Солтүстік Еуропаның ежелгі халқы – Фенн тайпалары

Кіріспе

Солтүстік-шығыс Еуропаның ежелгі халқы, Еуропаның ежелгі халқы.

Фенни – Солтүстік-шығыс Еуропаның ежелгі халқы, оларды алғаш рет Корнелий Тацит 98 жылы «Германия» еңбегінде сипаттаған.

Ежелгі жазбалар

Феннилерді алғаш рет Корнелий Тацит 98 жылы «Германия» еңбегінде атаған. Олардың орналасқан жері нақты белгісіз, себебі Тациттің сипаттауында дәлдік жетіспейді: «Венедтер өздерінің шабуылдарында Певкин мен Фенни арасындағы барлық орманды және таулы аймақтарды басып алды». Грек-рим географы Птолемей шамамен 150 жылы жазылған «География» еңбегінде финнои (Φιννοι) деп аталатын халықты еске алады, олар, әдетте, феннилермен бірдей саналады. Ол оларды екі түрлі аймаққа орналастырады: Солтүстік Скандинавиядағы солтүстік топ, бұл аймақ сол кезде арал деп есептелген; және Висла өзенінің жоғары ағысында (Оңтүстік-Шығыс Польша) тұратын оңтүстік топ. Екі топтың арасындағы байланыс әлі де анық емес. Фенни/Финни туралы келесі ежелгі дерек 6 ғасырдың хроникашысы Иорданның «Гетика» еңбегінде кездеседі. Ол Сканза (Скандинавия) аралын сипаттағанда Птолемейдің финноиларына ұқсас үш топты атап көрсетеді: Скререфенна, Финнаита және ең жұмсақ финдер (mitissimi Finni). Скререфеннаның «шаңғымен жүретін финдер» деген мағынаны білдіретіні айтылады және олар, әдетте, Птолемейдің солтүстік финноиларымен және бүгінгі финдермен теңестіріледі. Финнаиталар Швецияның оңтүстігіндегі Финнведендермен байланыстырылған. Митиссими Финни кім болғаны белгісіз.

Этно-тілдік қатынас

Тацит феннилерді германдық немесе сарматтық деп жіктеуге көз жеткізбеді. Бұл пікірге қарсы дәлел – Тациттың феннилерді аймақтың басқа, әлдеқайда германдық емес халықтарынан, мысалы, аестийлер мен венетилерден ажыратуы. Сондай-ақ, Тациттің феннилері қазіргі фин халқының арғы тегі болуы мүмкін деген жорамал бар. Юха Пентикиненнің айтуынша, Тацит феннилерді сипаттағанда саамдарды немесе финн тайпаларын айтқан болуы мүмкін, ал кейбір археологтар бұл халықты Фенноскандияның түпкі тұрғындары деп санайды. Феннилер туралы түсініктерге финн-эстондықтар да әртүрлі интерпретацияларда кірген. Дегенмен, кейбір тіл білімі мамандарының пікірінше, белгілі бір тілдік деректерді б.з.д. 1800 жыл шамасындағы ерте қола дәуірінде прото-саам және прото-фин тілдерінің таралуына дейін Балтық теңізінің солтүстік-шығыс аймағында болған ежелгі үнді-еуропа тілінің диалектісі және белгісіз палеоевропа тілдерінің болуын қолдайтын ретінде түсіндіруге болады. Алайда, Тацит заманында (біздің заманымыздың 1-ғасыры) финн-ұғыр тілдері (прото-саам және прото-фин) солтүстік Фенносканиядағы басты тілдер болды. Тағы бір теория бойынша, Тациттің феннилері мен Птолемейдің солтүстік финноилері – бір халық болған және солтүстік Фенносканияның түпкі саам халқын құраған, бұл Тациттің сипаттамасын олар туралы алғашқы тарихи жазбаға айналдырған. Ал екі түрлі "финнои" тобының аталуы финдер мен саамдар арасында бөлініс болғанын көрсетеді. Бірақ бұл Скандинавияның солтүстігіндегі финноилерді анықтау үшін ықтимал болғанымен, Тациттің феннилеріне қатысты күмәнді. Тациттің феннилері (және Птолемейдің оңтүстік финноилері) скандинавиялық түбекте емес, континенттік Еуропада орналасқан, сондықтан олар қазіргі саамдардың қоныстанған жерінен тыс болды. Бұған қарсы, археологиялық деректер саамдардың ежелгі замандағы аумағының кеңірек болғанын көрсетеді. Саам топонимдері Оңтүстік Финляндия мен Карелияға дейін таралған. Кейбір ғалымдар Тациттің "фенни" терминінің мағынасы жоқ, оны нақты бір аймаққа немесе этникалық топқа жатқызу мүмкін емес деп санайды. Бірақ Тацит феннилерді географиялық тұрғыдан пеукин және венед тайпаларымен байланыстырады, бірақ дәл емес, соңғылары әдетте олардың арасындағы "орман мен тауларды" шапқандығын айтады. Ол сонымен қатар феннилердің өмір салтын егжей-тегжейлі сипаттайды. Владимир Орел оның этимологиясын нақты деп санамаса да, бірнеше баламалы ұсыныстарды келтірді (мысалы, протокельт *þenn "төбе"). Тацит феннилерді былай сипаттайды:

Tacitus was unsure whether to classify the Fenni as Germanic or Sarmatian. Against this argument is the fact that Tacitus distinguishes the Fenni from other probably non Germanic peoples of the region, such as the Aestii and the Veneti. It has also been suggested that Tacitus' Fenni could be the ancestors of the modern Finnish people. Juha Pentikäinen writes that Tacitus may well have been describing the Sámi or the proto Finns when referring to the Fenni, noting some archeologists have identified these people as indigenous to Fennoscandia. The context of Fenni has also included the Finnic Estonians throughout different interpretations. Nevertheless, according to some linguists, certain linguistic evidence may be interpreted supporting the idea of an archaic Indo European dialect and unknown Paleo European languages existing in north eastern Baltic Sea region before the spread of Finno Ugric languages like Proto Sámi and Proto Finnic in the early Bronze Age around 1800 BC. However, in Tacitus's time (1st century AD) Finno Ugric languages (Proto Sámi and Proto Finnic) were the main languages in northern Fennoscandia. Another theory is that Tacitus' Fenni and Ptolemy's northern Phinnoi were the same people and constituted the original Sámi people of northern Fennoscandia, making Tacitus' description the first historical record of them, and the mention of two different "Phinnoi" groups may suggest that there was already a division between Finns and Sámi. But while this may seem a plausible identification for the Phinnoi of northern Scandinavia, it is dubious for Tacitus' Fenni. Tacitus' Fenni (and Ptolemy's southern Phinnoi) were clearly based in continental Europe, not in the Scandinavian peninsula, and were thus outside the modern range of the Sámi. Against this, there is some archaeological evidence that the Sámi range may have been wider in antiquity. Sámi toponyms are found as far as Southern Finland and Karelia

The uncertainties have led some scholars to conclude that Tacitus' Fenni is a meaningless label, impossible to ascribe to any particular region or ethnic group. But Tacitus appears to relate the Fenni geographically to the Peucini and the Venedi, albeit imprecisely, stating that the latter habitually raided the "forests and mountains" between the other two. He also gives a relatively detailed description of the Fenni's lifestyle. although Vladimir Orel viewed its etymology as unclear and listed a couple of alternative proposals (i. e. a derivation from Proto Celtic *þenn "hill"). Tacitus describes the Fenni as follows:

In wonderful savageness live the nation of the Fenni, and in beastly poverty, destitute of arms, of horses, and of homes; their food, the common herbs; their apparel, skins; their bed, the earth; their only hope in their arrows, which for want of iron they point with bones. Their common support they have from the chase, women as well as men; for with these the former wander up and down, and crave a portion of the prey. Nor other shelter have they even for their babes, against the violence of tempests and ravening beasts, than to cover them with the branches of trees twisted together; this a reception for the old men, and hither resort the young. Such a condition they judge happier than the painful occupation of cultivating the ground, than the labour of rearing houses than the agitations of hope and fear attending the defense of their own property or the seizing that of others. Secure against the designs of men, secure against the malignity of the Gods, they have accomplished a thing of infinite difficulty; that to them nothing remains even to be wished. This description is of a lifestyle much more primitive than that of the medieval Sámi, who were pastoralists living off herds of reindeer and inhabiting sophisticated tents of deer hide. But the archaeological evidence suggests that the proto Sámi and Proto Finns had a lifestyle more akin to Tacitus' description.

Фендер керемет жабайылықта, аяусыз кедейлікте өмір сүреді, олардың қаруы, жылқысы және үйі жоқ; олардың тағамы – қарапайым шөптер, киімдері – терілер, төсегі – жер. Олардың жалғыз үміті – жебелері, оларды темірдің жетіспеуіне байланысты сүйектермен ұшымен жасайды. Олардың күнкөрісі – аң аулау, әйелдер де, ерлер де осымен айналысады, себебі олар аң аулап, олжадан үлес сұрайды. Олар тіпті нәрестелерін де дауыл мен жыртқыш аңдардан қорғау үшін ағаш бұтақтарымен жасайды. Бұл қарттарға да пана, ал жастар осы жерге жиналады. Олар мұндай өмір салтын жерді өңдеудің қиын еңбегінен, үй салудың шаршатуынан және өз мүліктерін қорғау немесе басқалардың мүлігін тартып алумен байланысты үміт пен қорқыныштан гөрі бақытты деп санайды. Адамдардың қастандықтарынан, құдайлардың ашуынан аман болып, олар мүмкін емес нәрсені істеді: енді оларға тілек білдірудің қажеті жоқ. Бұл сипаттама ортағасырлық саамдардың өмір салтынан гөрі әлдеқайда примитивті. Бірақ археологиялық деректер прото-саамдар мен прото-финндердің өмір салты Тациттің сипаттамасына ұқсас болғанын көрсетеді.

Ежелгі

Иорданның «Гетикасы» (шамамен 550 ж.)
Птолемейдің «Географиясы» (шамамен 150 ж.)
Тациттың «Германиясы» (шамамен 100 ж.)