Кіріспе

Кальдор-Хикс жақсартуы, Николас Кальдор және Джон Хикстің есімдерімен аталатын экономикалық ресурстарды адамдар арасында қайта бөлу болып табылады. Бұл Парето жақсартуының интуитивті тартымдылығын сақтайды, бірақ талаптары азырақ болғандықтан, оны көбірек жағдайларда қолдануға болады. Қайта бөлу Кальдор-Хикс жақсартуы болып есептеледі, егер жағдайы жақсарған адамдар нашарлағандарды теориялық тұрғыда өтеуге мүмкіндігі болса және бұл Парето жақсартуына алып келсе. Өтемақы міндетті түрде төленуі керек емес (қазіргі жағдайды сақтауға ешқандай себеп жоқ) және сондықтан Кальдор-Хикс жақсартуы кейбір адамдардың жағдайын нашарлатуы мүмкін. Егер берілген жағдайдан Кальдор-Хикс жақсартуына мүмкіндік болмаса, онда бұл жағдай Кальдор-Хикс тиімді деп аталады, немесе Кальдор-Хикс критерийін қанағаттандырады деп айтылады. Нәтиже ең жоғары деңгейде болса, ол Хикс оңтайлы нәтижесі деп аталады. Хикс оңтайлы нәтижесі әрқашан Парето тиімді болады.

Түсіндірме

Қайта бөлу Парето жақсартуы деп аталады, егер кем дегенде бір адамның жағдайы жақсарса және ешкімнің жағдайы нашарламаса. Бірақ, іс жүзінде, экономикалық саясатты өзгерту сияқты әлеуметтік шара қолдану кезінде кем дегенде бір адамның жағдайы нашарламайынша, шара қабылдау мүмкін емес. Тіпті ерікті сауда-саттықтар да үшінші тараптың жағдайы нашарласа, Парето жақсартуы болмауы мүмкін. Кальдор-Хикс жақсарту критерийін қолданғанда, егер жағдайы жақсарған адамдар қағида бойынша жағдайы нашарлаған адамдарға өтемақы төлеуге дайын болса, онда бұл жағдай жақсару болып есептеледі, сондықтан Парето жақсартуына қол жеткізуге болады (бірақ міндетті емес). Мысалы, ластану тудыратын ерікті сауда-саттық, егер сатып алушылар мен сатушылар ластанудан зардап шеккендерге толық өтемақы төлеуге дайын болса да, Кальдор-Хикс жақсартуы болып табылады. Кальдор-Хикс өтемақының нақты төленуін талап етпейді, тек өтемақы төлеу мүмкіндігі болуын қана талап етеді, сондықтан әрбір адамның жағдайы нашарламауы керек емес. Кальдор-Хикс тиімділігі бойынша, жақсару кейбір адамдардың жағдайы нашарлауына әкелуі мүмкін. Парето жақсартуы барлық қатысушылардың жағдайының жақсаруын (немесе кем дегенде ешкімнің жағдайы нашарламауын) талап етеді. Кез келген Парето жақсартуы Кальдор-Хикс жақсартуы болып табылады, бірақ көптеген Кальдор-Хикс жақсартулары Парето жақсартулары емес. Басқаша айтқанда, Парето жақсартулары жиынтығы Кальдор-Хикс жақсартулары жиынтығының нақты кіші жиынтығы болып табылады. Бұл Кальдор-Хикс критерийінің Парето критерийіне қарағанда икемділігі мен қолданылу аясының кеңдігін көрсетеді.

Саясат құруда пайдалану

Кальдор-Хикс әдістері көбінесе тиімділік мақсаттары ретінде емес, әлеуетті жақсартуларды тексеру құралы ретінде қолданылады. Олар қандай да бір іс-әрекет экономиканы Парето тиімділігіне жақындататынын анықтауға мүмкіндік береді. Кез келген өзгеріс әдетте біреулердің жағдайын жақсартады, ал екіншілерінікі нашарлайды, сондықтан бұл тесттер пайда тапқандардың жоғалғандарға өтемақы төлесе не боларын қарастырады. Кальдор критерийі бойынша, егер пайда тапқандар өзгеріске келісу үшін жоғалғандарға төлеуге дайын ең жоғары сома, жоғалғандар қабылдауға дайын ең төменгі сомадан көп болса, онда іс-әрекет экономиканы Парето оптималдығына жақындатады. Хикс критерийі бойынша, егер жоғалғандар өзгерістен бас тарту үшін пайда тапқандарға төлейтін ең жоғары сома, пайда тапқандар келісу үшін қабылдайтын ең төменгі сомадан аз болса, онда іс-әрекет экономиканы Парето оптималдығына жақындатады. Демек, Кальдор тесті жоғалғандар келісімге кедергі келтіре алатынын ескереді және пайда тапқандар өздерінің пайдасын соншалықты бағалай ма, олар келісімді қабылдауға жоғалғандарға төлей ала ма және төлеуге дайын ба деген сұрақ қояды. Хикс тесті болса, пайда тапқандар өзгерісті жүзеге асыра алатынын ескереді және жоғалғандар өздерінің зиянын өзгеріске келіспеу үшін пайда тапқандарға төлеуге кеткен шығыннан артық деп санай ма деген сұрақ қояды. Әрбір жеке критерийдің техникалық кемшіліктері анықталғаннан кейін, олар бірдей кемшіліктері жоқ, «Кальдор-Хикс критерийі» деп белгілі Сцитовский критерийіне біріктірілді. Кальдор-Хикс критерийі DOTMLPF, игілік-құрал экономикасы және басқару экономикасы сияқты ойын теориясының нөлдік емес жиынтық ойындарында кеңінен қолданылады. Мысалы, ол шығын-пайданы талдаудың негізін құрайды. Шығын-пайданы талдауда жоба (мысалы, жаңа әуежай) жалпы шығындармен, мысалы, құрылыс және экологиялық шығындармен, жалпы пайдамен, мысалы, әуе компанияларының табысымен және жолаушыларға қолайлылықпен салыстырылады. (Дегенмен, шығын-пайданы талдау әртүрлі адамдарға әртүрлі әлеуметтік игіліктерді тағайындауы мүмкін, мысалы, кедейлерге артық игілік беру арқылы, өтемақы критерийі шығын-пайданы талдауда әрқашан қолданылмайды.) Пайда шығыннан асып түссе, жобаға рұқсат беріледі. Бұл, тиімді түрде, Кальдор-Хикс критерийін қолдану болып табылады, өйткені бұл пайда тапқандар теориялық тұрғыдан зиян шеккендерге өтемақы төлеуге қабілетті болуын талап етеді. Бұл критерийдің қолданылу себебі, егер бұл басқаларға үлкен пайда әкелсе, қоғамның бір бөлігінің жағдайын нашарлатуды ақтауға болады.

Сындар

Калдор-Хикс критериктеріне ең көп айтылатын сын – егер өтемақы іс жүзінде төленбесе, жеңімпаздардың жеңілгендерді өтеуге қабілетінің неге маңызды болуы керек, немесе шешім қабылдау критерийлері ретінде моральдық немесе саяси мәні болуы керек екендігі түсініксіз. Техникалық тұрғыдан алғанда, Кальдор-Хикс критерийлерінің әртүрлі нұсқаларында қажетті формальды қасиеттер жетіспейді. Мысалы, Тибор Сцитовский Кальдор критерийінің ғана антисимметриялық еместігін көрсетті: A нәтижесі B нәтижесінен жақсырақ болуы мүмкін (Кальдор критерийі бойынша), бірақ B де A-дан жақсырақ болуы мүмкін. Біріктірілген Кальдор-Хикс критерийінде мұндай мәселе жоқ, бірақ ол транзитивті емес болуы мүмкін (яғни A, B-дан жақсырақ, ал B, C-ден жақсырақ болса, A, C-ден жақсырақ екені міндетті емес).