Кіріспе

Парма және Пьяченца герцогтігі (Ducatus Parmae et Placentiae) – 1545 жылы құрылған, қазіргі Эмилия-Романья аймағында орналасқан итальян мемлекеті. Бастапқыда Папа Павел III оны ұлы Пьер Луиджи Фарнезеге мұрагерлік герцогтық еткеннен кейін Фарнезе әулетінің билігінде болды. 1731 жылға дейін әулет билік жүргізді, соңғы герцог Антонио Фарнезе тікелей мұрагерлері болмағандықтан қайтыс болды. Габсбургтердің он жылдық үкімдігінен кейін герцогтік Парма Бурбон әулетіне өтті. Наполеон шапқынынан басып алынып, Францияға қосылды, бірақ Наполеон жеңілгеннен кейін 1814 жылы тәуелсіздігі қайта жаңартылды. Наполеонның әйелі Мария Луиза (Мария Луигия) қайтыс болғанға дейін герцогиня ретінде билік етті. Парма 1847 жылы Бурбон әулетінің билігіне қайта оралды, ал 1859 жылы герцогтік жаңа Италия мемлекетіне енгендіктен ресми түрде таратылды. Алессандро 1592 жылдың 3 желтоқсанында Кан-де-Бек қамалында аркебус оғынан туған гангренадан Пармадан шалқап, қайтыс болды. Өлімінен бір жыл бұрын, отбасының билігін нығайту және 2500 адамдық жұмыс күшіне жұмыс беру мақсатында, қаланың кедей тұрғындарынан құралған Цитадель бекінісін салуға бұйрық берді. Өнер мен музыкаға құштар Рануччо I герцог сотын Италиядағы музыка өнеріндегі жетекші орынға шығарды. Осы кезеңде қала бірегей ескерткіштермен толықты: Палаццо делла Пилотта, Палаццо Дукале және Фарнезе театры. Заманауи заңнама қабылданды, бұл Парманы өмір салты және сәулеттік үлгі тұрғысынан өте жақсы орталыққа айналдырып, оны басқа маңызды еуропалық астаналармен тең мәртебелі мәдени астанаға айналдырды. Оның үкімдігі кезінде оған қарсы сөз байласты деген айыппен 100-ден астам пармалық азамат ашық түрде өлім жазасына кесілді. 1628 жылы Рануччо I қайтыс болғаннан кейін герцогтік оның он алты жасар ұлы Одоардоға өтті. Ол сол жылдың 11 қазанында Флоренцияда Тоскананың ұлы герцогы Козимо II де Медичидің қызы, он бес жасар Маргарита де Медичиге үйленді. Бұл герцогтік үшін қиын жылдар болды. 1630 жылы болған қорқынышты індет халықты қырып салғаннан басқа, жаңа герцог 6000 жаяу әскерін ұстап тұрды және оны қаржыландыру үшін азаматтарын ауыр жағдайға түсіріп, банкирлер мен саудагерлерге қарызға батты. Көп шығындарға қарамастан, оның алғашқы науқаны сәтсіз аяқталды: Пьяченцаны испан әскерлері басып алды, оның әскерлері Модена герцогы Франческо I д'Эсте тарапынан Парма аумағында жеңіліске ұшырады, ал Одоардо Испаниямен бейбітшілік шартына қол қоюға мәжбүр болды. Ол 1646 жылдың 11 қыркүйегінде Пьяченцада 34 жасында қайтыс болды, герцогтік оның ұлы Рануччо II-ге өтті, ал екі жыл бойы регенттікке оның әйелі Маргарита де Медичи және оның ағасы кардинал Франческо Мария Фарнезе 18 жасқа дейін қамқорлық жасады. 1691 жылы Парма герцогтігіне Император әскері басып кірді және әйелдер мен балалармен Пармаға келген төрт мың сарбаз олжалады. Олардың күтімі тек азаматтардың мойнында болды ғана емес, сонымен қатар зорлау, зорлық-зомбылық пен қорлау бірін-бірі тынымсыз жалғастырды. Рануччо II өзінің азаматтарының жағдайын жақсарту үшін көптеген жұмыстар жасады, бірақ соттың алаңсыз өмірі мен қазыналық қорлар арасындағы айырмашылық өте үлкен болды. Парма сотында айналып тұратын барлық тұлғаларды ұстап тұру үшін герцог барлық нәрсеге салық салуға мәжбүр болды, бірақ шіркеу кірісіне тиіспеді. Билік құрған кезінде Рануччо II бағалы суреттер мен кітаптарды сатып алды, Римдегі резиденцияларда сақталған отбасылық коллекциялардың көп бөлігін Пармаға көшірді және 1688 жылы жаңа герцог театры ашылды. Рануччо II-нің оның орнын басатын ұлы Одоардо болды, бірақ ол әкесінен бұрын қайтыс болғандықтан герцогтікті ешқашан басқармады. Өлімінен үш жыл бұрын, елші граф Фабио Перлеттидің делдалдығы арқасында Одоардо Нойбург графының қызы Палатин Доротея Софиге үйленді, олардан екі бала дүниеге келді: сегіз айлық шағында қайтыс болған Алессандро және Елизавета. 1694 жылдың 11 желтоқсанында Рануччо II кенеттен қайтыс болғаннан кейін герцогтік он алты жастағы екінші ұлы Франческоның қолына өтті, ол ағасы Доротеяның жесіріне үйленді.

Франческо Фарнезе билігі

Франческо Фарнезе еңбегі Фарнезе әулетін үлкен саясаттың ортасына толыққанды қайтарды. Өте қиын қаржылық жағдайды мұра еткен ол, жағдайды жақсарту үшін сарайдың қажетсіз шығындарын қысқартты, көптеген қызметшілерді, музыканттарды, әзілкештерді және ергежейлі адамдарды жұмыстан шығарды. Сонымен қатар, ол сахналық қойылымдар, сарайлық тойлар мен банкеттерді де тоқтатты. Пьяченца қаласын По өзенінің эрозиясынан қорғау үшін гидротехникалық құрылыс салынды, Парма университетінің кеңейтілуі мен Колледжо деи Нобилидің дамуына қолдау көрсетілді, соның арқасында мемлекеттік құқық, тарих, тілдер және географияны зерттеуге ынталандырылды. Суретшілер, жазушылар, музыканттар мен драматургтер сарайдың қорғауында болды. 1712 жылы Кольрон герцогтік сарайының жөндеу жұмыстары басталды, ол 1730 жылы аяқталды. 1714 жылы герцогтік, Франческоның Испаниядағы елшісі Джулио Альберонидің араласуы арқасында, өзінің немере қызы Элизабетті сол жылдың басында жесір қалған Испания королі Филипп V-ке үйлендіріп, маңызды дипломатиялық жетістікке қол жеткізді.

Фарнездер мен Бурбон-Парма әулетінің жойылуы

Ер бала мұрагерлерінің болмауына байланысты, герцог Антонио Фарнезедің немересі Элизабет Фарнезе Фарнезе әулетінің мұрагері деп жарияланды. Оған көптеген неке ұсыныстары түсті, соңында 1714 жылы Испанияның Филипп V-ге тұрмысқа шықты. 1731 жылы баласыз герцог Антонио қайтыс болғаннан кейін, Филипп V 1725 жылғы Вена келісімі мен 1729 жылғы Севилья келісімінде белгіленгендей, әйелінің герцогтікке қатысты құқықтарын растады және оларды испан Бурбон әулетіне талап етті. Осылайша герцогтікті оның Элизабеттен болған тұңғыш ұлы, Испанияның Инфанте Карлос мұраға алды, ол Парма мен Пьяченцаның герцогы Карл I ретінде билік етті. Ол Польша мұрагерлік соғысы аяқталғанға дейін төрт жыл бойы өзінің иеліктерімен басқарды, содан кейін 1738 жылғы Вена шартында белгіленгендей, Неаполь және Сицилия корольдіктерінің орнына екі герцогтікті де Габсбург әулетіне өткізді. Габсбургтар 1748 жылы Австрия мұрагерлік соғысының аяқталуына дейін билік етті, ал соңғы бейбіт келісім шарты – Экс-ла-Шапель келісімі герцогтікті Испанияның Инфанте Филиппісіне, Карл I-нің кіші інісіне Бурбон әулетіне қайтарды. Герцог Филипп Парма Бурбон әулетінің негізін қалады, Парма, Пьяченца және Гуасталла герцогтігін кеңейтіп, көрші Гуасталланың Гонзага билеушілері 1746 жылы жойылды. 1796 жылы герцогтік Наполеонның француз әскерлерімен басып алынды, мемлекеттің саяси жағдайы қатты шатасты. Фердинанд француз әскери губернаторларының басшылығымен 1801 жылғы Аранхуэс келісіміне дейін тағында қалды, онда Бурбон және Наполеон әулеттері арасындағы келісім бойынша герцогтік Тосканаға айырбастау үшін Францияға берілді, бірақ герцог 1802 жылы қайтыс болғанға дейін Пармада қалды.

Наполеон дәуірі (1796-1814)

Наполеон Бонапарт герцогтіктің болашағына қатысты шешімін кешіктірді, Бурбондардың Еуропа соғыстарына өз одақтастары ретінде толыққанды қатысуын тіледі. Француз заңдары мен басқару жүйесі біртіндеп енгізілгенімен, ресми түрде Франция империясына қосылу 1808 жылы, Пиреней түбегіндегі соғыс басталғаннан кейін ғана жарияланды. Герцогтік Таро департаменті ретінде қайта құрылды.

Герцогтіктің соңғы онжылдықтары (1814 - 1860 жж.)

1814 жылы герцогтіктер Наполеонның Габсбург әйелі Мари Луизаға берілді, ол оларды өмірінің соңына дейін басқарды. 1847 жылы қайтыс болғаннан кейін герцогтік, бұрын шағын Лукка герцогтігін басқарған Бурбон Парма әулетіне қайтадан қайтарылды. Гуасталла Моденаға өткізілді. Бурбондар 1859 жылға дейін билік етті, содан кейін Австрияға қарсы соғыста француз және сардиниялықтардың жеңісінен кейін болған төңкеріс оларды биліктен қуғызды (Францияда бұл Австрия соғысы, ал Италияда – Екінші Тәуелсіздік соғысы деп аталды). Италия тарихында билеуші монархтар екі рет, 1848 және 1859 жылдары қатарынан көтерілістер нәтижесінде биліктен сүріндірілген жалғыз жағдай осы болды. Мұның себептері Италияның бірігуге ұмтылысы мен Мари Луизаның консервативтік емес билігінен кейін Бурбондарға деген жеккөрініштен туындайды. 1859 жылдың желтоқсанында Парма және Пьяченца герцогтігі Тоскана Ұлы Герцогтігімен және Модена Герцогтігімен бірігіп, Орталық Италияның Біріккен Провинцияларын құрды. 1860 жылдың наурыз айында өткен референдумнан кейін бұл Сардиния Корольдігімен бірікті, ол 1861 жылы Италия Корольдігі болып өз атауын өзгертті.