әрі дамытты. Пигу Маршаллдың идеяларын кеңейтіп, жеке шығындарды қоғамдық шығындармен үйлестіру арқылы сыртқылықтарды ішкі жүйеге енгізуге бағытталған "Пигу салықтары" немесе түзетуші салықтар туралы ұғымды енгізді. Оның жұмысы сыртқылықтардың салдарынан туындаған нарық сәтсіздіктерін шешуде мемлекеттік араласудың маңыздылығын көрсетті. 20 ғасыр бойы сыртқылықтар туралы түсінік экономикалық теория мен эмпирикалық зерттеулердегі жаңалықтармен бірге дамыды. Рональд Коуз және Гарольд Хотеллинг сияқты ғалымдар сыртқылықтарды, олардың нарық тиімділігі мен әл-ауқатына тигізетін әсерін түсінуге маңызды үлес қосты. Сыртқылықтарды кең таралған құбылыс ретінде, оның кең ауқымды салдары бар екенін мойындау, оны экономикадан басқа да салаларға – экологиялық ғылымға, денсаулық сақтауға және қала құрылысына енгізуге әкелді. Климаттың өзгеруі, ластану және ресурстардың азаюы сияқты мәселелер төңірегіндегі қазіргі пікірталастар сыртқылықтар тұжырымдамасының қоғамдағы маңызды мәселелерді шешудегі маңыздылығын көрсетеді.

Анықтамалар

Теріс сыртқы әсер – экономикалық агенттің жекелеген шығыны мен әлеуметтік шығыны арасындағы кез келген айырмашылық. Қарапайым тілмен айтқанда, теріс сыртқы әсер – жеке тұлғаларға тікелей емес шығын келтіретін кез келген нәрсе. Мысалы, өнеркәсіп немесе кен орындарынан шығатын зиянды газдар. Бұл газдар айналасындағы адамдарға зиян келтіреді және осы зиянды жою үшін қосымша шығын (тікелей емес шығын) туындайды. Керісінше, оң сыртқы әсер – экономикалық агенттің әрекеті немесе шешімінен туындайтын жеке пайда мен әлеуметтік пайда арасындағы кез келген айырмашылық. Оң сыртқы әсер – жеке тұлғаларға тікелей емес пайда әкелетін және осы пайданы тудырушыға ешқандай төлемақы төленбейтін нәрсе. Мысалы, ағаш отырғызу адамдардың мүлігін әдемілеумен қатар, айналасын тазартады. Микроэкономикалық теорияда сыртқы әсерлер бәсекелестік тепе-теңдігін талдағанда әлеуметтік эффект ретінде қарастырылады, ал жеке нарық тек тікелей экономикалық эффекттерді ғана ескереді. Экономикалық қызметтің әлеуметтік эффекті – тікелей және тікелей емес факторлардың қосындысы. Сондықтан Парето оптималдығы – әлеуметтік шекті пайданың әлеуметтік шекті шығынға тең болатын деңгейде қамтамасыз етіледі. Сыртқы әсерлер – экономикалық қызметтің тікелей мәмілеге қатыспаған тұлғаларға тигізетін әсері. Өндірушілердің немесе тұтынушылардың әрекеттерінен туындайтын сыртқы шығындар немесе артықшылықтар нарықтық баға белгілеуде ескерілмейді және оң немесе теріс әсерге ие болуы мүмкін. Бұл туралы толығырақ айтсақ, егер тауарды немесе қызметті өндіруге немесе пайдалануға байланысты шығындар басқалар көтеретін болса, бірақ нарықтық бағада ескерілмесе, онда бұл теріс сыртқы әсер деп аталады. Табиғи ресурстарды өндіру нәтижесінде қоршаған ортаның нашарлауы жергілікті халықтың денсаулығы мен әл-ауқатына кері әсер етуі мүмкін. Сол сияқты, өнеркәсіптік немесе көлік шуы айналасындағы тұрғындардың тыныштығын бұзып, олардың өмір сапасын төмендетуі мүмкін. Ал оң сыртқы әсерлер, өндірушілердің немесе тұтынушылардың қызметі нарықтық айырбаста ескерілмейтін жолдармен басқа тараптарға пайда келтірген кезде пайда болады. Оң сыртқы әсердің классикалық мысалы – білім беру, себебі білім алған адамдар жеке пайдасымен қатар, қоғамның білімі мен өнімділігіне де үлес қосады. Сыртқы әсерлерді шешу үшін үкіметтің араласуы жиі қажет. Бұл заңдарды қабылдау, Пигу салықтарын енгізу немесе оң сыртқы әсерлерді ынталандыруға немесе сыртқы шығындарды ішкілендіруге бағытталған басқа да шаралар арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Сыртқы әсерлерді экономикалық зерттеулерге және саясатты қалыптастыруға интеграциялау арқылы қоғам жалпы әл-ауқатты оңтайландыруға және тұрақты өсімді ынталандыруға ұмтылуы мүмкін.

A negative externality is any difference between the private cost of an action or decision to an economic agent and the social cost. In simple terms, a negative externality is anything that causes an indirect cost to individuals. An example is the toxic gases that are released from industries or mines, these gases cause harm to individuals within the surrounding area and have to bear a cost (indirect cost) to get rid of that harm. Conversely, a positive externality is any difference between the private benefit of an action or decision to an economic agent and the social benefit. A positive externality is anything that causes an indirect benefit to individuals and for which the producer of that positive externality is not compensated. For example, planting trees makes individuals' property look nicer and it also cleans the surrounding areas. In microeconomic theory, externalities are factored into competitive equilibrium analysis as the social effect, as opposed to the private market which only factors direct economic effects. The social effect of economic activity is the sum of the indirect (the externalities) and direct factors. The Pareto optimum, therefore, is at the levels in which the social marginal benefit equals the social marginal cost. Externalities are the residual effects of economic activity on persons not directly participating in the transaction. The consequences of producer or consumer behaviors that result in external costs or advantages imposed on others are not taken into account by market pricing and can have both positive and negative effects. To further elaborate on this, when expenses associated with the production or use of an item or service are incurred by others but are not accounted for in the market price, this is known as a negative externality. The health and well being of local populations may be negatively impacted by environmental deterioration resulting from the extraction of natural resources. Comparably, the tranquility of surrounding inhabitants might be disturbed by noise pollution from industry or transit, which lowers their quality of life. On the other hand, positive externalities occur when the activities of producers or consumers benefit other parties in ways that are not accounted for in market exchanges. A prime example of a positive externality is education, as those who invest in it gain knowledge and production for society as a whole in addition to personal profit. Government involvement is frequently necessary to address externalities. This can be done by enacting laws, Pigovian taxes, or other measures that encourage positive externalities or internalize external costs. Through the integration of externalities into economic research and policy formulation, society may endeavor to get results that optimize aggregate well being and foster sustainable growth.

Салдары

Егер сыртқы шығындар болса, ерікті айырбас қоғамдық әл-ауқатты төмендетуі мүмкін. Ауаның ластануы салдарынан туындаған теріс сыртқы әсерлерге ұшыраған адам бұл жағдайды өзінің пайдалылығының төмендеуі ретінде қабылдайды: бұл субъективті наразылыққа немесе медициналық шығындардың артуы сияқты нақты шығындарға әкелуі мүмкін. Сыртқы әсер тіпті денсаулыққа жасалған зиян ретінде немесе меншік құқықтарының бұзылуы (бағасының төмендеуі арқылы) ретінде қарастырылуы мүмкін. Осылайша, сыртқы шығын этикалық немесе саяси мәселе тудыруы мүмкін. Теріс сыртқы факторлар Парето тиімді емес, ал Парето тиімділігі жеке меншіктің негізін құрайтындықтан, олар нарықтық экономиканың идеясының өзіне нұқсан келтіреді. Осы себептерге байланысты, теріс сыртқы әсерлер оң сыртқы әсерлерге қарағанда күрделі проблеманы құрайды. Оң сыртқы әсерлер пайдалы болғанымен, Парето тиімділігіне қарамастан, олар нарықтағы сәтсіздікті білдіреді, себебі бұл тауардың өндірісі нарық үшін оңтайлы деңгейден төмендеуіне әкеледі. Өндірушілерге сыртқы факторларды тануға және оларды бақылауға мүмкіндік беру арқылы өндіріс көбейеді, өйткені олар мұны істеуге ынталанады. Бұл "тегін пайдаланушы" мәселесіне алып келеді. "Тегін пайдаланушы" мәселесі адамдар ортақ ресурсты өндіруге немесе оны төлеуге үлес қоспай, шамадан тыс пайдаланған кезде туындайды. Бұл тауарлар мен қызметтердің тиімді түрде бөлінбеуіне байланысты нарықтағы сәтсіздікті көрсетеді, бұл адамдарға әділден артық ие болуға мүмкіндік береді. Мысалы, егер фермерде бал арасы болса, осы аралардың иесі болудың оң сыртқы әсері – олар айналасындағы өсімдіктерді тозаңдандырады. Бұл фермердің көршісі де осы сыртқы әсерден пайда көреді, тіпті оның өзінде ара болмаса да. Көршінің тұрғысынан алғанда, ол өзіне арзанға түсетін пайданы алуға болатындықтан, ара сатып алуға мүдделі емес. Бірақ фермер өзі төлеген араларының толық пайдасын ала алмайды, себебі оларды көршісі де пайдаланады. Теріс сыртқы әсерлерге қатысты жалпы әлеуметтік пайдалылықты арттырудың бірнеше теориялық жолдары бар. Сыртқы әсерлерді түзетуге бағытталған нарықтық тәсіл – үшінші тараптың шығындарын және пайдасын ішкі жүйеге енгізу, мысалы, ластаушыдан келтірілген зиянды өтеуді талап ету. Бірақ көп жағдайда шығынды немесе пайданы ішкі жүйеге енгізу мүмкін болмайды, әсіресе нақты ақшалай құндылықты анықтау қиын болғанда. Фридрих Хайек және Милтон Фридман сияқты еркін нарық экономистері сыртқы әсерлерді кейде "көршілік әсерлер" немесе "шашырау" деп атайды, бірақ сыртқы әсерлер міндетті түрде шағын немесе жергілікті болып табылмауы мүмкін. Сол сияқты, Людвиг фон Мизес сыртқы әсерлердің "жеке меншік туралы нақты анықтаманың" болмауынан туындайтынын айтады.

A voluntary exchange may reduce societal welfare if external costs exist. The person who is affected by the negative externalities in the case of air pollution will see it as lowered utility: either subjective displeasure or potentially explicit costs, such as higher medical expenses. The externality may even be seen as a trespass on their health or violating their property rights (by reduced valuation). Thus, an external cost may pose an ethical or political problem. Negative externalities are Pareto inefficient, and since Pareto efficiency underpins the justification for private property, they undermine the whole idea of a market economy. For these reasons, negative externalities are more problematic than positive externalities. Although positive externalities may appear to be beneficial, while Pareto efficient, they still represent a failure in the market as it results in the production of the good falling under what is optimal for the market. By allowing producers to recognise and attempt to control their externalities production would increase as they would have motivation to do so. With this comes the Free Rider Problem. The Free Rider Problem arises when people overuse a shared resource without doing their part to produce or pay for it. It represents a failure in the market where goods and services are not able to be distributed efficiently, allowing people to take more than what is fair. For example, if a farmer has honeybees a positive externality of owning these bees is that they will also pollinate the surrounding plants. This farmer has a next door neighbour who also benefits from this externality even though he does not have any bees himself. From the perspective of the neighbour he has no incentive to purchase bees himself as he is already benefiting from them at zero cost. But for the farmer, he is missing out on the full benefits of his own bees which he paid for, because they are also being used by his neighbour. There are a number of theoretical means of improving overall social utility when negative externalities are involved. The market driven approach to correcting externalities is to internalize third party costs and benefits, for example, by requiring a polluter to repair any damage caused. But in many cases, internalizing costs or benefits is not feasible, especially if the true monetary values cannot be determined. Laissez faire economists such as Friedrich Hayek and Milton Friedman sometimes refer to externalities as "neighborhood effects" or "spillovers", although externalities are not necessarily minor or localized. Similarly, Ludwig von Mises argues that externalities arise from lack of "clear personal property definition."

Теріс

Теріс сыртқы әсер (сонымен қатар "сыртқы шығындар" немесе "сыртқы экономикалық зиян" деп те аталады) – нарықтық бағаға енбеген, үшінші тарапқа тигізетін теріс экономикалық әсер. Ол тауар немесе қызметті өндіру немесе тұтыну барысында туындауы мүмкін. Ластану – өндіруші мен тұтынушыға қатысы жоқ адамдарға шығын келтіретіндіктен, сыртқы әсер деп есептеледі. Барри Комоннер сыртқы әсерлердің құны туралы былай деді: "Көзді ашарлық жағдай, біз жақында қоршаған ортамен технологиялық қарым-қатынастардағы ауыр сәтсіздіктердің тізімін жасадық. Әрбір жағдайда жаңа технологияның зиянды екені белгілі болмай тұрып қолданысқа енгізілді. Пайдасын жылдам көріп, зиянын түсінуге асықтық. Көптеген теріс сыртқы әсерлер өндіріс пен пайдаланудың қоршаған ортаға тигізетін салдарымен байланысты. Экологиялық экономика туралы мақалада сыртқы факторлар және оларды қоршаған орта мәселелерімен шешу жолдары қарастырылады. "Корпорация – өзінің операциялық шығындарын және тәуекелдерін сыртқы ұйымдар мен адамдарға ауыстыратын сыртқыландыру машинасы, акула – өлтіру машинасы сияқты." Роберт Монкс (2003), Мэн штатынан Сенатқа кандидат, "Корпорация" фильміндегі корпоративтік басқару жөніндегі кеңесші.

Оң

Оң сыртқы әсер (сонымен қатар "сыртқы пайда", "сыртқы экономика" немесе "пайдалы сыртқы әсер" деп те аталады) – бұл белгілі бір іс-әрекеттің басқа, тікелей қатысы жоқ үшінші тарапқа тигізетін оң нәтижесі. Теріс сыртқы әсер сияқты, ол өндіріс немесе тұтыну бағытында туындауы мүмкін.

Позициялық

Позициялық сыртқы факторлардың әлеуметтанулық негізі көзге көрінетін тұтыну және позициялық тауарлар теорияларында жатыр. Көзге көрінетін тұтыну (алғаш рет Веблен, 1899 ж. сипаттаған) – тауарлар мен қызметтерді тұтыну, негізінен әлеуметтік мәртебе немесе байлықты көрсету мақсатында. Тұрақтырақ айтқанда, адамдар өздерінің экономикалық жағдайын көрсету немесе әлеуметтік мойнына алу үшін көзге көрінетін тұтынуға баруы мүмкін. Позициялық тауарлар (Хирш, 1977 ж. енгізген) – олардың құны басқалардың иеленген ұқсас тауарлармен салыстырылғанда айқын түрде өзгеретін тауарлар. Оларға деген құштарлық немесе алынған пайдасы белгілі бір әлеуметтік ортадағы салыстырмалы сирек кездесуімен немесе эксклюзивтілігімен тікелей байланысты. Позициялық сыртқы факторлардың экономикалық тұжырымы Дюсенберридің салыстырмалы табыс гипотезасынан туындайды. Бұл гипотеза, жалпы ресурс қоры (ЖРҚ) механизмімен сипатталған дәстүрлі микроэкономикалық модельге қарсы келеді, ол әдетте жеке тұлғаның белгілі бір тауарды немесе қызметті тұтынудан алатын пайдасы басқалардың тұтыну таңдауына тәуелді емес деп есептейді. Керісінше, Дюсенберри адамдар өз тұтынуының пайдасын басқа тұтыну жиынтықтарымен салыстыру арқылы бағалайтынын, осылайша экономикалық талдауға салыстырмалы табыс ұғымын енгізетінін айтады. Осының салдарынан, позициялық тауарларды тұтынуға жоғары сұраныс туындайды, себебі ол адамның әлеуметтік айналысындағы басқалармен салыстырғандағы мәртебесіне тікелей әсер етеді. Мысал ретінде, әлеуметтік топтағы адамдардың соңғы үлгідегі сәнді көліктерге таласуын қарастырайық. Егер топтың бір мүшесі жоғары сапалы көлікке ие болса, басқалары өздерінің көліктерін жаңартуға мәжбүр болуы мүмкін, осылайша топтағы өздерінің мәртебесін сақтауға тырысады. Мұндай бәсекелестік тұтыну циклі ресурстардың тиімсіз бөлінуіне және қоғамдағы табыс теңсіздігінің күшеюіне әкелуі мүмкін. Позициялық тауарларды тұтыну теріс сыртқы факторларды тудырады, онда мұндай тауарды бір жеке тұлғаның сатып алуы сол эталондық топтағы басқалардың ұқсас тауарларының пайдасын немесе құнын төмендетуі мүмкін. Бұл позициялық сыртқы факторлардың тізбектей шамадан тыс тұтынуға әкелуі мүмкін, себебі адамдар артық шығындар арқылы салыстырмалы жағдайын сақтауға немесе жақсартуға ұмтылады. Позициялық сыртқы факторлар перкундық сыртқы факторлармен байланысты, бірақ олардан ерекшеленеді.

The sociological basis of Positional externalities is rooted in the theories of conspicuous consumption and positional goods. Conspicuous consumption (originally articulated by Veblen, 1899) refers to the consumption of goods or services primarily for the purpose of displaying social status or wealth. In simpler terms, individuals engange in conspicuous consumption to signal their economic standing or to gain social recognition. Positional goods (introduced by Hirsch, 1977) are such goods, whose value is heavily contingent upon how they compare to similar goods owned by others. Their desirability is or derived utility is intrinsically tied to their relative scarcity or exclusivity within a particular social context. The economic concept of Positional externalities originates from Duesenberry's Relative Income Hypothesis. This hypothesis challenges the conventional microeconomic model, as outlined by the Common Pool Resource (CPR) mechanism, which typically assumes that an individual's utility derived from consuming a particular good or service remains unaffected by other's consumption choices. Instead, Duesenberry posits that individuals gauge the utility of their consumption based on a comparison with other consumption bundles, thus introducing the notion of relative income into economic analysis. Consequently, the consumption of positional goods becomes highly sought after, as it directly impacts one's perceived status relative to others in their social circle. Example: consider a scenario where individuals within a social group vie for the latest luxury cars. As one member acquires a top of the line vehicle, others may feel compelled to upgrade their own cars to preserve their status within the group. This cycle of competitive consumption can result in inefficient allocation of resources and exacerbate income inequality within society. The consumption of positional goods engenders negative externalities, wherein the acquisition of such goods by one individual diminishes the utility or value of similar goods held by others within the same reference group. This positional externality, can lead to a cascade of overconsumption, as individuals strive to maintain or improve their relative position through excessive spending. Positional externalities are related, but not similar to Percuniary externalities.

Ақшалай

Ақшалай сыртқы әсерлер – үшінші тараптың табысына әсер ететін, бірақ олардың өндіру немесе тұтыну мүмкіндігіне әсер етпейтін сыртқы әсерлер. Бұл сыртқы факторлар "жаңа сатып алулар қазіргідегі мәртебелік тауарды бағалау контексін өзгерткенде туындайды". Роберт Франк мынадай мысал келтіреді: егер бірнеше үміткерлер қымбат, тігілген костюмдер киюді бастаса, олардың осы әрекетінің жанама салдары ретінде басқа үміткерлердің әңгімелесушілерге жағымды әсер қалдыру мүмкіндігі төмендеуі мүмкін. Кез келген жеке жұмыс іздеушінің көзқарасынан, ең дұрысы – басқалардың жоғары шығындарына сай болу, әйтпесе жұмысқа орналасу мүмкіндігі азаюы мүмкін. Бірақ бұл нәтиже тиімсіз болуы мүмкін, себебі барлығы көп жұмсаған жағдайда, әр үміткердің сәттілікке жету ықтималдығы өзгермейді. Барлығы шығындарды ұжымдық түрде шектеудің пайдалы екеніне келіседі.

Инфармаргиналдық

Инфрамержалық сыртқы әсерлер ұғымын 1962 жылы Джеймс Бьюкенен мен Крейг Стаблбайн енгізді. Инфрамержалық сыртқы әсерлер басқа сыртқы әсерлерден айырмашылығы, олар шекті тұтынушыға ешқандай пайда немесе зиян келтірмейді. Нарықтың тиімді шегінде сыртқы әсер тұтынушыға әсер етпейді және нарықтың тиімсіздігіне себеп болмайды. Сыртқы әсер тек нарық тепе-теңдікке келгеннен тыс, инфрамержалық аумақта ғана әсер етеді. Осындай сыртқы әсерлер ресурстардың тиімсіз бөлінуіне алып келмейді және мемлекеттік араласуды қажет етпейді.

Технологиялық

Технологиялық сыртқы факторлар фирманың өндірісіне тікелей әсер етеді, демек, жеке адамның тұтынуына жанама түрде ықпал етеді; және қоғамның жалпы әсеріне; мысалы, ашық кодты бағдарламалық жасақтама немесе корпорациялардың тегін бағдарламалық жасақтаманы дамыту. Бұл сыртқы факторлар бір экономикалық агенттің іс-әрекеттерінен технологияның таралуы басқа агенттің өндіріс немесе тұтыну мүмкіндіктеріне әсер еткенде пайда болады. Олардың сипатына байланысты, бұл таралу оң немесе теріс сыртқы факторларды тудыруы мүмкін. Жаңа технологияларды жасау, олар бастапқы ойлап табушының шегінен тыс адамдарға көмектесетін жағдайлар, оң техникалық сыртқы факторлардың бір мысалы болып табылады. Фармацевтикалық сектордағы ғылыми-зерттеу және дамыту (ҒЗЗ) процесін қарастырайық. Фармацевтикалық компанияның жаңа дәрі жасауға салған ҒЗЗ инвестициясы, ықтимал қаржылық пайдадан өзге, қоғамға басқа да жолдармен көмектеседі. Жаңа дәрінің нәтижесінде денсаулық сақтау көрсеткіштері жақсарып, еңбек өнімділігі артады және адамдар мен қоғам үшін денсаулық сақтауға жұмсалатын шығындар төмендейді. Бұдан әрі, ғылыми-зерттеу және дамыту арқылы алынған ақпарат басқа кәсіпорындар мен салаларға таралып, инновацияны және экономикалық өсуді ынталандырады. Мысалы, биотехнологиядағы жетістіктер фармацевтикалық өнеркәсіптен бөлек, ауыл шаруашылығында, қоршаған ортаны қорғауда немесе жаңаруға қабілетті энергияда қолданылуы мүмкін. Дегенмен, техникалық сыртқы факторлар қоғамға қаржылық шығын әкелетін зиянды таралу түрінде де болуы мүмкін. Өнеркәсіптік өндіріс процестерінен туындайтын ластану – басты мысал. Кәсіпорындар өндіріс процесі нәтижесінде ауаға немесе өзендерге зиянды заттар шығарған жағдайда, қоршаған ортаның нашарлауына байланысты шығындар үшін толық жауапкершілікке тартылмауы мүмкін. Керісінше, бұл шығындар қоғамға ауысып, әсер еткен халықтың өмір сүру сапасын төмендету, қоршаған ортаға зиян келтіру және денсаулыққа қауіп тудыру секілді салдарларды келтіреді. Сонымен қатар, технологиялық жаңарулардың нәтижесінде еңбек нарығындағы өзгерістерге байланысты кейбір салалардағы жұмыскерлер жұмыс орындарынан босатылып, жұмыссыздыққа ұшырауы мүмкін. Мысалы, ескірген білімі мен дағдылары бар адамдар роботтар мен жасанды интеллект арқылы өндіріс процестерін автоматтандыру нәтижесінде жұмысын жоғалтып, зардап шеккен аймақтарда әлеуметтік және экономикалық тұрақсыздыққа себеп болуы мүмкін.

Technological externalities directly affect a firm's production and therefore, indirectly influence an individual's consumption; and the overall impact of society; for example Open source software or free software development by corporations. These externalities occur when technology spillovers from the acts of one economic agent impact the production or consumption potential of another agency. Depending on their nature, these spillovers may produce positive or negative externalities. The creation of new technologies that help people in ways that go beyond the original inventor is one instance of positive technical externalities. Let us examine the instance of research and development (R&D) inside the pharmaceutical sector. In addition to possible financial gain, a pharmaceutical company's R&D investment in the creation of a new medicine helps society in other ways. Better health outcomes, higher productivity, and lower healthcare expenses for both people and society at large might result from the new medication. Furthermore, the information created via research and development frequently spreads to other businesses and sectors, promoting additional innovation and economic expansion. For example, biotechnology advances could have uses in agriculture, environmental cleanup, or renewable energy, not just in the pharmaceutical industry. However, technical externalities can also take the form of detrimental spillovers that cost society money. Pollution from industrial manufacturing processes is a prime example. Businesses might not be entirely responsible for the expenses of environmental deterioration if they release toxins into the air or rivers as a result of their production processes. Rather, these expenses are shifted to society in the form of decreased quality of life for impacted populations, harm to the environment, and health risks. In addition, workers in some industries may experience job displacement and unemployment as a result of disruptive developments in labor markets brought about by technological improvements. For instance, individuals with outdated skills may lose their jobs as a result of the automation of manufacturing processes through robots and artificial intelligence, causing social and economic unrest in the affected areas.

Сұраныс пен ұсыныс диаграммасы

Сыртқы факторлардың дәстүрлі экономикалық талдауын, егер сыртқы факторды ақшалай өлшеммен бағалау мүмкін болса, стандартты сұраныс және ұсыныс диаграммасы арқылы көрсетуге болады. Төмендегі диаграммаларда көрсетілгендей, қосымша сұраныс немесе ұсыныс қисығы қосылады. Кисықтардың бірі – жеке тұлға ретінде тұтынушылардың тауардың қосымша бірлігі үшін төлейтін жекелеген шығыны, бәсекелестік нарықтарда бұл шекті жеке шығын болып табылады. Екінші қисық – қоғамның тауар өндірісі мен тұтынуына байланысты төлейтін нақты шығын, яғни тауар өндірісінің және тұтынудың артуына байланысты шекті әлеуметтік шығын. Сол сияқты, тауарға қатысты сұраныс немесе пайда үшін екі қисық болуы мүмкін. Әлеуметтік сұраныс қисығы қоғамға тиесілі жалпы пайданы көрсетеді, ал қалыпты сұраныс қисығы тұтынушыларға жеке тұлға ретінде тиесілі пайданы көрсетеді және нарықтағы тиімді сұраныс ретінде көрінеді. Қай қисық қосылатыны сипатталатын сыртқы фактордың түріне байланысты, бірақ оның оң немесе теріс болуына емес. Сыртқы фактор өндіріс жағынан туындаса, екі ұсыныс қисығы (жеке және әлеуметтік шығын) болады. Дегенмен, егер сыртқы фактор тұтыну жағынан туындаса, екі сұраныс қисығы (жеке және әлеуметтік пайда) болады. Сыртқы факторлардың салдарынан туындаған тиімсіздіктерді жою үшін бұл айырмашылық маңызды.

Сыртқы шығындар

График теріс сыртқы әсердің салдарына тоқталады. Мысалы, болат өнеркәсібінің бәсекелестік нарықта сауда жасауы, ластануды бақылау заңдары күшіне енгенге дейін болжанады (мысалы, еркін нарық жағдайында). Жеке шекті шығын, сыртқы шығынның мөлшеріне тең болғандықтан, шекті әлеуметтік немесе қоғамдық шығыннан кем болады, яғни ауа және судың ластануының құны. Бұл екі ұсыныс қисығы арасындағы тік қашықтықпен көрсетіледі. Сыртқы пайданың болмауы ескеріледі, сондықтан әлеуметтік пайда жеке пайдаға тең. Егер тұтынушылар тек өздерінің жеке шығындарын ескерсе, олар Pp бағасымен және Qp санымен тоқтаса, тиімді баға Ps және Qs санына жете алмайды. Соңғылары маргиналды әлеуметтік пайданың маргиналды әлеуметтік шығынға тең болуы керек екенін көрсетеді, яғни өндіріс тек маргиналды әлеуметтік пайда маргиналды әлеуметтік шығыннан асып кеткенше ұлғаюы керек. Осының салдарынан еркін нарық тиімсіз болады, себебі Qp санында әлеуметтік пайда әлеуметтік шығыннан кем, сондықтан қоғамның барлық мүшелері үшін Qp мен Qs арасындағы тауарлар өндірілмеген жағдайда жағдай жақсырақ болар еді. Проблема адамдардың тым көп болат сатып алып, тұтынуында. Бұл талқылау теріс сыртқы әсерлердің (мысалы, ластанудың) тек этикалық мәселе емес екенін көрсетеді. Бұл мәселе – жеке және әлеуметтік шығындар арасындағы қарама-қайшылық, оны еркін нарық шеше алмайды. Бұл шығындар мен пайданы теңестіру үшін қоғамдық байланыс пен үйлестіру мәселесі. Сондай-ақ, ластануды бәсекелестік нарық арқылы шешу мүмкін емес екенін білдіреді. Ортақ шешім қажет, мысалы, ластанудан зардап шеккен тараптарға өтемақы төлеуге мүмкіндік беретін сот жүйесі, ластануды тыйым салатын немесе одан бас тартуға шақыратын үкіметтік араласу, немесе жасыл салықтар сияқты экономикалық ынталандырулар.

Сыртқы пайда

График оң немесе пайдалы сыртқы әсердің нәтижелерін көрсетеді. Мысалы, шамаменке қарсы вакцина ұсынатын сала бәсекелестік нарықта сауда жасайды деп есептейік. Вакцина алудан туындайтын шекті жеке пайда, сыртқы пайданың мөлшеріне қарағанда, шекті әлеуметтік немесе қоғамдық пайдадан кем (мысалы, вакцинацияның әрбір дозасы қоғамды, оның ішінде қатысудан бас тартқандарды да, шамаменкеден қорғайды). Шамаменкеге қарсы вакцина алудың бұл шеткі сыртқы пайдасы екі сұраныс қисығы арасындағы тік қашықтықпен бейнеленеді. Сыртқы шығындар жоқ деп есептесек, әлеуметтік шығын жеке шығынға тең болады. Егер тұтынушылар вакцина алудан тек жеке пайдасын ғана ескерсе, нарықта бұрынғы баға Pp және саны Qp орналып, тиімді баға Ps және саны Qs болмайды. Бұл соңғы көрсеткіш, шекті әлеуметтік пайда шекті әлеуметтік шығынға тең болуы керек екенін көрсетеді, яғни, әлеуметтік шекті пайда шекті әлеуметтік шығыннан асып кеткенше өндіріс көбейтілуі керек. Шектелмеген нарықта тиімсіздік туындайды, себебі Qp санында әлеуметтік пайда қоғамдық шығыннан жоғары, сондықтан қоғам көбірек тауар өндірілсе, жағдайы жақсарар еді. Мәселе мынада – адамдар жеткілікті емес вакцина сатып алады. Сыртқы пайда мәселесі қоғамдық игіліктер мәселесімен байланысты, яғни, адамдарды игіліктен толығымен немесе дерлік толығымен алып қою қиын. Қоғамдық игілікті өндірудің барлық немесе барлық дерлік қоғам үшін пайдалы сыртқы әсерлері бар. Сыртқы шығындар сияқты, мұнда да пайда мен шығынды теңестіру үшін қоғамдық байланыс және үйлестіру мәселесі туындайды. Бұл сондай-ақ вакцинация мәселесін бәсекелестік нарықтар шеше алмайтынын білдіреді. Үкімет вакцинаны субсидиялау немесе оның қолданылуын міндеттеу сияқты ұжымдық шешімдермен араласуы мүмкін. Егер үкімет мұндай шаралар қолданса, бұл игілік «қадірлі игілік» деп аталады. Мысалға, электр көліктерін енгізуді үдету немесе велосипедпен жүруді ынталандыру саясатын қарастыруға болады, екеуі де халық денсаулығына пайда келтіреді.

The graph shows the effects of a positive or beneficial externality. For example, the industry supplying smallpox vaccinations is assumed to be selling in a competitive market. The marginal private benefit of getting the vaccination is less than the marginal social or public benefit by the amount of the external benefit (for example, society as a whole is increasingly protected from smallpox by each vaccination, including those who refuse to participate). This marginal external benefit of getting a smallpox shot is represented by the vertical distance between the two demand curves. Assume there are no external costs, so that social cost equals individual cost. If consumers only take into account their own private benefits from getting vaccinations, the market will end up at price Pp and quantity Qp as before, instead of the more efficient price Ps and quantity Qs. This latter again reflect the idea that the marginal social benefit should equal the marginal social cost, i. e., that production should be increased as long as the marginal social benefit exceeds the marginal social cost. The result in an unfettered market is inefficient since at the quantity Qp, the social benefit is greater than the societal cost, so society as a whole would be better off if more goods had been produced. The problem is that people are buying too few vaccinations. The issue of external benefits is related to that of public goods, which are goods where it is difficult if not impossible to exclude people from benefits. The production of a public good has beneficial externalities for all, or almost all, of the public. As with external costs, there is a problem here of societal communication and coordination to balance benefits and costs. This also implies that vaccination is not something solved by competitive markets. The government may have to step in with a collective solution, such as subsidizing or legally requiring vaccine use. If the government does this, the good is called a merit good. Examples include policies to accelerate the introduction of electric vehicles or promote cycling, both of which benefit public health.

Себептер

Сыртқы факторлар көбінесе мүліктік құқықтардың дұрыс анықталмауынан туындайды. Кейбір заттарға, мысалы, заттарға, жерге және ақшаға меншік құқығын оңай анықтап, қорғауға болады, бірақ ауа, су және жабайы жануарлар көбінесе жеке және мемлекеттік шекаралардан еркін өтеді, меншік құқығын белгілеуді әлдеқайда қиындатады. Бұл агенттерді толық құнын төлемей тұтынуға итермелейді, нәтижесінде теріс сыртқы факторлар пайда болады. Оң сыртқы факторлар да мүліктік құқықтардың дұрыс анықталмауынан туындайды. Мысалы, тұмауға қарсы вакцина салдырған адам қоғамға беретін топтық иммунитеттің бір бөлігіне ие бола алмайды, сондықтан вакцина салдырудан бас тартуы мүмкін. Ресурстар нашар басқарылса немесе нақты анықталған мүліктік құқық болмаса, сыртқы факторлар жиі туындайды, әсіресе ортақ пайдалану ресурстарында. Өзара бәсекелестік пен қол жетімділіктің шектеусіздігі салдарынан балық шаруашылығы, орман және жайылымдар сияқты ортақ пайдалану ресурстары шектеусіз қол жеткізілім болғанда, зиянға ұшырап, нашарлауы мүмкін. Мүліктік құқықтар нақты анықталмаса немесе тиімді басқару құрылымдары болмаса, адамдар немесе ұйымдар ортақ ресурстарды ұзақ мерзімді салдарларын ескермей теріс пайдалануы мүмкін, бұл басқа пайдаланушылар мен қоғамға зиянды сыртқы факторларға әкелуі мүмкін. Гаррет Хардин бұл құбылысты "жалпыға ортақ мүліктің трагедиясы" деп атады, ол адамдардың ортақ ресурстардың тұрақтылығынан гөрі жеке мүдделерін бағалауға бейім екенін көрсетеді. Мысалы, егер бір аумақта бірнеше балықшы болса және ешқандай ережелер немесе шектеулер болмаса, балықшылар өмір сүру салтын сақтау үшін аулауды барынша арттыруға тырысады, бұл ақыр соңында балықтың көп аулануына және балық популяциясының азаюына әкеледі. Балық популяциясы азаяды, нәтижесінде экожүйелер бұзылады және балық шаруашылығы қаржылық шығынға ұшырайды. Бұл салдарлар келешек ұрпақтарға және ресурсқа тәуелді басқа адамдарға кері әсер етеді. Дегенмен, ортақ қорлардағы ресурстарға байланысты сыртқы факторларды азайту үшін қауымдастыққа негізделген басқару жүйелері, саудаланатын рұқсаттар және квоталар сияқты бірлескен басқару тәсілдерін қабылдау қажет. Қоғамдар ортақ мүліктің трагедиясын азайту және қазіргі және болашақ ұрпақтардың игілігі үшін ресурстарды тұрақты пайдалану мен сақтауды ынталандыру үшін мүліктік құқықтарды белгілеу немесе ортақ ресурстарға қол жеткізуді бақылау арқылы осы мақсатқа жете алады. Сыртқы факторлардың тағы бір жалпы себебі – мәміле жасау құнының болуы. Мәміле жасау құны – экономикалық сауда жасаудың құны. Бұл құн экономикалық агенттерге жасалуға тиіс саудаларды жасауға кедергі келтіреді. Мәміленің құны агентке тиімді пайдадан асып түседі. Нарықта өзара тиімді саудалар орын алмаса, онда ол нарық тиімсіз болады. Мәміле жасау құны болмаса, агенттер еркін келіссөздер жүргізіп, барлық сыртқы факторларды ішкілендіре алады. Мәміле жасау құнын жақсырақ түсіну үшін Рональд Коуздың әдістемелерін қарастыру маңызды. Сыртқы шығындар мен пайдаларды ішкілендіру үшін Пиговиялық салықтар немесе ережелер сияқты шаралар арқылы мемлекеттік араласу қажет деп санайтын сыртқы факторлардың стандартты теориясы Коузбен сынға алынды. Ол мәміле жасау құны туралы ұғымды ұсынады, оған тараптар арасында келісімдерге қол жеткізуге, оларды сақтауға және бақылауға байланысты шығындар кіреді. Коуздың пікірінше, сыртқы факторлар болған жағдайда, мәміле жасау құны жеке келіссөздердің тиімділігіне кедергі келтіріп, қанағаттанарлық емес нәтижелерге әкелуі мүмкін. Алайда, ол жеке тараптар мемлекеттік араласусыз сыртқы факторларды ішкілендіру үшін өзара тиімді келісімдерге келе алады деп мәлімдейді, егер мәміле жасау құны минималды болса және мүліктік құқықтар нақты анықталған болса. Дегенмен, Коуз өзінің тұжырымдамасын қолдау үшін фермер мен мал шаруашысы арасындағы мүліктік құқықтарды бөлу мысалын келтіреді. Фермердің егіні мал шаруашысының малдарынан зардап шегетін теріс сыртқы фактор бар деп есептейік. Мүліктік құқықтар нақты анықталған және мәміле жасау құны төмен болған қоғамда фермер мен мал шаруашысы дауды шешу үшін ерікті келісімге келе алады. Мысалы, фермер зиянды әсерді азайту үшін алдын алу шараларын қабылдауы мүмкін, немесе мал шаруашысы малдың келтірген зиянын фермерге өтеуі мүмкін. Коуздың тәсілі сыртқы факторларды басқару кезінде мүліктік құқықтар мен мәміле жасау құнын ескерудің маңыздылығын көрсетеді. Ол жеке тараптардың ерікті келісімдері арқылы сыртқы факторларды ішкілендіре алатынын және мүліктік құқықтарды бөлу және мәміле жасау құнын азайту осы мақсатқа жетуге көмектесетінін атап көрсетеді.

Externalities often arise from poorly defined property rights. While property rights to some things, such as objects, land, and money can be easily defined and protected, air, water, and wild animals often flow freely across personal and political borders, making it much more difficult to assign ownership. This incentivizes agents to consume them without paying the full cost, leading to negative externalities. Positive externalities similarly accrue from poorly defined property rights. For example, a person who gets a flu vaccination cannot own part of the herd immunity this confers on society, so they may choose not to be vaccinated. When resources are managed poorly or there are no well defined property rights, externalities frequently result, especially when it comes to common pool resources. Due to their rivalrous usage and non excludability, common pool resources including fisheries, forests, and grazing areas are vulnerable to abuse and deterioration when access is unrestrained. Without clearly defined property rights or efficient management structures, people or organizations may misuse common pool resources without thinking through the long term effects, which might have detrimental externalities on other users and society at large. This phenomenon—famously referred to by Garrett Hardin as the "tragedy of the commons"—highlights people's propensity to put their immediate self interests ahead of the sustainability of shared resources. Imagine, for instance, that there are no rules or limits in place and that several fishermen have access to a single fishing area. In order to maintain their way of life, fishermen are motivated to maximize their catches, which eventually causes overfishing and the depletion of fish populations. Fish populations decrease, and as a result, ecosystems are irritated, and the fishing industry experiences financial losses. These consequences have an adverse effect on subsequent generations and other people who depend on the resource. Nevertheless, the reduction of externalities linked to resources in common pools frequently necessitates the adoption of collaborative management approaches, like community based management frameworks, tradable permits, and quotas. Communities can lessen the tragedy of the commons and encourage sustainable resource use and conservation for the benefit of current and future generations by establishing property rights or controlling access to shared resources. Another common cause of externalities is the presence of transaction costs. Transaction costs are the cost of making an economic trade. These costs prevent economic agents from making exchanges they should be making. The costs of the transaction outweigh the benefit to the agent. When not all mutually beneficial exchanges occur in a market, that market is inefficient. Without transaction costs, agents could freely negotiate and internalize all externalities. In order to further understand transactional costs, it is crucial to discuss Ronald Coase's methodologies. The standard theory of externalities, which holds that internalizing external costs or benefits requires government action through measures like Pigovian taxes or regulations, has been challenged by Coase. He presents the idea of transaction costs, which include the expenses related to reaching, upholding, and keeping an eye on agreements between parties. In the existence of externalities, transaction costs may hinder the effectiveness of private bargaining and result in worse than ideal results, according to Coase. He does, however, contend that private parties can establish mutually advantageous arrangements to internalize externalities without the involvement of the government, provided that there are minimal transaction costs and clearly defined property rights. Nevertheless, Coase uses the example of the distribution of property rights between a farmer and a rancher to support his claims. Assume there is a negative externality because the farmer's crops are harmed by the rancher's livestock. In a society where property rights are well defined and transaction costs are minimal, the farmer and rancher can work out a voluntary agreement to settle the dispute. For example, the farmer may invest in preventive measures to lessen the impact, or the rancher could pay the farmer back for the harm the cattle caused. Coase's approach emphasizes how crucial it is to take property rights and transaction costs into account when managing externalities. He highlights that voluntary transactions between private parties can allow private parties to internalise externalities and that property rights distribution and transaction cost reduction can help make this possible.

Нарықтық емес экономикадағы шешімдер

Жоспарлы экономикада өндіріс көбінесе қажеттіліктермен ғана шектеледі, бұл артық өндірістен туындайтын сыртқы әсерлерді болдырмайды. Орталық жоспарлаушы нарықтың мұндай жұмыс орындарына сұраныс жасауын күтудің орнына, сыртқы әсерлерді азайтуға жұмыс істейтін салаларда жұмыс орындарын құруға және бөлуге қабілетті.

Парниктік газдар шығарындыларының сыртқы әсеріне арналған шешімдер

Өндірісте пайда болатын көміртегі шығарындылары және басқа да парниктік газдардың зиянды әсері, адамның қызметінен туындаған климаттың өзгеруінің көптеген экологиялық және адамдарға тигізетін зиянын күшейтеді. Бұл зиянды әсерлер өндіріс құнына да, дайын өнімнің нарықтық бағасына да енгізілмейді. Осы сыртқы факторға қарсы күресу үшін көптеген мемлекеттік және жекеше шешімдер ұсынылуда.

Эмиссиялық алым

Көміртегі шығарылымдарына салынатын алым немесе көміртегі салығы – тауар немесе қызмет өндірісінде туындаған әрбір ластану бірлігіне салынған салық. Бұл салық өндірушілерді өндіріс көлемін азайтуға немесе шығарындыларды азайтуға бағытталған шараларға, яғни таза технологияларға немесе материалдарға көшуге ынталандырады.

Шамалау мен сауда жүйелері

Шешімдік және сауда жүйесі үкімет белгілеген ластанудың тиімді деңгейіне қол жеткізуге мүмкіндік береді, о үшін шығарылымдардың жалпы көлемі белгіленіп, ластаушы компанияларға саудаланатын рұқсаттар беріледі, оларға рұқсат етілген деңгейдің белгілі бір үлесін ластауға мүмкіндік туады. Рұқсаттар ластануды азайтуға төмен шығын келетін компаниялардан, ластануды азайтуға жоғары шығын келетін компанияларға сатылады, сондықтан бұл жүйе шығынды тиімді етумен қатар, экономикалық тиімділікті де қамтамасыз етеді. Шешімдік және сауда жүйесі эмиссиялық төлемге қарағанда бірнеше практикалық артықшылықтарға ие, мысалы: 1. ол соңғы ластану деңгейіне қатысты белгісіздікті азайтады. 2. Егер компаниялар пайданы барынша арттыруға ұмтылса, олар жеке компаниялар үшін тиімді стандартқа жету үшін, сондай-ақ ғылыми-зерттеу және даму нарығын жаңаруға ынталандыратын, шығынды азайтуға бағытталған технологияларды пайдаланады. 3. Ластану құқығының нарықтық бағасы экономикада инфляция болған кезде баға деңгейімен бірге өседі. Эмиссиялық төлем және шешімдік сауда жүйесі – бұл теріс сыртқы әсер мәселесін шешуге бағытталған, ынталандыруға негізделген тәсілдер.

Командалық-бақылау ережелері

Командалық-бақылау ережелері ынталандыруға негізделген тәсілге балама болып табылады. Олар белгілі бір көлемде ластануды азайтуды талап етеді және технологиялық стандарт немесе өнімділік стандарты нысанында болуы мүмкін. Технологиялық стандарт ластануды тудыратын компаниялардан белгілі бір технологияны пайдалануды талап етеді. Бұл ластануды азайтуға мүмкіндік берсе де, тиімді емес және мандатталғаннан артық жұмыс істейтін технологияны зерттеу және дамытуға бағытталғандықтан инновацияны тежейді. Өнімділік стандарттары әрбір ластаушы компания үшін шығарылымдар деңгейі бойынша мақсаттар белгілейді. Компанияға қалаған шығарылымдар деңгейіне қалай жетуге болатынын өздігінен шешу мүмкіндігі бұл әдісті технологиялық стандарттан сәл тиімді етеді, алайда, ол шығарылымдарды азайту жүктемесін азайтуға көбірек мүмкіндік бар компанияларға ауыстыра алмағандықтан, шығарылымдарды лимиттеу және сауда жүйесінен кем тиімді.

Сыртқы шығындарды ғылыми есептеу

[[Файл:Азық-түлік өнімдерінің кең санаттары бойынша пайыздық баға өсімдерінің визуализациясы. webp|thumb|"Парниктік газдар эмиссиясының сыртқы факторлары өндіруші бағасына қосылғанда, кең санаттар үшін бағаның салыстырмалы пайыздық өсімі [∆]"].

Сын

Экологиялық экономика сыртқылық ұғымын сынға алады, себебі бұл ұғымда жүйелік ойлау және түрлі ғылымдарды интеграциялау жеткіліксіз. Экологиялық экономиканың негізінде неоклассикалық экономиканың (NCE) қоршаған орта мен қоғамдық шығындар мен пайдалар өзара жоятын "сыртқы факторлар" деген болжамының негізсіздігі тұр. Мысалы, Джоан Мартинес Алиер көрсеткендей, тұтынушылардың көп бөлігі тауар бағасына әсер ете алмайды, себебі бұл тұтынушылар әлі дүниеге келмеген болашақ ұрпақтар. Болашаққа қатысты дисконттау (арзандату) негізіндегі болжамдар, болашақтағы тауарлар қазіргі тауарлардан арзан болады деген тұжырымды ұсынады, бұл Фред Пирс және Стерн есебімен сынға алынды (дегенмен Стерн есебінің өзі дисконттауды қолданады және осы және басқа да себептермен Клив Спаш сияқты экологиялық экономистер тарапынан сынға ұшырады). Осы сыртқы факторларға қатысты, Пол Хоукен сияқты эко-бизнесмендер дәстүрлі экономикалық көзқарас ұстанады, яғни тұрақты емес өндірілген тауарлардың тұрақты өндірілген тауарлардан арзан болуының себебі – ақшалай емес адамдық орта, қоғам немесе болашақ ұрпақтар төлейтін жасырын субсидия. Хоукен, Амори және Хантер Ловинс бұл аргументтерді одан әрі дамытып, "Табиғи капитализм: келесі өнеркәсіптік революцияны құру" атты еңбегінде экологиялық капиталистік утопия визиясын насихаттайды. Керісінше, Джоан Мартинес Алиер сияқты экологиялық экономистер басқаша пікір білдіреді. Капитализмнің қандай да бір (жаңа) түрі алға жылжудың ең жақсы жолы деп есептеудің орнына, ескі экологиялық экономикалық сын сыртқы факторларды ішкі қабатқа енгізуді қазіргі жүйеге түзету ретінде қарастыруды сұраққа білдіреді. Карл Уильям Капптың зерттеулері "сыртқылық" ұғымының қате екенін көрсетеді. Шындығында, қазіргі кездегі бизнес кәсіпорындар пайда табу үшін шығындарды басқаларға ауыстыруды қалыпты практика ретінде қолданады. Чарльз Эйзенштейн пайданы жекешелендіру және сыртқы факторлар арқылы шығындарды қоғамға, табиғи ортаға немесе болашақ ұрпақтарға ауыстырудың қанағаттандырмас екенін дәлелдейді. Әлеуметтік-экологиялық экономист Клайв Спаш сыртқы факторлар теориясы экологиялық және әлеуметтік проблемаларды тиімді жұмыс істейтін экономикалық жүйедегі ұсақ бұзылыстар деп қате түсіндіреді дейді. Жекелеген сыртқы факторларды ішкі қабатқа енгізу құрылымдық жүйелік проблеманы шешуге көмектеспейді және осы шартты "сыртқы факторлардың" кең таралған сипатын мойындамайды. Дәл осы себепті, дәстүрлі емес экономистер сақтандыру принципі арқылы проблеманы тиімді болдырмау үшін әлеуметтік шығындардың дәстүрлі емес теориясын қолдануды ұсынады.

Ecological economics criticizes the concept of externality because there is not enough system thinking and integration of different sciences in the concept. Ecological economics is founded upon the view that the neoclassical economics (NCE) assumption that environmental and community costs and benefits are mutually cancelling "externalities" is not warranted. Joan Martinez Alier, for instance shows that the bulk of consumers are automatically excluded from having an impact upon the prices of commodities, as these consumers are future generations who have not been born yet. The assumptions behind future discounting, which assume that future goods will be cheaper than present goods, has been criticized by Fred Pearce and by the Stern Report (although the Stern report itself does employ discounting and has been criticized for this and other reasons by ecological economists such as Clive Spash). Concerning these externalities, some, like the eco businessman Paul Hawken, argue an orthodox economic line that the only reason why goods produced unsustainably are usually cheaper than goods produced sustainably is due to a hidden subsidy, paid by the non monetized human environment, community or future generations. These arguments are developed further by Hawken, Amory and Hunter Lovins to promote their vision of an environmental capitalist utopia in Natural Capitalism: Creating the Next Industrial Revolution. In contrast, ecological economists, like Joan Martinez Alier, appeal to a different line of reasoning. Rather than assuming some (new) form of capitalism is the best way forward, an older ecological economic critique questions the very idea of internalizing externalities as providing some corrective to the current system. The work by Karl William Kapp argues that the concept of "externality" is a misnomer. In fact the modern business enterprise operates on the basis of shifting costs onto others as normal practice to make profits. Charles Eisenstein has argued that this method of privatising profits while socialising the costs through externalities, passing the costs to the community, to the natural environment or to future generations is inherently destructive. Social ecological economist Clive Spash argues that externality theory fallaciously assumes environmental and social problems are minor aberrations in an otherwise perfectly functioning efficient economic system. Internalizing the odd externality does nothing to address the structural systemic problem and fails to recognize the all pervasive nature of these supposed 'externalities'. This is precisely why heterodox economists argue for a heterodox theory of social costs to effectively prevent the problem through the precautionary principle.