Батыс Янь: Қытай тарихындағы 384-394 жж. аралығындағы Сяньбэй этникалық тобының билік құрған мемлекеті. 16 патшалық дәуіріндегі саяси тұрақсыздық пен билік үшін күрес.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ян, тарихнамада Батыс Ян (; 384–394) деп аталатын, Қытайдың Сяньбэй этносы билеген династиялық мемлекеті. Бұл династия Он алты патшалық дәуірінде болған, бірақ ол он алты патшалықтың тізіміне кірмейді. 384 жылы Мұроң Хун, бұрынғы Цинь империясының Фэй өзені шайқасында Шығыс Цзиньге жеңіліс тауып, күйреуінен кейін, Сяньбэй халқына рұқсат беру мақсатымен оны құрды. Бұрынғы Цинь императоры Фу Цзянь 370 жылы Бұрынғы Янды жойғаннан кейін Сяньбэйлерді Цинь астанасының аймағына көшірген еді. Бастапқыда бұл мемлекеттің мақсаты соңғы Бұрынғы Ян императоры Мұроң Вэйді құтқару болған, бірақ Фу Цзянь оны 385 жылы өлімге кесті. Бұл мемлекет өте тұрақсыз саяси жағдаймен және ішкі талас-тартыспен сипатталды, себебі оның жеті билеушісінің барлығы (әлдебір 10 жыл ішінде) табиғи емес себептерден қайтыс болды. Бұрынғы Циньді жойғаннан кейін, мемлекет халқы Гуанчжун аймағын тастап, шығысқа, өз отанына қайтты, бірақ ақырында қазіргі Шаньсиде қоныстанды. 394 жылы Кейінгі Ян императоры Мұроң Чуй, Янь халқын біріктіруді қалағандықтан, оны жаулап алып, жойды. Батыс Янның кейбір билеушілері өздерін император деп жарияласа, ал кейбіреулері ван (патша немесе князь) деп жариялады.
Yan, known in historiography as the Western Yan (; 384–394) was a dynastic state of China ruled by the Xianbei ethnicity. The dynasty existed during the era of Sixteen Kingdoms, but it is not counted among the 16. It was founded by Murong Hong in 384 in the aftermath of the Former Qin's defeat by the Eastern Jin in the Battle of Fei River, with the stated intent of permitting the Xianbei, whom the Former Qin's emperor Fu Jiān had relocated to Former Qin's capital region after destroying the Former Yan in 370. It initially also was intended to rescue the last Former Yan emperor Murong Wei, until he was executed by Fu Jiān in 385. It was a state that was characterized by extreme political instability and internal fighting, as all seven of its rulers (during a short span of 10 years) died of unnatural causes. After eviscerating the Former Qin, the people of the state abandoned the Guanzhong region and headed east back toward their homeland, but eventually settled down in modern Shanxi. It was destroyed in 394 as Later Yan's emperor Murong Chui wanted to reunite the people formerly of Yan and conquered it. Some rulers of the Western Yan declared themselves emperors while some declared themselves wang (translatable as either "king" or "prince").
Өмірбаян
Бұрынғы Ян құлағаннан кейін, соңғы император Муронг Вэй мен оның бауырлары бұрынғы Цинь астанасы Чанъаньға жақын жерге көшірілді, онда оларға әскери генералдар мен шенеуніктер ретінде қызмет етуге рұқсат берілді. Муронг Хонг Бейди әкімшісі, ал Муронг Чонг Пиньян әкімшісі болып тағайындалды. Циньнің түрлі тайпаларды біріктіру жоспарының бір бөлігі ретінде, шығыстан көптеген Сяньбейлер Гуанчжун аймағына қоныс аударды, бұрынғы Ян құлаған кезде олардың саны шамамен 40 000-қа жетті. 383 жылы бұрынғы Цинь Феи өзені шайқасында Шығыс Цзинь әулетінен ойсыра жеңілді. Цинь әлсіреген соң, Муронг Вэйдің інісі Муронг Чуй 384 жылы Хэбэйде Кейінгі Ян мемлекетін қайта құрды. Қайта құрылған мемлекет туралы жаңалық Бейдиге жеткенде, Муронг Хонг Тонг өтегінің шығысына қашып, Сяньбейлерді жинады. Хуайин шайқасында Цинь әскерін жеңгеннен кейін, ол өзіне бірнеше лауазымдар берді, соның ішінде Бас генерал лауазымын алды, ал Муронг Чуйді жаңа премьер-министр деп жариялады. Муронг Чонг та Пиньян қаласында 20 000 адаммен көтеріліс жасады, бірақ көп ұзамай жеңіліп, Хонгқа қосылды. Муронг Вэй көтерілістер басталғанда Чанъаньде әлі тірі еді. Бұрынғы Цинь билеушісі Фу Цзянь оған отбасын басып беруге бұйырды, бірақ Вэй орнына құпия хат арқылы билігін Хонгқа өткізді, оның өлімінен кейін таққа отыруға рұқсат берді. Хонг билік мерзімін өзгертті, бұл көбінесе Батыс Янның басталуы деп есептеледі, содан кейін әскерін Чанъаньға қарай бастады.
After the fall of Former Yan, the last emperor Murong Wei and his brothers were relocated near the Former Qin capital, Chang'an, where they were allowed to serve as military generals and officials. Murong Hong was made Admistrator of Beidi while Murong Chong was appointed Administrator of Pingyang. As part of Qin's plan to integrate the various tribes with each other, many Xianbei from the east were resettled in the Guanzhong region, with around 40,000 of them at the time of Former Yan's demise. In 383, Former Qin suffered a devastating defeat to the Eastern Jin dynasty at the Battle of Fei River. With the Qin exposed, Murong Wei's uncle, Murong Chui restored the state as the Later Yan in Hebei in 384. When news of the restoration reached Beidi, Murong Hong fled east of Tong Pass and gathered the Xianbei. After defeating a Qin force at Huayin, he claimed several offices for himself including the Grand General while declaring Murong Chui as the new Prime Minister. Murong Chong also rebelled in Pingyang with 20,000 people, but was soon defeated and joined Hong. Murong Wei was still alive in Chang'an as the rebellions began. The ruler of Former Qin, Fu Jian, ordered him to tell his family members to stand down, but Wei instead secretly deferred his authority over to Hong in a letter, allowing him to take the throne once he hear of his death. Hong changed the reign era, which is often seen as the start of the Western Yan, before leading his soldiers towards Chang'an.
Чанъанды қоршау
Көп ұзамай Муронг Хонгты өзінің шенеунігі Гао Гай өлтіріп, Муронг Чонгты жаңа басшы етіп тағайындады. Епанг сарайында лагерь құрғаннан кейін Чонг Чанъанды қоршап алды және Фу Цзяньмен бірнеше ай бойы шайқасты. Қоршау кезінде Муронг Вэй көтеріліс жоспарлаған, бірақ Фу Цзянь оны 385 жылы анықтап, өлім жазасын берді, бұл Чонгты Ян императоры атағын қабылдауға итермеледі. Соңында, Чанъанда қатты ашаршылық басталды, бұл Фу Цзяньді қашуға және қаланы ұлы Фу Хонға қалдыруға мәжбүр етті. Бірақ Фу Хун да көп ұзамай қаладан кетуге мәжбүр болды, соның нәтижесінде Муронг Чонгтың әскері Чанъанға кіріп, қаланы тонады. Фу Цзянь ешқашан Чанъаньға оралмады, өйткені оны Кейін Цин мемлекеті тұтқынға алып, өлтірді. Ежелгі астананы басып алған Муронг Чонг онда қоныстануға риза болды, бірақ көптеген Сяньбей ізбасарлары шығысқа, өздерінің туған жерлеріне қайтуды қалады. Чонг өзінің інісі Муронг Чуймен қарым-қатынас жасаудан қорқып, Сяньбейлердің қоныстануына көмектесу үшін бірнеше саясат жүргізді. Алайда, 386 жылы ол өзінің бір генералының қолынан қаза тауып, оның орнына Дуан Суй тағайындалды.
Not long after, Murong Hong was assassinated by his official, Gao Gai, who installed Murong Chong as the new leader. After setting camp at Epang Palace, Chong laid siege on Chang'an and fought several battles against Fu Jian for months. During the siege, Murong Wei plotted a rebellion but was discovered and executed by Fu Jian in 385, prompting Chong to claim the title of Emperor of Yan. Eventually, a severe famine broke out in Chang'an, forcing Fu Jian to flee and leave his son, Fu Hong to hold the city. However, Fu Hong soon followed suit, allowing Murong Chong's forces to enter and sack Chang'an. Fu Jian never returned to Chang'an, as he was captured and killed by the Later Qin. With the ancient capital in hand, Murong Chong was content with settling in, leaving many of his Xianbei followers unsatisfied as they wanted to return to their homeland in the east. Chong was fearful of dealing with his uncle, Murong Chui, so he enacted several policies to help the Xianbei settle. However, in 386, he was assassinated by one of his generals and replaced with Duan Sui.
Шығысқа шығу
Дуан Суй Ян патшасы атағын алды, бірақ ол кенеттен Мюронг Йонг пен Мюронг Хенг (慕容恆) тарапынан өлтірілді, олар Мюронг Иді жаңа патша деп жариялады. И билік басында Сяньбейлер Чанъаньнан шығысқа қарай көш бастады, осы кезеңде бірнеше айдың ішінде тақ Муронг Яоға, содан кейін Муронг Чжонға көшті, себебі олардың барлығы тікелей өлтірілді. Чжонның өлімінен кейін Мюронг Ён таққа отырды. Сол уақытта Шансиді Фу Цзяньның ұлы Фу Пи басқарды, ол әкесі қайтыс болғаннан кейін өзін император деп жариялаған еді. Ён оған Муронг Чуиға қосылу үшін өзінің аумағынан өтуге рұқсат беруді сұрап, елшілер жіберді, бірақ Фу Пи рұқсат бермеді. Ён Фу Пиді шешуші шайқаста жеңіп, Фу Пиді Шығыс Цзинь әскерлері ұстап алып, жақын арада өлтірді. Содан кейін Ён Фу Пидің Zhangzi (長子, қазіргі Чанчжи, Шанси) астанасын басып алды, және бұрынғы ниеттеріне қайшы, өзін Янның жаңа императоры деп жариялады.
Duan Sui claimed the title of King of Yan, but he was suddenly killed by Murong Yong and Murong Heng (慕容恆), who acclaimed Murong Yi as the new king. Under Yi, the Xianbei began their exodus to the east from Chang'an, during which the throne was passed from him to Murong Yao and to Murong Zhong in a span of a few months, as they were all assassinated in succession. After Zhong's death, Murong Yong was installed to the throne. At the time, Shanxi was controlled by Fu Jian's son, Fu Pi, who had declared himself emperor after his father's death. Yong sent envoys to him asking for permission to pass through his territory so that he could join Murong Chui, but was denied. Yong defeated Fu Pi in a decisive battle, and Fu Pi was soon intercepted and killed by Eastern Jin forces. Yong then occupied Fu Pi's capital at Zhangzi (長子, in modern Changzhi, Shanxi), where contrary to his previous intentions, he declared himself the new Emperor of Yan.
Шаньсиде билік ету және құлау
Муронг Йонг Муронг Вэйдің алыс туысы болғанмен, бұрынғы Янның негізін қалаушы Муронг Хуанның інісі Муронг Юнның немересі болғандықтан, оның жариялауы Кейінгі Янның заңдылығына нұқсан келтірді, себебі енді бұрынғы Янның мұрагерімін деп таластаған екі мемлекет пайда болды. Кейінгі Янға бірнеше ханзадалар өткеннен кейін, Муронг Йонг бұрынғы Янның екінші билеушісі Муронг Чуй мен Муронг Вэйдің әкесі Муронг Цзюньнің ұрпақтарын толығымен қырды. Муронг Йонг шамамен тоғыз жыл Шансиді биледі, осы кезеңде кеңеюге көп күш жұмсаған жоқ. Ол қысқа ғана уақытқа Кейінгі Циньмен соғысып, Шығыс Циннен Луоянды жаулауға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 392 жылы Динглинг тайпасының басшылығымен Чжай Вэй мемлекеті Батыс Яннан көмек сұрады, себебі олар Кейінгі Янның шабуылына ұшыраған еді, бірақ Йонг жауап бермей, олардың құлауына рұқсат берді. Хэбэйде бейбітшілік орнасып, Муронг Чуй Батыс Янды басып алып, заңдылық мәселесін шешуді көздеді. 394 жылы Чуй жеке өзі әскерін батысқа жетектеп, Чжанцзиді қоршады. Йонг соңында қолға түсіп, өлімге кесілді, осылайша Батыс Янның тарихы аяқталды.
Though Murong Yong was a distant relative of Murong Wei, being the grandson of Murong Yun (慕容運), the uncle of Former Yan's founder Murong Huang, his proclamation threatened the legitimacy of Later Yan, as there were now two states claiming to be the successor of Former Yan. After several princes defected to Later Yan, Murong Yong had the descendants of Murong Chui and Murong Jun, Former Yan's second ruler and Murong Wei's father, all killed. Murong Yong ruled Shanxi for roughly nine years, during which he made little effort to expand. He briefly fought with Later Qin and tried to capture Luoyang from Eastern Jin, but was ultimately unsuccessful. In 392, the Dingling led Zhai Wei state requested reinforcements from Western Yan as they were under attack by Later Yan, but Yong failed to respond and allowed them to fall. With Hebei pacified, Murong Chui set sight on conquering Western Yan and ending the legitimacy question. In 394, Chui personally led his forces to attack Western Yan and laid siege on Zhangzi. Yong was eventually captured and killed, thus ending the Western Yan.