Кіріспе

Антрополог Эрик Роберт Вольф (1 ақпан 1923 – 6 наурыз 1999) – антрополог, шаруалар, Латын Америкасы туралы зерттеулерімен және антропологиядағы марксистік көзқарастарды қолдауымен ең көп танылған.

Венадағы өмір

Вольф Австрияның Вена қаласында еврей отбасында дүниеге келген. Вольф отбасын дінсіз деп сипаттады және өсіп келе жатып еврей қауымымен көп қарым-қатынасы болмағанын айтты. Оның әкесі корпорацияда жұмыс істеген, сонымен қатар масон болған. Вольф анасын, Ресейде медицина оқыған, феминист ретінде сипаттады – "декларациялармен емес, адам мүмкіндіктеріне деген көзқарасымен". 1933 жылы әкесінің жұмысына байланысты отбасы Чехословакияның Судет аймағына көшкен, онда Вольф неміс гимназиясына қатысқан. Вольф 1920-1930 жылдардағы бөлінген Венадағы және содан кейінгі Чехословакиядағы пролетариаттану өмірін сынып, этникалық және саяси билік мәселелеріне ерте бойұруға баулығандығын айтады. 1930 жылдардағы Венадағы әлеуметтік жіктер мен аймақтағы қақтығыстар Вольфтың кейінгі ғылыми еңбектеріне әсер еткен.

Басқа елдерде оқу және өмір сүру

Уолфтың отбасы нацизмнен қашып, Англияға, содан кейін АҚШ-қа көшіп барды. Вольф екі жыл бойы Уолтемстоудағы (Эссекс штаты) Forest School мектебінде оқыды, онда ағылшын тілін үйреніп, ғылымға қызығушылық танытты. Мектепке келгенде ағылшын тілін жаңа ғана үйренгеніне қарамастан, ол мектептің ағылшын тіліндегі эссе сыйлығын жеңіп алды. Англияға көшіп келу оған мәдениеттердің айырмашылығын жаңаша сезінуге көмектесті. 1940 жылы Вольф Англияның Ливерпуль қаласына жақын жердегі Хьютон ауданындағы шетелдіктерді ұстау лагеріне қамалды. Лагерьде үлкен стресс болды. Сол жерде Вольф социализм мен коммунизмнің ұйымдастыру мүмкіндіктерімен танысты. Лагерьдегі зиялылар ұйымдастырған семинарлар арқылы ол әлеуметтік ғылымдарға да бейімделді. Вольфке әсіресе неміс-яһуди социологы Норберт Элиас әсер етті, ол да сол жерде тұтқындалған болатын. 1940 жылы Вольф АҚШ-қа көшіп келді, бұл Германиядан АҚШ-қа 300 мың яһуди көшіп келген кезеңмен сәйкес келді. Ол Нью-Йорктегі Куинс колледжіне түсіп, 1941 жылы Теннессидегі Хайлендр фольклорлық мектебінде жазғы демалысын өткізді. Оңтүстікте уақыт өткізу Вольфке Нью-Йорктен танысқан АҚШ-тың басқа бір жағын көруге мүмкіндік берді. Вольф армияда қызмет етіп, Екінші дүниежүзілік соғыста Италияда 10-шы тау дивизиясымен соғысты. Еуропадан оралғаннан кейін Вольф Куинс колледжін бітірді. Ол жерде антропологияға қызығушылық танытып, кейін Колумбия университетінде антропологияны оқыды. 1971 жылы CUNY Graduate Center-ге ауысқанға дейін, ол өзінің қалған өмірін сонда өткізді. Латын Америкасындағы жұмысынан басқа, Вольф Еуропада да далалық зерттеулер жүргізді. Өзінің шәкірті Джон У. Коулмен бірге Тироль аймағының мәдениеті, тарихы және қоныстану ерекшеліктерін зерттеді, нәтижесінде олардың "Жасырын шекара" атты кітабы жарық көрді. Вольфтың антропология ғылымына қосқан ең маңызды үлесі 1970 және 1980 жылдары билік, саясат және отаршылдық мәселелеріне назар аударғандығында, осы тақырыптар ғылымның басты мәселелеріне айналды. Оның ең танымал кітабы "Еуропа және тарихсыз халықтар" еуропалық тарихтың көп бөлігінде билеуші топтардан тыс тарихи тұлғаларға назар аудармағанын сынап көрсеткенімен әйгілі. Ол сондай-ақ еуропалық емес халықтардың тері және құл саудасы сияқты жаһандық процестерге белсенді қатысқандығын және олардың "уақытта тоңған" немесе "оқшауланған" емес, әрқашан әлем тарихымен тығыз байланыста болғандығын көрсетті. 1989 жылы Америка антропологиялық қауымдастығының жылдық мәжілісінде сөйлеген сөзінде ол антропологтардың "парадигмаларды үнемі жоюмен айналысатынын, бірақ олар қайта тіріліп, жаңадан ашылғандай көрінетінін" ескертті. Бұл антропологияның "интеллектуалды орманды жою жобасына ұқсауына" алып келеді. Ол антропологияның үздіксіз қайта ойлап табу емес, жинақталымды болуы мүмкін екенін айтты. Антропологтар жоғары теорияға емес, өмірдің шынайылығына және далалық зерттеулерге бағытталған түсіндірме антропологияға ұмтылуы керек. Вольф өмірінің соңғы жылдары ішек қатерлі ісігімен күресті. Ол 1999 жылы Нью-Йорктің Ирвингтон қаласында қайтыс болды.

Тәртіптік империализм

Әлеуметтік ғалым ретінде, жалпы академиядағы қолайсыз жағдайдан күресіп келе жатқан Эрик Вольф әлеуметтік ғылымдардағы және бір жағынан әлеуметтік ғылымдар мен екінші жағынан табиғи ғылымдар арасындағы тәртіптік империализм деп атаған құбылысқа сын айтты, тарих сияқты кейбір тақырыптарды академиялық емес деп санады. Әлеуметтік ғылымдардағы мысал – мәдени антропологияның британ академиясында қалыптасқан әлеуметтік антропологияны, сондай-ақ американдық және американдықтанған жаһандық академиялық қауымдастықтағы әлеуметтану мен тарихты басып озуы. Себебі, әлеуметтану әлеуметтік мобильділік пен әлеуметтік топтарды зерттеумен шектелді, ал неолибералдар бұл санаттардың маңызсыз екенін айтады. Ал мәдени антропологтар «тарихсыз халықтарды» зерттеу арқылы колониалдық үстемдікке көмектесті, олардың мифтерін, құндылықтарын және т.б. анықтады. Бұл АҚШ әскері мен Пентагонның дүние жүзіндегі антропологтарды жұмылдыруынан көрінеді. 1982 жылғы «Еуропа және тарихсыз халықтар» еңбегінде 15 ғасырдан бастап жаһандық тарихты жасау арқылы тарихи және тарихсыз халықтар мен қоғамдар туралы идеяларды жоқ ету арқылы тәртіптік империализмнен мойын бұру немесе қарсы тұру көрінді. Кітаптың атауынан көрініп тұрғандай, ол Еуропа тарихынан шығарылған қоғамдардың жаһандық тарихи жүйелер мен өзгерістерге терең қатысқанын және қатысып жатқанын көрсетуге мүдделі.

Қуат

Вольфтың көптеген еңбектері билік мәселелерімен айналысады. Оның "Билікті көзқарастау: Үстемдік және дағдарыс идеологиясы" (1999) кітабында Вольф билік пен идеялар арасындағы қарым-қатынасты қарастырады. Ол биліктің төрт түрін бөліп көрсетеді: 1. Жеке тұлғаға ішкі күш; 2. Эгоның өзгеге өз ықпалын жүргізу қабілеті ретіндегі билік; 3. Адамдардың өзара әрекеттесу контексін бақылау ретіндегі билік; 4. Құрылымдық билік: "Мен бұл арқылы қарым-қатынастарда көрінетін билікті айтамын, ол белгілі бір ортада ғана емес, сонымен қатар осы ортаны ұйымдастырып, реттейтін және энергия ағынының бағытын мен таралуын анықтайтын күш". Вольфтың бұрынғы тәжірибесі мен кейінгі зерттеулеріне сүйене отырып, ол қарсы-ағартушылық дәуірінде қалыптасқан мәдениет тұжырымын қабылдамайды. Оның орнына, ол мәдениетті билік, әртүрлілік, екіұштылық, қайшылық және толық емес ортақ түсінік пен білімді баса назарлайтын жаңа тұрғыдан қарастыруды ұсынады.

Марксизм

Вольф, марксистік антропологияға деген қызығушылығымен және оған қосқан үлесімен танымал, марксизмді туыстық және жергілікті мәдениет контекстінде түсіну қажет дейді. Мәдениет пен билік өзара байланысты және идеология мен меншік қатынастары арқылы жүзеге асырылады. Вольф анықтағандай, марксизмнің екі бағыты бар: Жүйелік марксизм және Прометейлік марксизм. Жүйелік марксизм – әлеуметтік дамудың жалпы заңдарын немесе үлгілерін қалыптастыру үшін қолданылатын постулаттар жиынтығы. Прометейлік марксизм экономикалық және саяси зұлымдықтан құтылуға деген үміт пен жақсырақ болашаққа бағытталған реформаларды білдіреді.

Белсенділік

Вольф Вьетнам соғысына қарсы наразылықтарға қатысты. Мичиган университетінде оқып жүрген кезінде ол соғысқа қарсы алғашқы білім беру семинарлерінің бірін ұйымдастырды. Сонымен қатар, ол Оңтүстік-Шығыс Азия антропологтарының кейбіреуі мен АҚШ үкіметі арасындағы тығыз байланысты сынады және антропологиялық деректердің әскери операцияларда біліп тұра пайдаланылуын болдырмау үшін Америка антропологиялық қауымдастығының этика кодексін қайта жазуға сәтті әрекет етті.

Жеке

Вольфтың алғашқы некесінен Дэвид пен Дэниел есімді екі баласы болды. Кейіннен Вольф антрополог Сидел Сильверманға үйленді. 1960 жылдары оның ең жақын досы антрополог Роберт Бернс-младший болды, ол деректі фильмдер жасаушы Кен Бернстің әкесі еді. Кен Бернстің анасы ауырған кезде, оған Вольфтың отбасы күтім жасады.