Солтүстік Ирландиядағы бейбітшілік процесінің тарихы

Кіріспе

1990 жылдардағы оқиғалар, Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстардың (The Troubles) көп бөлігінің зорлық-зомбылығын аяқтады.

Солтүстік Ирландияның бейбіт процесі 1994 жылғы Уақытша Ирландия Республикалық Армиясының (ИРА) атысты тоқтатуына дейін болған оқиғаларды, қақтығыстардың (The Troubles) көп бөлігінің зорлық-зомбылығының аяқталуын, 1998 жылғы Ұлы жұма келісімін және одан кейінгі саяси дамуларды қамтиды.

Өрт тоқтату туралы келісімге қол жеткізу

1994 жылы Солтүстік Ирландиядағы екі негізгі ирланд ұлтшыл партиясының басшылары – Социал-демократиялық және еңбек партиясының (SDLP) Джон Хьюм мен Синн Фэйн (SF) партиясының жетекшісі Джерри Адамс арасындағы келіссөздер жалғасты. Бұл келіссөздер нәтижесінде зорлық-зомбылықты тоқтату жолдары туралы бірлескен мәлімдемелер қабылданды. Бұл келіссөздер 1980-жылдардың соңынан бері жүріп келеді және Ирландия үкіметінің қолдауын отец Алек Рид арқылы алды. Қараша айында британ үкіметі Уақытша ИРА-мен де келіссөздер жүргізіп жатқаны белгілі болды, бірақ бұған дейін олар оны жоққа шығарған болатын. 1993 жылдың 15 желтоқсанында Ұлыбританияның премьер-министрі Джон Мейджор және Ирландия үкіметі атынан Taoiseach Альберт Рейнольдс Даунинг-стрит декларациясын жариялады. Декларацияда мыналар айтылды:
Британ үкіметінің Солтүстік Ирландияға қатысты "өз мүддесі үшін стратегиялық немесе экономикалық" қызығушылығы жоқ. Бұл мәлімдеме 1920 жылғы Ирландия үкіметі туралы заңның күшін жоюға әкелуі мүмкін. Британ үкіметі Солтүстік Ирландия халқының Ұлыбританиямен одақ құруы немесе біріккен Ирландияны құруы арасындағы таңдау құқығын қорғайды. Ирландия аралының тұрғындары, Солтүстік және Оңтүстік бөліктеріндегілер, Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы мәселелерді өзара келісіммен шешуге толық құқылы. Ирландия үкіметі біріккен Ирландияға қатысты одақтастардың қорқыныштарын сейілту үшін келісім принципіне сәйкес Ирландия Конституциясын өзгертуге тырысады. Бұл, әрі қарай, 2 және 3-баптарға түзетулер енгізуге алып келеді. Біріккен Ирландия тек бейбіт жолмен ғана мүмкін болады. Бейбітшілік – жарымәскери күштерді пайдалануға немесе оларды қолдауға қатысты толық және тұрақты тоқтатуды білдіреді. Демократиялық юнионисттік партияның (DUP) Иан Пейсли бұл Декларацияға қарсы болды, Ольстер юнионисттік партиясының (UUP) Джеймс Молиноу бұл унионистерді "сату" емес екенін айтты, ал Синн Фейннің Джерри Адамсы үкіметпен диалог жүргізуді және Декларацияны нақтылауды сұрады.

Тағы бір атысты тоқтату жолында

Жұма, 16 ақпан 1996 ж.: Белфаст қаласындағы қалалық әкімдікте үлкен бейбітшілік митингісі және Солтүстік Ирландияның әртүрлі аймақтарында бірнеше шағын митингілер өтті. Сәрсенбі, 28 ақпан 1996 ж.: Лондонда өткен саммиттен кейін Ұлыбритания мен Ирландия премьер-министрлері барлық партиялық келіссөздерді бастау күнін (10 маусым 1996 ж.) белгіледі және қатысушылар алты Митчелл қағидасын қабылдауы тиіс екенін, ал дайындық ретінде «жақындық келіссөздері» өтетінін мәлімдеді. Дүйсенбі, 4 наурыз 1996 ж.: Стормонтта жақындық келіссөздері басталды. Ольстер одағы партиясы мен Демократиялық одақтастық партиясы қатысудан бас тартты, ал Шинн Фейнге бұрынғыдай кіруге рұқсат берілмеді, себебі ИРА-ның зорлық-зомбылығына байланысты. Бейсенбі, 21 наурыз 1996 ж.: Барлық партиялық келіссөздерге кім қатысатынын анықтау үшін сайлау жарияланды. Сайлау 110 делегаттан тұратын форумға өтеді, олардың 90-ы тікелей сайланады, ал қалған 20 орын ең көп дауыс жинаған он партиядан «қосымша» орындар ретінде бөлінеді. Бейсенбі, 18 сәуір 1996 ж.: Солтүстік Ирландия (келіссөздерге қатысу) заңы Вестминстерде қабылданды. Сайлауға 30 партия мен жеке тұлға қатысады. Дүйсенбі, 20 мамыр 1996 ж.: Шинн Фейн партиясының президенті Джерри Адамс, егер басқа партиялар келіссе, SF алты Митчелл қағидасын қабылдауға дайын екенін мәлімдеді. Бейсенбі, 30 мамыр 1996 ж.: Форум сайлауында 65% дауыс берумен UUP 30 орын, SDLP 21, DUP 24, Шинн Фейн 17, Альянс партиясы 7, Ұлыбритания одағы 3, Прогрессивті одақтастық партиясы 2, Ольстер демократиялық партиясы 2, Солтүстік Ирландия әйелдер коалициясы 2 және Лейборист партиясы 2 орын жеңіп алды. 4 маусым 1996 ж.: Солтүстік Ирландия кеңсесі тоғыз саяси партияны Стормонттағы алғашқы келіссөздерге шақырды. Шинн Фейн партиясы тағы да шақырылмады. Мэри Робинсон, сол кездегі Ирландия Республикасының президенті, Ирландия мемлекет басшысы ретінде Ұлыбританияға алғашқы ресми мемлекеттік сапар жасады. 7 маусым 1996 ж., жұма: ИРА мүшелері Ирландияның Лимерик графтығындағы Адар қаласындағы пошта бөлімін тонау кезінде Гарда Сихоана (Ирландия полиция қызметі) детективі Джерри Маккейбты өлтірді. 10 маусым 1996 ж., дүйсенбі: Стормонтта барлық партиялық келіссөздер («Стормонт келіссөздері») басталды. Шинн Фейнге тағы да кіруге рұқсат берілмеді. 14 маусым 1996 ж., жұма: Солтүстік Ирландия форумы Белфаст қаласында алғаш рет өтті. Шинн Фейн Вестминстер парламентіне немесе Солтүстік Ирландияның аймақтық «бөлісшіл» парламентіне орын алмау саясатынан бас тартқандықтан қатысудан бас тартты (соңғы саясат 1998 ж. өзгертілді). 15 маусым 1996 ж., сенбі: ИРА Манчестерде бомба жарып, қала орталығының көп бөлігін қиратты және 212 адам жарақат алды. Ниал Донован (28 жас), католик, Тайрон графтығының Дунганнон қаласының жанында Ольстер еріктілері (UVF) тарапынан пышақталды. 20 маусым 1996 ж., бейсенбі: Gardaí Ирландияда ИРА бомба жасау шеберханасын тапты. Осыған жауап ретінде Ирландия үкіметі Шинн Фейнмен барлық байланыстарды тоқтатты. 7 шілде 1996 ж., жексенбі: Драмкри қақтығысының аясында Корольдік Ольстер полициясы (RUC) Портадаун Оранжемендерінің Драмкри шіркеуінен негізінен ұлтшыл Гарваги жолы арқылы қайтып келуіне жол бермеді. Бұл шешімге одақтас қоғамда кеңінен наразылық білдірілді және одақтас аудандарда тәртіпсіздіктер болды. 11 шілде 1996 ж., бейсенбі: Хью Аннесли, сол кездегі RUC бас комиссары, өз шешімін кері қайтарып, офицерлеріне Портадаундағы Гарваги жолынан Оранж шеруінің өтуіне рұқсат берді. Шеру даулы аймақтан өткенде музыка ойналмады. Бұл ұлтшылдық наразылықтарға және республикалық аймақтарда тәртіпсіздіктерге әкелді. 13 шілде 1996 ж., сенбі: Энискиллендегі қонақ үйге жасалған республикалық автокөлік бомбасының салдарынан 17 адам жарақат алды. Кейіннен Irish Republican Army жауапкершілікті өз мойнына алды. SDLP Солтүстік Ирландия форумынан шығатынын мәлімдеді. 15 шілде, дүйсенбі: Солтүстік Ирландиядағы шерулерді тексеруге арналған комитет (Шерулер мен шерулерді тәуелсіз тексеру) құрылды. 30 қаңтар 1997 ж., бейсенбі: Шерулер мен шерулерді тәуелсіз тексеру жөніндегі есепте (The North Report) даулы шерулерді тексеру үшін тәуелсіз комиссия құру ұсынылды. Ұлтшыл партиялардың көпшілігі бұл шешімді құптады, ал профсоюздар оны жиналыс бостандығына қол сұғу деп айыптады. «Кеңейтілген консультациялар» кезеңі жарияланды. 5 наурыз 1997 ж., сәрсенбі: Стормонт келіссөздері 3 маусымға дейін тоқтатылды, партиялар алдағы жалпы сайлауға қатысуына мүмкіндік беру үшін. 7 сәуір 1997 ж., дүйсенбі: «Белфаст Телеграф» газеті Королева университетімен бірлесіп жүргізген сауалнаманың нәтижелерін жариялаған үш күндік мақалалар сериясын бастады. Сауалнама сұрақтары Солтүстік Ирландияның жетекші 10 партиясымен бірлесіп әзірленді. Протестанттардың 93% және католиктердің 97% «Солтүстік Ирландияның саяси болашағы үшін келіссөздер принципін қолдайды» деді, бірақ протестанттардың 25% және католиктердің 28% ғана «келіссөздер» шешімге әкеледі деп сенді. 27 сәуір 1997 ж., жексенбі: Портадаунда Роберт Хамилл, католик, лоялистер тобының шабуылынан ауыр түрде жарақат алды. Хамилл кейіннен алған жарақатынан қайтыс болды. 1 мамыр 1997 ж., бейсенбі: Ұлыбритания бойынша жалпы сайлау өтті. Лейборист партия көпшілік дауыс алып, 1974 жылдан бері бірінші рет үкімет құрды. Солтүстік Ирландияда Шинн Фейн дауыс үлесін 16%-ға дейін арттырып, аймақтағы үшінші ірі партияға айналды және екі орын жеңіп алды: Джерри Адамс және Мартин МакГиннес жаңа депутаттары болды. Ольстер одағы партиясы 10 орын, Социал-демократиялық және Лейборист партиясы 3, Демократиялық одақтастық партиясы 2 және Ұлыбритания одағы партиясы 1 орын жеңіп алды. 12 мамыр 1997 ж., дүйсенбі: Шон Браун, 61 жастағы алты баласы бар әке, Беллаги, Лондон-Дерри графтығында 12 мамыр 1997 ж. ұрланып, өлтірілді. Баллимена оқу орталығының инструкторы болған Браун GAA-да белсенді рөл атқарды. 16 мамыр 1997 ж., жұма: Тони Блэр, жаңа Ұлыбритания премьер-министрі, Framework Documents, Митчелл есебін қаруды жою және барлық партиялық келіссөздерге қатысу критерийлерін мақұлдады. Ол Солтүстік Ирландияның Ұлыбритания құрамындағы орнына құрметпен қарастыратынын айтты және Ирландия Республикасының конституциясының 2 және 3-баптарын өзгертуі керек екенін ұсынды, сондай-ақ шенеуніктер Шинн Фейнмен белгілі бір мәселелерді нақтылау үшін кездеседіін мәлімдеді. 21 мамыр 1997 ж., сәрсенбі: Жергілікті өкімет сайлауында UUP ең ірі одақтас партия болып қала берді, ал SDLP ең ірі ұлтшыл партия болып қала берді, бірақ олар тиісінше Белфаст және Дерри қалалық кеңестерін бақылауын жоғалтты. 1 маусым 1997 ж., жексенбі: Грегори Тейлор, қызметтен тыс RUC констеблі, лоялистер тобынан алған жарақаттардан қайтыс болды. Кейіннен Тейлор жергілікті полиция бөлімінен көмек сұрау үшін ұялы телефонын пайдаланғаны, бірақ көмекке бірде-бір машина келмегені белгілі болды. 3 маусым 1997 ж., сейсенбі: Келіссөздер Стормонтта қайта басталды. Лоялистер ерікті күші (LVF) және Irish Republican Army (CIRA) екеуі де тыйым салынды. 6 маусым 1997 ж., жұма: Ирландия Республикасында жалпы сайлау өтті. Fine Gael, Лейборист және Демократиялық солшыл партияларынан тұратын үкіметтік коалиция Fianna Fáil, Progressive Democrats және тәуелсіз мүшелерден тұратын коалициямен жеңіліске ұшырады. Шинн Фейн 1986 ж. бас тарту саясатын тоқтатып, Dáil Éireann-де алғашқы орын жеңіп алды. 16 маусым 1997 ж.: RUC-тің екі қызметкері, Роланд Джон Грэм мен Дэвид Джонстон, Лурган қаласында өлтірілді. 25 маусым 1997 ж., сәрсенбі: Ұлыбритания мен Ирландия үкіметтері ИРА-ға 5 апта ішінде толыққанды атысты тоқтатуға шақырды. 6 аптадан кейін Шинн Фейн келіссөздерге қатысуға рұқсат беріледі (15 қыркүйекте қайта басталды). 6 шілде 1997 ж., жексенбі: Драмкридегі Оранж шеруіне RUC және Ұлыбритания армиясының үлкен операциясынан кейін тағы да рұқсат берілді, бұл ұлтшыл аймақтарда зорлыққа әкелді. 12 шілде 1997 ж., сенбі: Оранж орденінің жеті шеруін қайта бағыттау туралы бұрынғы шешімінен кейін Солтүстік Ирландиядағы он екінші шерулер бейбіт өтті. 16 шілде 1997 ж., сәрсенбі: DUP және UKUP Стормонт келіссөздерінен наразылық білдіріп, шығып кетті.

Friday 16 February 1996: There was a large peace rally at City Hall, Belfast, and a number of smaller rallies at venues across Northern Ireland. Wednesday 28 February 1996: After a summit in London, the British and Irish prime ministers set a date (10 June 1996) for the start of all party talks, and stated that participants would have to agree to abide by the six Mitchell Principles and that there would be preparatory 'proximity talks'. Monday 4 March 1996: Proximity talks were launched at Stormont. The Ulster Unionist Party and the Democratic Unionist Party refused to join, and Sinn Féin were again refused entry, ostensibly because of IRA violence. Thursday 21 March 1996: Elections to determine who would take part in all party negotiations were announced. The elections would be to a Forum of 110 delegates, with 90 elected directly and 20 'top up' seats from the ten parties polling the most votes. Thursday 18 April 1996: The Northern Ireland (Entry to Negotiations) Act was passed at Westminster. 30 parties and individuals were to take part in the election. Monday 20 May 1996: Gerry Adams, President of Sinn Féin, said that SF was prepared to accept the six Mitchell Principles, if the other parties agreed to them. Thursday 30 May 1996: In the Forum Elections, with a 65% turnout, the UUP won 30 seats, the SDLP 21, the DUP 24, Sinn Féin 17, the Alliance Party 7, the UK Unionist Party 3, the Progressive Unionist Party 2, the Ulster Democratic Party 2, the Northern Ireland Women's Coalition 2, and Labour 2 seats. Tuesday 4 June 1996: The Northern Ireland Office invited nine political parties to attend initial talks at Stormont. Again, Sinn Féin were not invited to the talks. Mary Robinson, then President of the Republic of Ireland, began the first official state visit to Britain by an Irish head of state. Friday 7 June 1996: IRA members killed Jerry McCabe, a Detective in the Garda Síochána (the Irish police service), during a post office robbery in Adare, County Limerick, in the Republic. Monday 10 June 1996: All party negotiations (the 'Stormont talks') began in Stormont. Sinn Féin were again refused entry. Friday 14 June 1996: The Northern Ireland Forum met for the first time in Belfast. Sinn Féin declined to take part due to their policy of not taking seats in either the Westminster parliament or a regional "partitionist" Northern Ireland parliament (latter policy changed in 1998). Saturday 15 June 1996: The IRA exploded a bomb in Manchester, which destroyed a large part of the city centre and injured 212 people. Niall Donovan (28), a Catholic man, was stabbed to death near Dungannon, County Tyrone by the loyalist Ulster Volunteer Force (UVF). Thursday 20 June 1996: An IRA bomb factory was found by Gardaí in the Republic. In response the Irish government ended all contacts with Sinn Féin. Sunday 7 July 1996: As part of the ongoing Drumcree conflict, the Royal Ulster Constabulary (RUC) prevented a march by Portadown Orangemen from returning from Drumcree Church via the mainly nationalist Garvaghy Road. This decision was followed by widespread protest in the unionist community, and by rioting in unionist areas. Thursday 11 July 1996: Hugh Annesley, then Chief Constable of the RUC, reversed his decision and ordered his officers to allow the Orange march to pass along the Garvaghy Road in Portadown. No music was played as the parade passed the disputed area. This was followed by nationalist protests, and riots in republican areas. Saturday 13 July 1996: A republican car bomb attack on a hotel in Enniskillen injured 17. The Continuity Irish Republican Army later claimed responsibility. The SDLP announced that it would withdraw from the Northern Ireland Forum. Monday 15 July 1996: A committee to review parades in Northern Ireland (the Independent Review of Parades and Marches) was announced. Thursday 30 January 1997: The Report of the Independent Review of Parades and Marches (The North Report) recommended setting up an independent commission to review contentious parades. Most nationalists welcomed the review but unionists attacked it as an erosion of the right to freedom of assembly. A period of "further consultation" was announced. Wednesday 5 March 1997: Stormont Talks adjourned until 3 June, to allow the parties to contest the forthcoming general election. Monday 7 April 1997: The Belfast Telegraph published the first of three articles over three days with results of an opinion survey it conducted in collaboration with Queens University. Survey questions were developed in cooperation with the 10 leading parties in Northern Ireland. Ninety three per cent of Protestants and 97 per cent of Catholics said they "support the principle of a negotiated settlement for the political future of Northern Ireland," but only 25 per cent of Protestants and 28 per cent of Catholics believed the "Talks" would lead to a settlement. Sunday 27 April 1997: In Portadown Robert Hamill, a Catholic, was severely beaten in a sectarian attack by a gang of loyalists. Hamill later died from his injuries. Thursday 1 May 1997: A general election was held across the UK. The Labour Party won a majority and formed a government for the first time since 1974. In Northern Ireland, Sinn Féin had increased its share of the vote to 16%, becoming the third largest party in the region, and winning two seats: Gerry Adams and Martin McGuinness were their new MPs. The Ulster Unionist Party won 10 seats, the Social Democratic and Labour Party 3, the Democratic Unionist Party 2, and the UK Unionist Party 1. Monday 12 May 1997: Sean Brown, a 61 year old father of six from Bellaghy, County Londonderry, was abducted and murdered on May 12 1997. An instructor at the Ballymena Training Centre, Mr Brown played an active role in the GAA. Friday 16 May 1997: Tony Blair, the new British Prime Minister, endorsed the Framework Documents, the Mitchell Report on decommissioning, and the criteria for inclusion in all party talks. He stated that he valued Northern Ireland's place in the United Kingdom, and suggested that the Republic of Ireland should amend Articles 2 and 3 of its constitution, and indicated that officials would meet Sinn Féin to clarify certain issues. Wednesday 21 May 1997: In local government Elections the UUP remained the largest unionist party, and the SDLP the largest nationalist party, though they lost control of Belfast and Derry city councils respectively. Sunday 1 June 1997: Gregory Taylor, an off duty RUC constable, died following a beating he received from a loyalist mob. It was later disclosed that Taylor had used his mobile phone to try to summon help from the local police station but no car was available to come to his aid. Tuesday 3 June 1997: The talks resumed at Stormont. The Loyalist Volunteer Force (LVF) and the Continuity Irish Republican Army (CIRA) were both proscribed. Friday 6 June 1997: There was a general election in the Republic of Ireland. The ruling coalition government of Fine Gael, Labour and Democratic Left was defeated by a coalition of Fianna Fáil, Progressive Democrats, and independent members. Sinn Féin won its first seat in the Dáil Éireann, since it had ended its policy of abstentionism in 1986. 16 June 1997 Two members of the RUC, ROland John Graham and David Johnston, murdered in Lurgan. Wednesday 25 June 1997: The British and Irish governments gave the IRA 5 weeks to call an unequivocal ceasefire. 6 weeks later Sinn Féin would be allowed into the talks (due to resume on 15 September). Sunday 6 July 1997: The Orange Order parade at Drumcree was again permitted to go ahead, after a large operation by the RUC and British Army. This was followed by violent protests in nationalist areas. Saturday 12 July 1997: After an earlier decision by the Orange Order to reroute seven of their marches, the Twelfth parades across Northern Ireland passed off peacefully. Wednesday 16 July 1997: The DUP and the UKUP left the Stormont talks in protest at what they claimed was a lack of clarification by the British government on decommissioning. Friday 18 July 1997: John Hume and Gerry Adams issued a joint statement. Gerry Adams and Martin McGuinness called on the IRA to renew its ceasefire. Saturday 19 July 1997: The IRA announced the renewal of its 1994 ceasefire as of 12.00pm on 20 July 1997.

Келісімге жету

1997 жылғы 26 тамыздағы сейсенбі күні: Ұлыбритания және Ирландия үкіметтері тәуелсіз халықаралық комиссия құру туралы келісімге бірлесіп қол қойды. U2 тобы Белфаст қаласындағы Ботаникалық бақта 40 мыңға жуық көрермен жиналған концерт өткізді. 1997 жылдың 29 тамызы, жұма күні: Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы Марджори Моулам ИРА-ның атысты тоқтатуын шындығына сене келіп, Шинн Фейн партиясын Стормонттағы көппартиялық келіссөздерге қабылдады. 1997 жылдың 9 қыркүйегі, сейсенбі: Шинн Фейн өкілдері партияның Митчелл қағидаларын сақтайтынына уәде беру үшін Стормонтқа келді. 1997 жылдың 11 қыркүйегі, бейсенбі: ИРА "Митчелл қағидаларының кейбір бөлімдеріне қатысты қиындықтар туындауы мүмкін" екенін айтты, бірақ Шинн Фейн не істеуге шешім қабылдаса, "ол олардың өз ісі" еді. 1997 жылдың 11 қыркүйегі, бейсенбі: "Белфаст телеграфы" газеті екі күнге созылған екі мақаласының біріншісін жариялады. Сауалнама сұрақтары Солтүстік Ирландияның жетекші партияларымен бірлесіп жасалды. Сауалға қатысқандардың 92 пайызы (протестанттардың 86 пайызы және католиктердің 98 пайызы) өздері қолдайтын партияның Стормонттағы келіссөздерде қалуын қалайтынын білдірді. Кейіннен АҚШ президенті Клинтон партия жетекшілеріне телефон арқылы қосымша хабарласып, оларды осы келісімге жетуге ынталандырғаны белгілі болды. 1998 жылдың 15 тамызы, сенбі күні: Real IRA жасаған Омаг шабуылынан 29 адам қаза тауып, жүздеген адам жарақат алды. Бұл Солтүстік Ирландиядағы қақтығыс кезіндегі ең ауыр оқиға болды. "Ұлы жұма келісімі" деп аталатын келісімге децентрализацияланған, барлық кіріктірілген үкімет, тұтқындарды босату, әскерлерді азайту, жартылай әскери топтарды тарату, Ирландияның бірігуі жөніндегі референдумдар, азаматтық құқықтар шаралары және Солтүстік Ирландияның екі қауымдастығы үшін "тең құрмет" сияқты шаралар кірді.

Кері байланыс пен диссиденттік қауіптер

Тыншшылық процесі бастапқыда көбінесе қиындықтарсыз дамыды, бірақ 2001 жылы конфессиялық қақтығыстардың, тәртіпсіздіктердің, саяси келіспеушіліктердің және қаруды жою процесінің күшеюімен шиеленіс артты. ИРА-ның BBC және Лондонның коммерциялық ауданына жасаған бомбалық шабуылдары бейбіт процестің жолынан тоқтату қаупін тудырды. 2001 жылдың маусымында солтүстік Белфаста басталған «Қасиетті Крест» дауы діни қақтығыстардың маңызды эпизодына айналды. Шілде айында кең ауқымды тәртіпсіздіктер болды, сол айда лоялистік «Ольстер еркіндік күрескерлері» (UFF) «Жұма келісімінен» бас тарды, ал «Прогрессивті юнионисттік партия» (PUP) бейбіт процестің «қазіргі кезеңінен» шықты. 26 шілдеде екі қатаң «Ольстер одағы партиясы» (UUP) депутаты, Дэвид Бернсайд пен Джеффри Дональдсон, өз партияларының жаңа билікті бөлісуші Стормонт ассамблеясын қолдауын тоқтатуға шақырды. Көтерілістердің көп бөлігі «Жұма келісімінен» кейінгі жылдардағы лоялистердің шеттетілуіне байланысты деп есептеледі, олар келісімнің көбінесе католиктерге пайдалы екенінен және Ирландияның бірігуінің сөзсіз болатынынан үрейленді. Солтүстік Ирландия хатшысы Джон Рид одақтастарға сөйлеген сөзінде олардың осылай ойлауы «қате» екенін айтты және егер протестанттар өздерін үйде сезінбесе, келісім сәтсіздікке ұшырайтынын мәлімдеді. Лоялистік жартылай әскери атыс оқиғалары келісімге қол қойылған кезде 33-тен 2001/02 жылдары 124-ке дейін өсті. 2001 жылдың 9 қыркүйегінде 15 адамнан тұратын Уақытша ИРА тобы екі жасты ұрлап, азаптап, атып өлтірді. 27 қыркүйекте «Қасиетті Крест» дауына байланысты лоялистердің ірі көтерілісі мен зорлық-зомбылығы болды. Келесі күні журналист Мартин О’Хаганды «Лоялистік еріктілер күші» (LVF) мүшелері өлтірді. 2001 жылдың 13 қазанында Рид екі лоялистік жартылай әскери топтың – «Ольстер қорғаныс қауымдастығы» (UDA) және LVF-тің, зорлық-зомбылықпен атыс және тәртіпсіздік оқиғаларына байланысты атыс тоқтауын тоқтағанын жариялады. «Синн Фейн» партиясының жетекшісі Джерри Адамс Стормонттың құлауының алдында Уақытша ИРА-ны қарусыздануға шақырды. 2001 жылдың желтоқсан айында Оңтүстік Армагта республикашылдар екі әскери қарауылға шабуыл жасап, көптеген адамдар жарақат алды. 2002 жыл бойы тәртіпсіздіктер мен діни қақтығыстар жалғасты, ең шиеленіскен оқиға Шорт-Страндтағы қақтығыстар болды. 2002 жылдың 6 мамырында «Прогрессивті юнионисттік партиясының» саясаткері Дэвид Эрвин зорлық-зомбылықтың жалғасуы, лоялистер арасындағы күмәндер және ИРА туралы белгісіздік бейбіт процесті «маңызды және ауыр дағдарысқа» алып келгенін мәлімдеді. 2002 жылдың 14 қазанында Солтүстік Ирландия Ассамблеясы тоқтатылып, Вестминстерден тікелей басқару енгізілді.

Although the peace process initially progressed mostly trouble free, tensions escalated in 2001 with increasing sectarian conflicts, rioting, political disagreements and the decommissioning process. Real IRA bombs at the BBC and a commercial district in London threatened to derail the peace process. The Holy Cross dispute in north Belfast starting in June 2001 would become a major episode of sectarian conflict. Widespread rioting occurred in July, and that same month the loyalist Ulster Freedom Fighters (UFF) pulled out of the Good Friday Agreement whilst the Progressive Unionist Party (PUP) withdrew from the "current phase" of the peace process. On 26 July two hardline Ulster Unionist Party (UUP) MPs, David Burnside and Jeffrey Donaldson, both called for their party's withdrawal of supporting the new power sharing Stormont assembly. Much of the disturbances are thought to have been caused by the alienation of loyalists in the years following the Good Friday Agreement, who increasingly feared that the Agreement was largely in the Catholics' favour and that Irish unity was inevitable. Northern Ireland Secretary John Reid told unionists in a speech that they are "wrong" to think so, and that the Agreement would be a failure if Protestants no longer felt at home. The number of loyalist paramilitary shootings increased from 33 at the time of the Agreement to a peak of 124 in 2001/02. On 9 September 2001 a gang of 15 Provisional IRA members kidnapped, tortured and shot two youths. Major loyalist rioting and violence broke out amid the Holy Cross dispute on 27 September. The next day, journalist Martin O'Hagan was killed by Loyalist Volunteer Force (LVF) members. On 13 October 2001, Reid declared the ceasefires of two loyalist paramilitary groups, Ulster Defence Association (UDA) and the LVF, to be over due to their violent shooting and rioting incidents. Sinn Féin leader Gerry Adams urged the Provisional IRA to disarm amid Stormont's near collapse. In December 2001, two army watchtowers were attacked in South Armagh by republicans that caused many injuries. Throughout 2002 rioting and sectarian clashes continued, the most tense incident being the clashes in Short Strand. On 6 May 2002 Progressive Unionist Party politician David Ervine said that continuing violence, doubts among loyalists and uncertainty about the IRA has left the peace process in a "substantial and serious crisis". On 14 October 2002, the Northern Ireland Assembly was suspended and direct rule from Westminster imposed.

Іске асыру

Солтүстік Ирландия Ассамблеясы жақсы старт берді. Бірақ, ол бірнеше рет тоқтатылды, негізінен ИРА-ның қаруларын «ашық түрде» жоюдан бас тартуына байланысты одақтастардың наразылығы себеп болды. Сайлаулар осыған қарамастан жалғасты, дауыс беру радикалды партияларға – DUP және Sinn Féin партияларына қарай ықпалдасты. 2004 жылы Ассамблея мен Атқарушы Органды қайта құру мақсатында келіссөздер өтті. Бұл келіссөздер сәтсіз аяқталды, бірақ үкіметтер келісімге жақын екендерін сезініп, ұсынған келісімдерін «Кешенді келісім» деп жариялады. 2001 жылдың 4 қарашасында Корольдік Ольстер полициясы Солтүстік Ирландия полиция қызметі болып қайта аталды, бірақ екінші ірі партия – Sinn Féin, 2007 жылдың 28 қаңтарында Сент-Эндрю келісімі аясында ғана Солтүстік Ирландия полиция қызметін қабылдағанын жариялады. 2005 жылғы сауалнама көрсеткендей, Солтүстік Ирландия халқының 83% полицияның күнделікті тәртіп сақтау жұмысын атқару қабілетіне «кейбір», «көп» немесе «толық» сенім білдіреді. ИРА қарулары 2001 жылдың қазанына дейін жойылған жоқ, ал соңғы партиясы «қолданудан шығарылған» деп 2005 жылдың 26 қыркүйегінде жарияланды. Сондай-ақ, ИРА-ның Стормонт Ассамблеясында тыңшылық қызметіне қатысқандығы (бұл UUP-ті Ассамблеяны таратуға итермеледі), Колумбияның Революциялық қарулы күштерінің (FARC) партизандарын даярлауда, бірнеше резонансты қылмыстарда және мысалы, дүкеннен шамамен 1 миллион фунт стерлингтік тауар, ал Солтүстік Банктің тонауында 26 миллион фунт стерлингтен астам қаражатты ұрлау сияқты ірі қарақшылықтарға қатысты айыптаулар да бар.

Ойынның соңы

2005 жылдың қаңтар айында Роберт Маккартни ИРА мүшелерімен болған төбелес салдарынан қаза тапты. Оның қарындастары мен нике қыздың жоғары деңгейдегі үгіттеуінен кейін ИРА өз мүшелерінің жауапты екенін мойындады және олармен кездесуге келісім білдірді. Маккартнидің қарындастары ұсыныстан бас тартты, бірақ бұл оқиға Белфаста ИРА-ның беделін күрт түсірді. 2005 жылдың сәуір айында Джерри Адамс ИРА-ны қаруларын тастауға шақырды. 2005 жылдың 28 шілдесінде ол өз еріктілерін "ексклюзивті бейбіт құралдарды" пайдалануға шақыруға келісті. Ұйым тарамайды, тек мақсатына жету үшін бейбіт жолдарды қолданады. Лоялистік ерікті күштердің тозған кейбір тапаншаларынан басқа, ешбір лоялистік жартылай әскери топ өз қаруларын жоюға қатыспады, және барлығы бірнеше кісі өлтіруге, соның ішінде ішкі және басқа лоялистік топтармен қақтығыстарға қатысты. Көптеген юнионистер лоялистердің бас тартуы Ассамблеяны қайта құруға бөгет болмайды, себебі Уақытша Ирландиялық республикалық армиядан айырмашылығы, лоялистік жартылай әскери топтармен ресми байланысы бар партиялар Ассамблеядағы маңызды өкілдікке ие емес, қолдауының жоғары деңгейіне қарамастан. Лоялистік жартылай әскери ұйымдар өмір бойында кейбір адамдар (соның ішінде Таоишиг Альберт Рейнольдс) тарапынан "реакциялық" деп сипатталды, яғни олар республикалық топтардың шабуылдарына жауап береді, ал кейбір сарапшылар республикалық зорлық-зомбылық болмаса, лоялистік зорлық-зомбылық тоқтатылатынын мәлімдейді. Басқалары бұл жалаң "реакциялық" лоялистік шабуылдар туралы пікірлер азаматтық құқықтар дәуірінде (яғни ИРА демалып жатқан кезде) әскери лоялизмнің пайда болуымен және олардың республикалық ұйымдардың қауіпті мүшелеріне шабуыл жасаудың орнына, жартылай әскери байланысы жоқ католиктерге шабуыл жасауды артық көруімен үйлеспейді деп санайды. Егер республикалық жартылай әскери күштердің толыққанды және ашық түрде қаруын тастауы аяқталса, онда саяси сарапшылар лоялистік жартылай әскери ұйымдарға да сондай қысым көрсетілетінін күтеді. Өлім-жітім мен бомбалаулар тоқтатылғанмен, "төменгі деңгейдегі" зорлық-зомбылық пен қылмыс, соның ішінде "жазалау" үшін ұрып-соғу, қорқыту және есірткі сату, әсіресе лоялистік аймақтарда жалғасуда. Кейбір аймақтарда, әсіресе, нашарлауда, жартылай әскери ұйымдардың әлі де едәуір билікке ие екені сезіледі. Жарымәскери ұйымдардың қазіргі белсенділігінің деңгейі туралы мәліметтерді Тәуелсіз бақылау комиссиясы 2005 жылғы есебінде жариялады. 2005 жылдың 28 шілдесінде ИРА қарулы күресін аяқтағанын жариялады және барлық қаруын толық жоюға міндеттенді, оған католик және протестант дін қызметкерлері куә болады. Бұл мәлімдемені алғаш рет ИРА-ның тәжірибелі әскери қызметшісі Сеанна Уолш жариялаған видеода оқыды және онда мынадай мәтін болды: "Óglaigh na hÉireann" жетекшілігі қарулы күресті тоқтатуды ресми түрде бұйырды. Бұл бүгін сағат 16:00-ден бастап күшіне енеді. Барлық ИРА бөлімшелеріне қару-жарақтарын тастауға бұйрық берілді. Барлық еріктілерге бейбіт жолмен саяси және демократиялық бағдарламаларды дамытуға көмектесу тапсырылды. Еріктілер басқа ешқандай іс-әрекетпен айналыспауы тиіс. ИРА жетекшілігі біздің өкілімізге IICD-мен бірлесіп, қаруды пайдаланудан толықтай шығару процесін аяқтауға және оны мүмкіндігінше тез аяқтауға уәкілеттік берді. Біз протестант және католик шіркеулерінен екі тәуелсіз куәгерді шақырдық. Армия кеңесі бұл шешімдерді бұрын-соңды болмаған ішкі талқылаудан кейін және ИРА бөлімшелері мен еріктілермен кеңесу процесінен кейін қабылдады. Біз кеңесу процесінің адал және ашық жүргізілгенін және ұсыныстардың мазмұны мен тереңдігін бағалаймыз. Біз осы тарихи талқылаудың достықпен өткеніне мақтанамыз. Біздің кеңесулердің нәтижесі ИРА еріктілері арасында Синн Фэйннің бейбітшілік стратегиясына зор қолдау бар екенін көрсетті. Сонымен қатар екі үкімет пен одақтастардың бейбітшілік процесіне толыққанды қатысуға тырыспағаны туралы кеңінен алаңдаушылық бар. Бұл қиындықтар тудырды. Ирландия халқының басым көпшілігі осы процесті толық қолдайды. Олар және Ирландияның бірігуін қалайтын бүкіл әлемдегі достар Ұлы Жұма келісімінің толық орындалуын қалайды. Осы қиындықтарға қарамастан, біздің шешімдеріміз республикалық және демократиялық мақсаттарымызды, соның ішінде біріккен Ирландия туралы мақсатымызды ілгерілету үшін қабылданды. Біз қазір осы мақсатқа жетудің және еліміздегі британдық үкімді жоюдың басқа жолы бар деп сенейміз. Барлық еріктілердің басшылық танытуы, нығайлылық және батылдық көрсетуі міндетті. Біз өз Отаны үшін құрбан болғандардың, түрмеге түскендердің, еріктілердің, олардың отбасыларының және республикалық базаның құрбандарын есімізде сақтаймыз. Біз қарулы күрестің толыққанды заңды екенін қайтадан мәлімдейміз. Біз көптеген адамдардың қақтығыста зардап шеккенін жақсы түсінеміз. Барлық тараптар үшін әділ және тұрақты бейбітшілік құруға үлкен қажеттілік бар. Ұлтшыл және республикалық қауымдастықтарды қорғау мәселесі бізге қойылды. 1969 және 1970 жылдардың басындағы қырғындықтар қайталанбауын қамтамасыз ету үшін қоғамда жауапкершілік бар. Сонымен қатар, сектанттықты барлық түрлерімен күресу – жалпыға ортақ міндет. ИРА Ирландияның біртүтастығы мен тәуелсіздігінің мақсаттарына және 1916 жылғы Жарияламада баяндалған Республиканы құруға толық бейілді. Біз барлық ирландиялық республикашылардан максималды бірлік пен күш-жігерді талап етеміз. Біз ирландиялық республикашылар бірлесіп жұмыс істесе, мақсаттарына жете алатынына сенімдіміз. Әрбір ерікті біз қабылдаған шешімдердің маңыздылығын біледі және барлық Óglaigh осы бұйрықтарға толыққанды бағынуға міндетті. Қазір бейбітшілік процесіне жұмсалатын едәуір энергия мен ізгі ниетті пайдалануға бесұрынды мүмкіндік туды. Осы бесұрынды бастамалардың кешенді жиынтығы осы процеске және Ирландия халқының тәуелсіздігі мен біртүтастығын қамтамасыз етуге жасалған үлес болып табылады. Тәуелсіз бақылау комиссиясы 2005 жылғы қыркүйектегі соңғы есебінде ИРА барлық қаруын жойғанын растады. Ұзақ жылдарға созылған "Траблс" және осымен Бейбітшілік процесі 2007 жылы аяқталды. 2006 жылғы қазан айындағы Сент-Эндрю келісімінен және 2007 жылғы наурыз айындағы сайлаулардан кейін Демократиялық юнионистік партия мен Синн Фэйн 2007 жылғы мамыр айында үкімет құрды. 2007 жылғы шілдеде британдық армия 38 жыл бұрын, 1969 жылы басталған Солтүстік Ирландиядағы "Operation Banner" операциясын ресми түрде аяқтады. 2007 жылдың 8 желтоқсанында Ақ үйге президент Бушқа барып, Солтүстік Ирландияның бірінші министрі Йен Пейслимен бірге келген Синн Фэйннің вице-премьері Мартин МакГиннес баспасөз мәслихатында былай деді: "Осы жылдың 26 наурызына дейін Йен Пейсли мен мен ештеңе туралы, тіпті ауа райы туралы да әңгімелеспедік, ал соңғы жеті айда біз тығыз жұмыс істедік және арамызда ашулы сөздер болған жоқ. Бұл біздің жаңа бағытқа бет бұрғанымызды көрсетеді".

In January 2005, Robert McCartney was murdered after a pub brawl by IRA members. After a high profile campaign by his sisters and fiancée, the IRA admitted its members were responsible and offered to meet them. The McCartney sisters turned down their offer, but the episode badly damaged the standing of the IRA in Belfast. In April 2005, Gerry Adams called for the IRA to lay down its weapons. It agreed on 28 July 2005 calling for its volunteers to use "exclusively peaceful means". It would not disband, but simply use peaceful means to achieve its aims. Apart from some worn pistols from the Loyalist Volunteer Force, no other loyalist paramilitary group has decommissioned any of their weapons, and all have been involved in several murders, including major feuds, both internal and with other loyalist groups. Most Unionists maintain that the loyalist refusal is less of a stumbling block to the restoration of the assembly because, unlike the Provisional Irish Republican Army, parties with formal links to loyalist paramilitary groups do not have significant elected representation within the Assembly, despite their high levels of support. Throughout their existence, loyalist paramilitaries have been described by some (including Taoiseach Albert Reynolds) as "reactionary", i. e., that they respond to the attacks of republican groups, and some commentators claim that if there were no violent republican activity, loyalist violence would cease to exist. Others contend that these claims of solely "reactionary" loyalist attacks are hard to square with the emergence of militant loyalism in the civil rights era (i. e., when the IRA was dormant), and their preference for attacks on Catholics with no paramilitary connections, rather than attacking the more dangerous members of republican organisations. In the event that full transparent decommissioning by republican paramilitaries is completed, then it is widely expected by political commentators that loyalist paramilitary organisations would be put under heavy pressure to follow suit. While killings and bombings have been almost eliminated, "lower level" violence and crime, including "punishment" beatings, extortion and drug dealing continue, particularly in loyalist areas. Paramilitary organisations are still perceived to have considerable control in some areas, particularly the less affluent. Details of the perceived current level of activity by paramilitary organisations were published in a 2005 report by the Independent Monitoring Commission. On 28 July 2005, the IRA announced the end of its armed campaign, and committed to the complete decommissioning of all its weapons, which was to be witnessed by both Catholic and Protestant clergymen. The statement was first read by veteran IRA militant Séanna Walsh in a video released to the public and contained the following text:

The leadership of Óglaigh na hÉireann has formally ordered an end to the armed campaign. This will take effect from 4pm this afternoon. All IRA units have been ordered to dump arms. All Volunteers have been instructed to assist the development of purely political and democratic programmes through exclusively peaceful means. Volunteers must not engage in any other activities whatsoever. The IRA leadership has also authorised our representative to engage with the IICD to complete the process to verifiably put its arms beyond use in a way which will further enhance public confidence and to conclude this as quickly as possible. We have invited two independent witnesses, from the Protestant and Catholic churches, to testify to this. The Army Council took these decisions following an unprecedented internal discussion and consultation process with IRA units and Volunteers. We appreciate the honest and forthright way in which the consultation process was carried out and the depth and content of the submissions. We are proud of the comradely way in which this truly historic discussion was conducted. The outcome of our consultations show very strong support among IRA Volunteers for the Sinn Féin peace strategy. There is also widespread concern about the failure of the two governments and the unionists to fully engage in the peace process. This has created real difficulties. The overwhelming majority of people in Ireland fully support this process. They and friends of Irish unity throughout the world want to see the full implementation of the Good Friday Agreement. Notwithstanding these difficulties our decisions have been taken to advance our republican and democratic objectives, including our goal of a united Ireland. We believe there is now an alternative way to achieve this and to end British rule in our country. It is the responsibility of all Volunteers to show leadership, determination and courage. We are very mindful of the sacrifices of our patriot dead, those who went to jail, Volunteers, their families and the wider republican base. We reiterate our view that the armed struggle was entirely legitimate. We are conscious that many people suffered in the conflict. There is a compelling imperative on all sides to build a just and lasting peace. The issue of the defence of nationalist and republican communities has been raised with us. There is a responsibility on society to ensure that there is no re occurrence of the pogroms of 1969 and the early 1970s. There is also a universal responsibility to tackle sectarianism in all its forms. The IRA is fully committed to the goals of Irish unity and independence and to building the Republic outlined in the 1916 Proclamation. We call for maximum unity and effort by Irish republicans everywhere. We are confident that by working together Irish republicans can achieve our objectives. Every Volunteer is aware of the import of the decisions we have taken and all Óglaigh are compelled to fully comply with these orders. There is now an unprecedented opportunity to utilise the considerable energy and goodwill which there is for the peace process. This comprehensive series of unparalleled initiatives is our contribution to this and to the continued endeavours to bring about independence and unity for the people of Ireland. The IICD confirmed in its final report of September 2005 that the IRA had decommissioned all of its weapons. The definitive end of The Troubles and thus of the Peace Process came in 2007. Following the St Andrews Agreement of October 2006, and March 2007 elections, the Democratic Unionist Party and Sinn Féin formed a government in May 2007. In July 2007, the British Army formally ended Operation Banner, their mission in Northern Ireland which began 38 years earlier, in 1969. On 8 December 2007, while visiting President Bush in the White House with the Northern Ireland First Minister Ian Paisley, Martin McGuinness, the Deputy First Minister, said to the press "Up until the 26 March this year, Ian Paisley and I never had a conversation about anything – not even about the weather – and now we have worked very closely together over the last seven months and there's been no angry words between us. This shows we are set for a new course."