Рим мен готттардың шайқасы (378 жыл)

Кіріспе

Рим империясы мен готтар арасындағы шайқас (378)
378 жылғы шайқас

Адрианополь шайқасы (9 тамыз 378), кейде Адрианополь шайқасы деп те аталады, Шығыс Рим императоры Валенттің басшылығымен Шығыс Рим армиясы мен Фритигерн бастаған гот көтерілісшілері (негізінен тервингтер, сондай-ақ греутингтер, гот емес аландар және түрлі жергілікті көтерілісшілер) арасында болды. Шайқас Римнің Фракия провинциясындағы Адрианополь маңында (қазіргі Эдирне, Еуропалық Түркия) өтті. Шайқас готтардың үлкен жеңісімен және император Валенттің қазасымен аяқталды. 376–382 жылдардағы гот соғысының бір бөлігі ретінде, бұл шайқас көбінесе 5 ғасырда Батыс Рим империясының құлауына әкелген оқиғалардың бастауы деп есептеледі. Шайқасқа дейінгі оқиғалар туралы римдіктердің көзқарасынан жасалған толық мәліметтерді Аммиан Марцеллин жазған, және ол оның тарихының шешімді бөлігін құрайды.

Өмірбаян

376 жылы Алавивус пен Фритигерн бастаған готтар ғұндардың шабуылынан кейін Шығыс Рим империясына қоныстануға рұқсат беруді сұрады. Олар шаруалар мен сарбаздар болатынына үміттеніп, Шығыс Рим императоры Валент оларға империяда одақтастар (foederati) ретінде тұруға рұқсат берді. Алайда Дунайдан өтіп, Рим аумағына кірген соң, римдік провинциялық қолбасшылар Люпицин мен Максимнің адалсыздығы жаңа келгендерді көптеген қиындықтарға ұшыратып, көтеріліске итермеледі. Содан соң Валенс готтарға қарсы күресу үшін батыс императоры Грацианнан күш сұрады. Грациан генерал Фригиридті және оның сақшыларының басшысы Рихомерді жіберді. Адрианополь шайқасына дейінгі келесі екі жыл бойы екі тараптың да нақты жеңіске жетпеген бірнеше шайқастар болды. 378 жылы Валент өзін басқаруды шешті және Сириядағы өзінің жеке ресурстарынан, сондай-ақ Ғаллиядағы Батыс Рим империясының қорынан қосымша әскер жинады. Валент Антиохиядан Константинопольге аттанды және 30 мамырда жетті. Ол Италиядан келген Себастьянды Фракиядағы рим әскерін қайта ұйымдастыруға тағайындады. Себастьян 2000 легионерімен Адрианопольге қарай жол тартты. Жол бойында олар готтардың шағын отрядтарына кездесіп, оларға шабуыл жасады. Готтардың басшысы Фритигерн римдік қауіпке қарсы тұру үшін Никополисте және Береяда (қазіргі Стара-Загора) әскерін жинады. Осы уақытта Грацианның әскерінің көп бөлігі Паннонияда болды, онда олар Рейн арғы жағынан Лентиандықтардың (аламандардың бір бөлігі) шабуылына ұшырады. Римдіктер Аргентария маңында (қазіргі Колмар қаласының жанында, Франция) летиандықтарды жеңіп, қайта жинағаннан кейін Грацианның әскері шығысқа қарай, ішінара теңіз арқылы, ішінара құрлықпен сапарлады. Себастьянның готтарға қарсы жеңісі мен Грацианның лентиандарды жеңгені туралы естіген Валенс өзінің жеңісіне толықтай дайын болды. Готтармен шайқасу алдында Себастьян әскерімен қосылу үшін Валент әскерін Мелантиядан Адрианопольге көшірді. 6 тамызда барлау Валенске шамамен 10 000 гот Адрианопольге қарай солтүстікке қарай 25 шақырым жерден жылжып келе жатқанын хабарлады. Адрианопольде дайындық жүргізу үшін Валент лагерін бекініспен және ормен қоршады. Грацианның алдын ала Адрианопольге жіберген Рихомеріске Валенске күш қосылғанша күтіп тұруды сұраған хат жеткізілді. Валенттің офицерлері де оған Грацианды күтуді ұсынды, бірақ Валент күтпей-ақ, соңғы жеңіске қол жеткізуге дайын болып, шайқасуға шешім қабылдады.

In 376, the Goths, led by Alavivus and Fritigern, asked to be allowed to settle in the Eastern Roman Empire after being displaced by the invasions of the Huns. Hoping that they would become farmers and soldiers, the Eastern Roman emperor Valens allowed them to establish themselves in the Empire as allies (foederati). Once across the Danube and into Roman territory, however, the dishonesty of the Roman provincial commanders Lupicinus and Maximus led the newcomers to revolt after suffering many hardships. Valens then asked Gratian, the western emperor, for reinforcements to fight the Goths. Gratian sent the general Frigeridus with reinforcements, as well as the leader of his guards, Richomeres. For the next two years preceding the Battle of Adrianople there were a series of running battles with no clear victories for either side. In 378, Valens decided to take control himself and assembled additional troops from his own resources in Syria and from the reserves of the Western Roman Empire in Gaul. Valens left Antioch for Constantinople, and arrived on 30 May. He appointed Sebastianus, newly arrived from Italy, to reorganize the Roman armies already in Thrace. Sebastianus picked 2,000 of his legionaries and marched towards Adrianople. Along the way, they came upon and ambushed small detachments of Goths. Fritigern as the leader of the Goths assembled his forces at Nicopolis and Beroe (now Stara Zagora) in order to deal with the Roman threat. At the time, much of Gratian's army was in Pannonia where they were in the interim attacked across the Rhine by the Lentienses (part of the Alamanni). After the Romans regrouped and defeated the Lentienses near Argentaria (near modern day Colmar, France), Gratian's army traveled east partly by sea and partly overland. Upon learning of Sebastianus's success against the Goths and of Gratian's victory over the Lentienses, Valens was more than ready for a victory of his own. To link up with Sebastianus's forces before confronting the Goths, Valens moved his army from Melantias to Adrianople. On 6 August, reconnaissance informed Valens that approximately 10,000 Goths were advancing toward Adrianople from a position 25 kilometers to the north. In preparation at Adrianople, Valens fortified his camp with both ditches and ramparts. Richomeres, sent in advance to Adrianople by Gratian, carried a letter asking Valens to wait for his arrival with reinforcements before engaging in battle. Valens' officers also recommended that he wait for Gratian, but Valens decided to fight without waiting, ready to claim the ultimate prize.

Валенстің әскерінің күші

Қазіргі заманғы бірнеше тарихшы Валенттің әскерінің санын анықтауға тырысты. Уоррен Трейдгольд 395 жылы Тракия армиясының 24 500 әскерден тұрғанын, ал императордың ізімен 1-ші және 2-ші армиялардың әрқайсысы 21 000 әскерден тұрғанын бағалайды. Дегенмен, үш армияның құрамына Адрианополь шайқасынан кейін құрылған (олардың ішінде Теодосиандық бірнеше бөлімшелер) немесе қайта орналастырылған (Тракиядағы түрлі легиондар) бөлімдер де кіреді.

Валенстің әскерінің ұрыс тәртібі

Адрианополь шайқасындағы рим армиясының құрамын нақты анықтау мүмкін емес. Бірден-бір дереккөздер – шайқасты сипаттаған, бірақ азау бөлімдерді есімдерімен атаған Аммиан және Теодосийден кейінгі 4-шы ғасырдың соңы мен 5-ші ғасырдың басындағы рим армиясының құрамын тізімдеген шығыс Notitia Dignitatum. Балқанда тізімделген көптеген бөлімдер Адрианополь шайқасынан кейін құрылды; ал кейбіреулері империяның басқа аймақтарынан Адрианопольға дейін немесе кейін ауыстырылды; тағы бір бөлімдері екі немесе одан да көп секторда тізімделген. Адрианополь шайқасындағы кейбір бөлімдер жоғалтуларға байланысты біріктірілген немесе таратылған болуы мүмкін. Рим әскерлері ауыр жаяу әскер, түрлі-түрлі садақшылар мен атты әскерден тұрды.

Готика әскерлерінің құрамы

Дунайдың оңтүстігінде екі негізгі гот әскері болған болуы мүмкін. Фритигерн бір әскерді басқарды, оның көп бөлігі Терингтіктерден жасақталған, ал Алатеус пен Сафрак басқа әскерді басқарды, оның көп бөлігі Гретунгтіктерден жасақталған. Фритигерн шайқасқа барлық жауынгерлерін немесе олардың көп бөлігін әкелді және римдіктер алғаш кездескен күшті оның басқарғаны көрінеді. Алатеус пен Сафрак өздерінің атты әскерлерін "көкден құлағандай" римдіктерге қарсы шабуылға жіберді. Бұл күштердің арасында аландар да болды. Гот әскерлері көбінесе жаяу әскерден тұрды, сонымен қатар атты әскер де болды, ол Адрианополь шайқасында маңызды рөл атқарды. Кейбір ескі еңбектер готтардың жеңісін готтардың көптігіне, готтардың атты әскеріне және кейде готтардың иық тіреуіштерді қолдануына байланысты деп есептейді. Ал жақындағы ғылыми еңбектер әскерлердің шамамен бірдей болғаны, гот жаяу әскерінің атты әскерден гөрі шешуші болғаны және римдіктер мен готтардың екеуі де 6 ғасырға дейін, аварлар әкелген болуы мүмкін, иық тіреуіштерді қолданбағаны туралы келіседі. Аммиан рим тыңшыларының гот әскерінің санын 10 000 деп бағалағанын, бірақ Аммиан оны кемсітушілік деп есептегенін жазды. Аммиан гот атты әскерінің маңызды рөлін атап өтті. Карл Оман, гот күштерінің көп бөлігі атты әскер деп есептей отырып, Адрианополь шайқасын келесі мың жыл бойы атты әскердің жаяу әскерге үстемдік етуінің басталуы деп түсіндірді. Кейбір тарихшылар да осы көзқараспен келіседі. Т. С. Бернс және басқа да жақындағы тарихшылар жаяу әскердің гот әскерінің басым бөлігін құрағанын және шайқастың жаяу әскер мен атты әскердің арақатынасына көп әсер етпегенін айтады.

Орналасқан жері

Бұл шайқас Адрианополь қаласынан бірнеше сағаттық жолмен өтті, бірақ оның нақты орны белгісіз. Қазіргі тарихнамада шайқастың үш мүмкін орны талқыланды:
Бір теория бойынша, готтардың лагері мен шайқас алаңы Адрианопольдің солтүстігінде, Тонзос өзенінің батысында, бірақ Хеброс өзенінің шығысында болған.
Екінші теория шайқас алаңын қайтадан қаланың солтүстігінде, бірақ Тонзос өзенінің шығысында, қазіргі түрік ауылы Муратчалының жанында деп көрсетеді.
Ал үшінші теория қаланың шығысында, қазіргі түрік ауылы Демирханлының жанында орналасқандығын айтады, яғни Валенс Адрианополь қала қабырғаларынан тікелей шығысқа қарай бағыт алған деп есептейді.

Шайқас

9 тамызда таңертең Валенс Адрианопольден аттанды, императорлық қазынасы мен басқаруын күзетте қалдырды. Алдыңғы күндері жүргізілген барлау оған готтардың лагерінің қаланың солтүстігінде орналасқан жерін хабарлады. Валенс қиын жерлермен сегіз шақырым жол жүріп, шамамен түске қарай сол жерге жетті. Рим әскерлері шаршап, сусызданған күйі готтардың төбеде орналасқан лагеріне қарсы келді. Готтар, атты әскерлерін қоспағанда, ішінде отбасылары мен мүліктері бар шараба шеңберін қорғады. Фритигерн мақсаты – готтардың атты әскері қайта оралуына уақыт беру үшін римдіктерді тоқтату еді. Готтар римдіктерді тоқтату және мазақтау үшін далаларды өртеп, түтін шығарды, содан кейін кепіл алмасу үшін келіссөздер басталды. Келіссөздер римдік әскерлерді ашуландырды, бірақ Фритигерн үшін құнды уақытты қамтамасыз етті. Кейбір римдік бөлімдері жеңіске оңай жетеді деп сеніп, бұрынғы екі жыл бойы Балкандағы тоқыраудан кейін готтардан кек алу үшін бұйрықсыз шайқас бастады. Ибериялық ханзаде Бакурий басқаратын қалқан-садақшылардың императорлық жасағы шабуылға шықты, бірақ қолдау таппағандықтан оңай кері шегінді. Содан кейін римдік сол қанат шараба шеңберіне жетті, бірақ кеш қалды. Осы сәтте, азық іздеуден оралған готтардың атты әскері жаяу әскерге көмекке келді. Атты әскерлер алғашқы шабуыл сәтсіз аяқталып, дүркіреп кеткен римдік әскерді қоршап алды. Римдіктер ауыр қарулары мен ұзын қалқандарымен ауырлап, төбеге қарай шегінді, қимылдай алмады. Зардаптар, шаршау және психологиялық қысым римдік әскердің жеңіліске ұшырауына әкелді. Атты әскер шабуылдарын жалғастырып, қараңғылыққа дейін өлтіруді тоқтатпады. Шайқас барысында император өзінің күзетшілерінен айырылды. Кейбіреулер оны құтқаруға тырысты, бірақ атты әскердің көп бөлігі қашып кетті. Валенстің соңғы тағдыры белгісіз; ол шайқаста жасырын қаза тапқан болуы мүмкін. Оның денесі ешқашан табылған жоқ. Шайқастан кейін Валенс жансақшылары мен евнухтарымен бірге даладан қашып, шаруаның үйіне тығылғандығы туралы әңгіме тарады. Дұшпандар үйді тонауға тырысты, бірақ Валенс іште екенін білмеді. Валенстің әскерлері үйді қорғау үшін екінші қабаттан жебелер атып, жауап ретінде готтар үйді өртеп жіберді. Жансақшы терезеден секіріп, готтарға үйдің ішінде кім екенін айтты, бірақ кеш болды. Валенс өртте қаза тапты.

On the morning of 9 August, Valens decamped from Adrianople, where he left the imperial treasury and administration under guard. The reconnaissance of the preceding days informed him of the location of the Gothic camp north of the city. Valens arrived there around noon after marching for eight miles over difficult terrain. The Roman troops arrived tired and dehydrated, facing the Gothic camp that had been set up on the top of a hill. The Goths, except for their cavalry, defended their wagon circle, inside of which were their families and possessions. Fritigern's objective was to delay the Romans, in order to give enough time for the Gothic cavalry to return. The fields were burnt by the Goths to delay and harass the Romans with smoke, and negotiations began for an exchange of hostages. The negotiations exasperated the Roman soldiers who seemed to hold the stronger position, but they gained precious time for Fritigern. Some Roman units began the battle without orders to do so, believing they would have an easy victory, and perhaps over eager to exact revenge on the Goths after two years of unchecked devastation throughout the Balkans. The imperial scholae of shield archers under the command of the Iberian prince Bacurius attacked, but lacking support they were easily pushed back. Then the Roman left wing reached the circle of wagons, but it was too late. At that moment, the Gothic cavalry, returning from a foraging expedition, arrived to support the infantry. The cavalry surrounded the Roman troops, who were already in disarray after the failure of the first assault. The Romans retreated to the base of the hill where they were unable to maneuver, encumbered by their heavy armor and long shields. The casualties, exhaustion, and psychological pressure led to a rout of the Roman army. The cavalry continued their attack, and the killing continued until nightfall. In the rout, the Emperor himself was abandoned by his guards. Some tried to retrieve him, but the majority of the cavalry fled. Valens' final fate is unknown; he may have died anonymously on the field. His body was never found. An alternative story circulated after the battle that Valens had escaped the field with a bodyguard and some eunuchs and hid in a peasant's cottage. The enemy attempted to pillage the cottage, apparently unaware Valens was inside. Valens' men shot arrows from the second floor to defend the cottage and in response the Goths set the cottage on fire. The bodyguard leaped out the window and told the Goths who was inside, but it was too late. Valens perished in the flames.

Салдары

Тарихшы Аммиан Марцеллиннің айтуынша, готтар бірден Адрианополь қаласына қарай аттанды және оны басып алуға тырысты; Аммиан олардың сәтсіздіктерін егжей-тегжейлі сипаттайды. Аммиан қалаға кіруге рұқсат етілмеген көптеген римдік сарбаздарды айтады, олар қоршаудағы готтармен қабырғалардың астында шайқасты. Рим әскерінің үштен бірі қашып құтыла алды, бірақ қаза тапқандардың саны санауға келмейтіндей көп болды. Көптеген офицерлер, соның ішінде генерал Себастьян, үшінші ғасыр дағдарысының ең төменгі нүктесі болған Эдесса шайқасынан кейінгі ең ауыр римдік жеңілісте қаза тапты. Бұл шайқас соңғы империя үшін ауыр соққы болды, нәтижесінде Шығыс Рим армиясының ядросы жойылды, құнды әкімшілер қаза тапты және шайқастан кейін Дунай провинцияларындағы барлық қару-жарақ қоймалары қирады. Әскерге резервтердің жетіспеуі сарбаздыққа алу дағдарысын ушықтырды. Зардаптарға қарамастан, Адрианополь шайқасы Рим империясының соңы болған жоқ, себебі императорлық әскери күш тек уақытша әлсіреген еді. Адрианопольдегі жеңіліс варварлардың, римдіктермен немесе оларға қарсы күрескендерінің, күшті қарсыластарға айналғандығын көрсетті. Готтар, Валенстің ізбасары Теодосий I (оларды тағы бір рет одақтас тайпалар ретінде қабылдады) ішінара бағындырғанына қарамастан, ешқашан қуылмады, жойылмады немесе ассимиляцияланбады; олар бірнеше жыл бойы одақтастар, кейін жартылай немесе толық тәуелсіз немесе көбінесе жауласқан шекаралардағы ерекше бірлік ретінде сақталды. Адрианополь шайқасының соғыс өнеріне ұзақ мерзімді әсері күмәнді. Чарльз Оман 1960 жылы жазғандай, бұл шайқас әскери тарихтағы шешімді нүкте болды, ауыр атты әскер римдік жаяу әскерін жеңіп, ортағасырлық рыцарь дәуірін ашты. Т. С. Бернс 1973 жылы жарық көрген кітабында бұл тұжырымға қарсы шығып, гот әскерінің атты әскерінің көлемі шағын болғанын, Валенстің атты әскері көбірек болғанын және Фритигерннің атты әскерінің рөлі оның жеңісіне маңызды болғанымен, шайқас негізінен жаяу әскерлердің арасындағы шайқас болғанын айтты. Ортағасырлық рыцарь Адрианопольден кейін бірнеше ғасырдан соң ғана пайда болды.

According to the historian Ammianus Marcellinus, the Goths immediately marched to the city of Adrianople and attempted to take it; Ammianus gives a detailed account of their failure. Ammianus refers to a great number of Roman soldiers who had not been let into the city and who fought the besieging Goths below the walls. A third of the Roman army succeeded in retreating, but the losses were uncountable. Many officers, among them the general Sebastianus, were killed in the worst Roman defeat since the Battle of Edessa, the low point of the Crisis of the Third Century. The battle was a crushing blow for the late Empire, resulting in the destruction of the East Roman army's core, the deaths of valuable administrators, and the destruction of nearly all armories on the Danubian provinces following the battle. The lack of reserves for the army worsened the recruitment crisis. Despite the losses, the Battle of Adrianople did not mark the end of the Roman Empire because the imperial military power was only temporarily crippled. The defeat at Adrianople signified that the barbarians, fighting for or against the Romans, had become powerful adversaries. The Goths, though partly tamed by Valens' successor Theodosius I (who accepted them once more as allied tribes), were never expelled, exterminated, or assimilated; they remained as a distinct entity within its frontiers, for a few years allies, later semi or fully independent or often hostile. The long term implications of the Battle of Adrianople for the art of war are disputed. Charles Oman in 1960 wrote that the battle represented a turning point in military history, with heavy cavalry triumphing over Roman infantry and ushering in the age of the medieval knight. T. S. Burns disputed this in a 1973 book, writing that the Gothic army's cavalry arm was fairly small, that Valens would actually have had more cavalry, and that while the role of Fritigern's cavalry was critical to his victory, the battle was a mainly infantry versus infantry affair. The medieval knight was not to rise for several centuries after Adrianople.