Кіріспе

Пол Мартиннің Канада Либерал партиясының төрағалығына келуінен (2003 жылдың 14 қарашасы) бастап, 2004 жылғы федералды сайлау туралы жарияланғанға дейін (2004 жылдың 23 мамыры) партия ішінде үлкен дау-жанжалдар болды. Либерал партиясының жікке бөлінуі, партияның «Спонсорлық ісі» деп аталатын дауға қатысуы және біріккен консервативті оппозицияның күші 2006 жылғы федералды сайлауда 12 жылдық либерал үкіметінің аяқталуына себеп болды.

1990 жылғы Конвенция

Жан Критиен мен Мартин 1990 жылғы көшбасшылық конвенциясында Тёрнер отставкаға кететінін жариялағаннан кейін бақталасты. Мич-Лейк келісімі либералдар үшін бөлінуге әкелуі мүмкін мәселе болды. Трюдо зейнеттен шығып, келісімге қарсы науқан жүргізді, ал Тернер мен Мартин оны қолдайтындарын мәлімдеді. Тернер үкіметте Трюдоның көптеген саясатына жеке қарсы болғанмен, Мич-Лейк екі топтың арасындағы ашық пікір қақтығысының бір белгісі ретінде қарастырылды. Критиеннің өзі Мартиннің келтірген кейбір "жараларын" ешқашан кешірмегенін айтты; ең айқын жағдай – Мартиннің жақтастары "vendu" деп ұрандаған кезде болды, бұл француз тілінде "сатқын" деген мағынаны білдіреді. Критиен бірінші раундта жеңіске жеткенімен, Мартин күшті екінші орын алды, бұл оған жеңілдіктер алуға мүмкіндік берді. Мартин 1993 жылғы федералды сайлау кезінде саясатты жасауға үлкен үлес қосты. Либералдар үлкен көпшілік дауыспен үкіметке ие болды, ал Мартин Қаржы министрі болып тағайындалды.

Chrétien үкіметі

1997 жылғы сайлау науқанында либералдар өте шағын артықшылықпен қайта сайланды, бірақ олар Төменгі палатадағы ең ірі партия болып қала берді. Рег Алкок сияқты бірнеше депутат Манитобадағы Қызыл өзеннің қиратушы су тасқынынан кейін дауыс беру уақытына қарсы шықты. Басқалары үкімет билікте үш жарым жыл ғана болғандықтан сайлауды тағайындау әлдеқайда ертерек деп ойлады, және либералдық қолдаудың төмендеуі Кретиеннің партия басшылығына деген сенімді әлсіретіп жіберді. 2000 жылғы сайлау қарсаңында Кретиен мен Мартин арасындағы шиеленіс күшейді, Мартиннің жақтастары науқан басталар алдында билікті өз қолдарына алуды қалады. Дегенмен, партия 1993 жылғы сайлаудағыдай көп мандатқа ие болды (барлық басқа саяси партиялардың есебінен), бұл Кретиенді қызметте қалуға ықпал етті. Осы кезеңде Мартин Кретиеннің ізбасары ретінде өзін бекіту үшін жұмыс істеді, либералдық партияның көптеген институттары оның жақтастарының бақылауында болуын қамтамасыз етті.

Кредиен-Мартин бөлінісі

Екі адам арасындағы дау 2002 жылдың жазында шиеленісіп, Кристиан Мартиннің басшылыққа үміткерлігін ашық түрде жариялауын шектеуге тырысқан кезде күрт өршиді. Бұдан кейін оқиғаның мән-жайы әртүрлі интерпретацияланды. Мартин Кретиеннің өзін министрліктен босатқанын алға тартады, бұл туралы БАҚ-та кеңінен хабарланды, ал Кретиен Мартиннің өзі отставкаға кеткенін мәлімдеді. Қай жағдайда болса да, Мартиннің кабинеттен кетуі оның басшылық үміткерлігіне көмектесті, себебі оған қаржы көздерін ашу қажет болмады, ал Мартиннің қарсыластары (Джон Манли, Аллан Рок және Шила Копс) кабинетте болғандықтан, қағидаларды сақтауға міндетті болды. Мартиннің беделі мен оның жұмыстан босатылуына байланысты туған наразылық Кретиенді зейнетке шығу күнін белгілеуге итермеледі. Мартиннің жұмыстан босатылуынан/отставкасынан кейін ол елді аралап, басшылыққа үгіт жүргізді, ал оның либералды ұйымдастырушылары 2003 жылдың қаңтарында Кретиенге қарсы дауыс беруге дайындалды. Күзде Кретиен 2004 жылдың ақпан айында, партия мүшелерінің жартысынан азы оны қолдауға келісім білдіргеннен кейін, орнынан кететінін жариялады. Кретиен орнынан кетуге дайындалып жатқанда, Парламент партияларға корпорациялардан сайлау қаржысын қабылдауға тыйым салатын заңды қабылдады, сондай-ақ партияларға өткен сайлаудағы халықтың қолдауына қарай субсидия беруді бекітті. Бұл заң, бастапқыдағы ықпал ету схемаларының ашыққа шығуынан кейін сайлау реформасы ретінде жағымды қабылданғанымен, көптеген депутаттар оны либералдардың қаржыландыруының негізгі көзін кесіп тастайтын «улы дәрі» деп қарастырды, өйткені соңғы он жыл бойы олар компаниялардан түскен қаржының көп бөлігін иеленген, себебі оппозиция шашыраңқы болды. Партия президенті Стивен ЛеДрю C-24 заң жобасын «тасқа басқандай ақымақ» деп сынады. Оппозициялық партиялар C-24 заң жобасының артықшылықтарын өздерінің қалыптасқан төменнен жоғарыға қарайғы қаржы жинау арқылы пайдалануға дайын болса, либералдар бұл өзгеріске дайын емес еді. Бұл оларға 2004 және 2006 жылғы сайлау науқандарында қиындық туғызып, оларды үлкен қарыздарда қалдырды.

Мартин кабинеті

2003 жылдың қарашасында Мартин 3455 делегаттың 3242 дауысын алып, Либерал партиясының басшысы болып сайланды. Ол партиялық аппаратты бақылауда ұстағандықтан және Кристианның қолдаушылары Мартиннің қарсыластарына бірігіп қолдау көрсетпегендіктен (Мартиннің үлкен артықшылығы болғандықтан, тіпті Кристианның көптеген қолдаушылары да Мартинге қарсы болғанымен, оған дауыс берді) көшбасшылыққа ие болды. Брайан Тобин мен Аллан Рок сияқты потенциалды үміткерлер жарысқа ресми түрде қатыспады, ал Джон Мэнли жарыстан шықты, ал Шила Коппс минималді қолдау ғана алды. Мартин желтоқсан айында Премьер-министр болып тағайындалды. Партия басшылығы мәселесі шешілгенімен, төменгі деңгейде бұрын-соңды болмаған партия ішіндегі тартыс басталды. Мартин Кристианның министрлерінің жартысын ауыстырды, бұл биліктегі партия басшылығы ауысқан кезде Канада тарихындағы ең ірі кабинет алмасудың бірі болды. Кристианның он жылдық билігінде маңызды рөл атқарған Джон Мэнли, Аллан Рок, Дон Будрия, Дэвид Колленетт және Шила Копс сияқты министрлердің мәртебесі төмендетіліп, олар қамқорлыққа байланысты тағайындамаларға мәжбүр болды, соның салдарынан көптегендер саясаттан кетуге шешім қабылдады. Тәжірибелі Кристианның қолдаушыларын кабинеттен шеттетуден бөлек, Мартин көптегендері федералды саясатқа жаңа келгендер болғанына қарамастан, өзінің сүйікті үміткерлеріне ықпалды министрлік лауазымдарды кепілдік беру арқылы оларды ашуландырды. Көптеген Кристианның адал жақтастары артқы қатарда қалуды қалады. Кейбір жағдайларда олар сайлау округіндегі үміткерлерді іріктеу процесінде жеңіліске ұшырады, Мартиннің қолдаушылары бұрмалау жасады деген кең таралған айыптаулар болды. Бұрынғы сайлаулардан айырмашылығы, бұрынғы либералдар жергілікті сайлауға автоматты түрде ұсынылмады.

Демеушілік туралы даулы мәселе

Кретиеннің жақтастары Мартиннің көптеген Кретиеннің жақтастарын, мысалы Андре Уэлет, Альфонсо Гальяно және Жан Пеллетье сияқты үкіметтегі, мемлекеттік корпорациялардағы және партиядағы лауазымдарынан алу үшін демеушілік жанжалын сылтау ретінде пайдаланғанын айтты. Кретиеннің жақтастары Гомери комиссиясы оларды жамандау үшін құрылғанын және бұл әділ тергеу емес деп санайды. Бұл жанжал Мартиннің кабинеттік тағайындауларына күмән келтіріп, Мартиннің либералдарды жанжалдан алшақтату үшін Кретиеннің жақтастарын үкіметтен шығарып тастағаны туралы болжамдарға әкелді. 2005 жылғы 1 қарашада жарияланған Гомери есебінің бірінші томы Мартинді кез келген құқық бұзушылықтан ақтап, жанжалдың кінәсін Кретиенге жүктеді. Алайда, көптеген адамдар Гомери тергеуінің жанжал үшін қылмыстық жауапкершілікті анықтауға немесе Мартиннің рөлін зерттеуге қабілетсіздігін сынады, тіпті кейбіреулер Мартинді әдейі «Гомеридің қолына шек қоюда» деп айыптады. Гомери есебінің 1-ші фазасы Мартинді мемлекеттік қаражатты дұрыс пайдаланбағаны үшін жауапкершіліктен босатса да, Кретиен Федералдық сотқа Гомеридің «әділдікке қатысты негізді күдік» көрсеткені және кейбір қорытындылардың «дәлелдік» негізі болмағаны үшін комиссия есебін қайта қарауға шақыруға шешім қабылдады. Кретиеннің заңдық шығындары үшін жауапкершілік туралы дау да тағы бір бөлістіруге ұшырауы мүмкін мәселе болып шықты. Мартиннің көптеген министрлері Кретиен мен оның жақтастарына одан әрі федералдық көмек көрсетуден бас тартуды қалаған, өйткені бұл оппозициялық партиялар мен жұртшылық тарапынан сынға ұшырауы мүмкін, бірақ мұндай ұстаным Кретиеннің адал жақтастарының наразылығын тудырар еді. Қызметтен кететін министр Рег Алкок 2006 жылғы федералды сайлауда либералдар жеңілгеннен кейін Гомери комиссиясына қарсы сотқа шағымдану үшін Жан Пеллетьеге заңдық шығындарды өтеуге 40 000 долларға дейін төлеуге келісім берді. Басқа партиялардың өкілдері бұл төлемді сынады, бірақ Пеллетьедің адвокаты бұл сот ісінде жоғары лауазымды шенеуніктерге қатысты ұзақ жылдар бойы сақталған үкімет саясатын ұстанады деп мәлімдеді.

Қоғамдық

Формальды түрде, Кретиен мен Мартин бір-біріне әдеппен қарым-қатынас жасады, бірақ көптеген ауызша пікірталас олардың қолдаушылары арасында болды. Министрлер кабинетінен босатылғаннан немесе отставкаға кеткеннен кейін Мартин үкімет туралы ешқандай түсініктеме бермеді, өйткені ол көшбасшылыққа үміткерлік науқанына ден қойып жатқан еді. 2003 жылғы қарашадағы Либералдық партияның көшбасшылық конференциясында Кретиен Мартинге либералдардың төртінші рет үстемдік құратын үкіметті жеңуге көмектесетінін айтты, ал Мартин қаржы министрі қызметіндегі көптеген бастамалары Кретиеннің қолдауының арқасында іске асырылғанын мәлімдеді. 2006 жылы Монреальде өткен көшбасшылық конференциясында Мартиннің келе жатқан көшбасшы ретіндегі соңғы сөзі Кретиенге құрмет көрсетті, бірақ Кретиен бұл шараға қатыспады.