Қытайдың Сегіз Біріккен Патшалығының Ху Ся мемлекеті
Xia (Sixteen Kingdoms)
Ху Ся (407-431) – Қытайдың Солтүстік патшалықтары дәуіріндегі Хюнну тайпасының Хэлиань әулеті құрған мемлекеті. Ордос шөліндегі Tongwan қаласының тарихы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайдың Он Алты Патшалығы (407–431)
Chinese Sixteen Kingdoms state (407–431)
Шыя, тарихнамада Ху Ся (胡夏), Солтүстік Ся (北夏), Хелиан Ся (赫連夏) немесе Ұлы Ся (大夏) деп белгілі. Ся патшалығын Хьонну тегінен шыққан Хелиан тайпасы биледі. Ся құрылғанға дейін, императорлық ру Тиефу деп аталатын тайпалық бірлік ретінде болған. Династияның негізін Хелиан Бобо (Улиэ Император) қалады. Шыя 407 жылдан 431 жылға дейін ғана сақталғанмен, оның Ордос шөлінде орналасқан Тунван астанасы, Сунь әулетіне дейін шекаралық гарнизон қызметін атқарған, қатайып салынған, заманауи қала болды. Оның қираған орындары Цин әулеті кезінде табылған және қазіргі Ішкі Моңғолияда көрініп тұр. Вэй кітабында Лю Куреннің Дугу тайпасының Хьоннудан тарағаны да жазылған. Яо Вэйюань бұрын Дугу сөзінің Туге (屠各) сөзінің басқаша айтылуы екенін, ал Туге – Хьонну аристократиялық руы екенін, олар Лю (劉) тегін қабылдаған, ал оның мүшелері бұрынғы Чжао мемлекетін басқарған десе, бұл автор Туге сөзінің Тухе (徒河) сөзінің басқаша айтылуы екенін, ал Тухе – Муронг (慕容) тайпасының шыққан Сянбей руының бір тармағы екенін айтады. Лю (Дугу) тайпасы Тьефу (鐵弗) деп те аталды, бұл олардың әкелері Хьонну, ал аналары Сянбей екенін білдіреді. Осылайша, Дугу тайпасының кем дегенде жартысы Сянбей тегінен шыққан деуге болады. Шыяның барлық билеушілері өздерін "императорлар" деп жариялады.
Xia , known in historiography as Hu Xia (胡夏), Northern Xia (北夏), Helian Xia (赫連夏) or the Great Xia (大夏), was a dynastic state of China ruled by the Helian clan of Xiongnu ethnicity during the Sixteen Kingdoms period. Prior to establishing the Xia, the imperial clan existed as a tribal entity known as the Tiefu The dynasty was founded by Helian Bobo (Emperor Wulie). Although the Xia only lasted from 407 to 431, its capital Tongwan situated in the Ordos Desert was a heavily fortified and state of the art city that served as a frontier garrison until the Song dynasty. Its ruins were discovered during the Qing dynasty and can still be seen in present day Inner Mongolia. The Book of Wei also records that Liu Kuren's tribe, the Dugu, were descended from the Xiongnu. Yao Weiyuan (姚薇元) suggested in the past that 'Dugu' was an alternate form of 'Tuge' (屠各), the Xiongnu aristocratic clan that had adopted the Han Chinese surname of Liu (劉), members of which also ruled the Former Zhao state. This writer further suggests that 'Tuge' is an alternate form of 'Tuhe' (徒河), which is the branch of the Xianbei from which the Murong (慕容) were descended. The Liu (Dugu) were also known as 'Tiefu' (鐵弗), a term which meant that they had Xiongnu fathers and Xianbei mothers. Thus it is reasonable to say that the Dugu were at least half Xianbei. All rulers of the Xia declared themselves "emperors".
Тьёфу тайпасы
Ся билеушілері Оңтүстік Сюньну көшбасшысы Кубэйден тараған Тиефу тайпасынан шыққан. Кубэй Луанди кланының мүшесі болған, себебі ол чжанью Цианкудың бауыры еді, алайда кейбір жазбаларда ол Хан әулетінің ханзадесінің ұрпағы, кейін Сюньну ақсұлуына айналған Лю Цзиньбо (劉進伯) екені айтылады. 196 жылы ол Хан императоры Сяньды Сючанға қауіпсіз жеткізуге Цао Цаоға көмектесті, ал 216 жылы Цао Цао оны Шансидегі Оңтүстік Сюньнудың бес бөлімін бақылауға тағайындады. Сюньну императорлық отбасы хан әулетінен хан принцессаларымен некелесу арқылы шыққандықтарын мәлімдегендіктен, Кубэйдің отбасы «Лю» (劉) тегін қабылдады. 309 жылы Кубэйдің немересі Лю Ху әкесі Лю Гаошенгюаньдың орнын басып, тайпасын «Тиефу» деп атады, бұл атау Сюньну әкесі және Сяньбэй анасы бар адамдарды білдіреді. 310 жылы Бес варвардың бүлігі кезінде Лю Ху Шаньсидегі Батыс Цзинь әулетіне қарсы көтерілді. Туоба Сяньбэй тайпасы Цзиньмен одақтасып, оның көтерілісін басып, Дай феодалымен сыйланды. Лю Ху батысқа қарай Шуофанға қашып, онда оның алыс туысы, Хан Чжао императоры Лю Конг оған Луфан герцогы атағын берді. Тиефу көп жылдар бойы Шуофанда тұрды. Лю Ху Даймен соғысты, бірақ бірнеше рет жеңіліп, Ұлы қабырғадан қашуға мәжбүр болды. Оның ұлы Лю Ухуан 341 жылы билікке ие болды және бірден Даймен одақ құрып, некелесті. Сонымен қатар, ол Цзе басқарған Кейінгі Чжао әулетіне де бағынды. 356 жылы оның інісі Лю Элутоу оның орнын басып, бірақ 358 жылы Ухуанның ұлы Лю Сивуци оны құлатты. 359 жылы Сивуци қайтыс болғаннан кейін, оның інісі Лю Вэйчен ұлын өлтіріп, билікті өз қолына алды. Вэйчен өзінің адалдығын Дай мен Ди басқарған Бұрынғы Цинь арасында ауыстырды. 376 жылы Дайға бірнеше рет жеңілгеннен кейін, ол Циньді оларға қарсы жорық ұйымдастыруға көндірді, өзі басшылық етті. Сол жылы Цинь Дайды жаулап алды, бірақ аумақты бөліскенде Вэйчен Циньтің өзінің туысы Лю Куренге көбірек бақылау беруіне наразы болып, көтеріліс жасады. Ол жеңіліп, Ордостан батысқа қарай Сары өзеннен өтіп, Циньге қайтадан бағынды. Фэй өзенінің шайқасынан кейін Бұрынғы Цинь құлаған кезде, Вэйчен 386 жылы Шуофанды қайтадан басып алды. Сол кезде Туобалар өз мемлекетін қайта жаңғыртты, ол қазір Солтүстік Вэй деп аталады. Тиефу бастапқыда Вэйге қауіп төндірді, бірақ 392 жылы Вэйчен өлтірілді, ал тайпаның күш базасы Вэйдің қарсы шабуылынан кейін жойылды. Вэйченнің ұлы Лю Бобо жер аударылып, Сяньбэй басшысы Мойганның (沒弈干) Гаопин (高平; қазіргі Гуюань, Нинся) қорғауында болды. 402 жылы Мойган мен Лю Бобо Вэйдің қысымымен Цян басқарған Кейінгі Циньге қашып кетті. Циньде болған кезде Бобо оның билеушісі Яо Синнің назарына түсті. Оның сыртқы келбеті мен талантына таң қалған Яо Син Бобоны генерал етіп тағайындады және Шуофанды қорғауды тапсырды, өзінің шенеуніктердің оның зорлық-зомбылық танытуы туралы ескертулеріне қарамастан. 407 жылы Бобо Цинь мен Вэй арасындағы бейбіт келіссөздерге ашуланып, оларға қарсы көтерілді. Рураннан 8000 атты жинағаннан кейін, ол Гаопингке барып, Мойганды өлтіріп, оның күштерін басып алды.
The rulers of Xia came from the Tiefu tribe, who descended from the Southern Xiongnu leader, Qubei. Qubei was a member of the ruling Luandi clan as the brother of the chanyu, Qiangqu, although a later record alleged that he was the descendant of a Han dynasty prince turned Xiongnu noble, Liu Jinbo (劉進伯) instead. In 196, he assisted the warlord, Cao Cao in escorting Emperor Xian of Han to Xuchang, and in 216, Cao Cao appointed him to supervise the Five Divisions of the Southern Xiongnu in Shanxi. As the Xiongnu imperial family claimed descent from the Han dynasty through their heqin marriages with Han princesses, Qubei's family adopted the "Liu" (劉) surname. In 309, Qubei's grandson, Liu Hu succeeded his father, Liu Gaoshengyuan, as chieftain and named his tribe “Tiefu”, a term referring to people with a Xiongnu father and a Xianbei mother. During the upheaval of the Five Barbarians in 310, Liu Hu rebelled against the Western Jin dynasty in Shanxi. The Tuoba Xianbei tribe allied with Jin and quelled his rebellion, and were rewarded with their fiefdom of Dai. Liu Hu fled to Shuofang Commandery to the west, where his distant relative, the Han Zhao emperor, Liu Cong, gave him the title of Duke of Loufan. The Tiefu resided in Shuofang for many years. Liu Hu waged war with Dai but was repeatedly defeated and had to flee the Great Wall. His son, Liu Wuhuan succeeded him in 341 and immediately entered a marriage alliance with Dai. On the side, he also submitted to the Jie led Later Zhao dynasty. His brother Liu Eloutou succeeded him in 356, but was ousted by Wuhuan's son, Liu Xiwuqi in 358. After Xiwuqi died in 359, his brother, Liu Weichen, killed his son and took power. Weichen vacillated his allegiance between Dai and the Di led Former Qin. In 376, after multiple defeats to Dai, he convinced Qin to launch a campaign against them, with him acting as a guide. Qin conquered Dai that same year, but when dividing up territory, Weichen was unhappy that Qin deferred more control over to his cousin, Liu Kuren of the Dugu tribe, prompting him to rebel. He was defeated and forced to cross the Yellow River west of the Ordos, where he resubmitted to Qin. As Former Qin collapsed following the Battle of Fei River, Weichen re occupied Shuofang in 386. Around the same time, the Tuoba had also revived their state, now known as the Northern Wei. The Tiefu initially posed a threat to Wei, but in 392, Weichen was killed and the tribe’s power base was destroyed after a Wei counteroffensive. A son of Weichen, Liu Bobo, went into exile and found protection under the Xianbei chieftain, Moyigan (沒弈干) at Gaoping (高平; in present day Guyuan, Ningxia). In 402, Moyigan and Liu Bobo fled to the Qiang led Later Qin under pressure from Wei. During his time in Qin, Bobo caught the attention of its ruler, Yao Xing. Impressed by his appearance and talents, Yao Xing made Bobo a general and assigned him to defend Shuofang, despite warnings from his officials regarding his violent behaviour. In 407, Bobo was angered by peace talks between Qin and Wei, leading him to rebel. After ceasing 8,000 tribute horses from the Rouran, he went to Gaoping and killed Moyigan, taking over his forces.
Гелиан Бобоның билігі
Шыңнулар Ұлы Юдан тарағанын айтқандықтан, Лю Бобо Ся әулетінен тарағанын мәлімдеп, Ұлы Ся мемлекетін құрды және Көк патшасы мен Ұлы Чанью атақтарын алды. Сол жылы ол әскерін Шюфандағы тайпаларды бағындыруға жетектеді. Олар неке одағын қабылдамағандықтан Оңтүстік Лянмен қысқаша соғысқа қатысып, оларға ауыр жеңіліс сыйлады. Солтүстік Вэйге деген ашуына қарамастан, Бобо әскери күшін негізінен Кейінгі Циньге жұмсады. Ол билік басында астана құрудан бас тартып, оның орнына жылдам әскерді басқарып, Циньдің солтүстік шебіне күтпеген шабуылдар жасады. 413 жылы Бобо аналық тарапынан Хан әулетінен шыққанмын деп мәлімдеудің орынсыз екенін санап, әулеттік атын Людан Хэлианға ауыстырды. Сондай-ақ ол Мю-Ус шөлінің оңтүстік жиегінде Тонгванчэн қаласын салды. Қала құрылысы қатал болды, шамамен 100 000 хан қытайы мен тайпалық адамдар құрылысқа жұмылдырылды. Қаланың қираған қалдықтары бүгінде Шэньси провинциясының Цзиньбян ауданында көрініс береді. 414 жылы Хэлиан Бобо Ляониндегі Солтүстік Янмен, ал 415 жылы Гансудағы Солтүстік Лянмен одақтасты. Сямен болған соғыс Цинь экономикасын және әскерін күйретіп жіберді, олардың көптеген маңызды генералдары шайқаста қаза тапты. 417 жылы Шығыс Цзинь қолбасшысы Лю Ю Циньді жаулап алды, бірақ Цзинь астанасындағы жағдай оны кері қайтуға және Гуанчжун аймағын қорғау үшін генералдарын қалдыруға мәжбүр етті. 418 жылы Бобо Гуанчжунға шабуыл жасады, ал Цзинь генералдары арасындағы зор талас салдарынан оларға ойсыратыс жеңіліс сыйлап, аймақты басып алды. 419 жылы Хэлиан Бобо Ся императоры болып жарияланды. Ежелгі астана Чаньань оның бақылауында болғанымен, ол онда тек Оңтүстік әкімшілігін құрып, Солтүстік Вэй жоқтығында Ордосқа шабуыл жасай қоюынан қауіптеніп, Тонгванчэнды астанасы ретінде қалдырды. Бобо билік еткен жылдары оның өте қатыгез басшы екені айтылады, ол жиі себепсіз өз халқының қырқынын жасаған. 424 жылы оның ұлдары арасында азаматтық соғыс басталды, нәтижесінде ол Хэлиан Чанды жаңа мұрагер ханзадасы етіп тағайындады.
As the Xiongnu alleged that they descended from Yu the Great, Liu Bobo claimed descent from the Xia dynasty and founded his state of Great Xia, claiming the titles of Heavenly King and Grand Chanyu. The same year, he led his forces to subjugated the tribes in Shuofang. He briefly fought with the Southern Liang after they rejected a marriage alliance, dealing them a heavy defeat. Despite his grudge against Northern Wei, Bobo mainly concentrated his military efforts on the Later Qin. He refused to establish a capital in his early reign, instead choosing to lead a roving army and attacking Qin’s northern borders when least expected. In 413, Bobo, believing that it was inappropriate to claim lineage of the Han dynasty through his maternal line, changed his family name from Liu to the prestigious sounding name of Helian. He also built his capital city of Tongwancheng at the southern edge of the Mu Us Desert. Construction of the city was reportedly brutal, with around 100,000 Han Chinese and tribal people being drafted to build the city. Remains of the city can still be seen today at Jingbian County, Shaanxi. In 414, Helian Bobo entered into an alliance with the Northern Yan in Liaoning, and in 415, with the Northern Liang in Gansu. The war with Xia greatly drained the Qin economy and military, with many of their key generals being killed in battle. In 417, the Eastern Jin commander, Liu Yu, conquered Qin, but the situation back at the Jin capital forced him to return and leave behind his generals to defend the Guanzhong region. In 418, Bobo invaded the Guanzhong, and due to violent infighting among the Jin generals, he inflicted them a catastrophic defeat and captured the region. In 419, Helian Bobo elevated himself to Emperor of Xia. Although the ancient capital, Chang’an, was under his control, he merely set up a Southern Administration there and remained with Tongwancheng as his capital out of concern that the Northern Wei would invade the Ordos in his absence. Throughout his reign, Bobo is described in records as an extremely cruel ruler who often killed his subjects on impulse. In 424, a civil war broke out among his sons, which ended in him appointing Helian Chang as his new Crown Prince.
Төмендеу және құлдырау
425 жылы Хелиан Бобоның қайтысынан кейін Солтүстік Вэй Ся мемлекетіне жасаған қысымын күшейтті. Хелиан Чан Батыс Циньге қарсы жорыққа кеткен кезде, Вэй Сяға күтпеген шабуыл жасап, Гуанчжоңдағы көптеген қалаларды, оның ішінде Чаншанды басып алды. 427 жылы Ся Чаншанды қайта басып алуға тырысқанда, Вэй екінші шабуылды ұйымдастырып, Тонгванченг шайқасында олардың астанасын жаулап алды. Чан Шангуиге көшті, бірақ бірнеше жеңіліске ұшыраған соң, 428 жылы шайқаста тұтқынға түсті. Хелиан Чанның інісі Хелиан Дин Пиньлян қаласында өзін жаңа император деп жариялады. 431 жылы Вэй өңірді жаулауын жалғастыра отырып, батысқа қарай кеңеюге соңғы әрекет жасады. Ол әлсіреген Батыс Циньді жеңіп алды, бірақ Солтүстік Лянға шабуыл жасауға бағыт алғанда, Туйухун тайпасының қолына түсіп, тұтқынға алынды. Хелиан Диннің тұтқынға алынуы Ся мемлекетінің құлауына себеп болды, ал 432 жылы ол Вэйге тапсырылып, өлім жазасына кесілді. 434 жылы Хелиан Чан Пинченгтен батысқа қашып кетуге тырысты, бірақ тоқтатылып, өлтірілді.
After Helian Bobo’s death in 425, the Northern Wei intensified their pressure on the Xia. While Helian Chang was away campaigning against the Western Qin, Wei carried out a surprise attack on Xia, capturing many cities in Guanzhong including Chang’an. In 427, as Xia attempted to recapture Chang’an, Wei launched a second attack and captured their capital at the Battle of Tongwancheng. Chang relocated to Shanggui, but after several more defeats, he was finally captured in battle in 428. Helian Chang’s brother, Helian Ding, declared himself the new emperor at Pingliang. In 431, as Wei continued their encroachment, he made a last ditch effort to expand westwards. He conquered the weakened Western Qin, but on his way to invade Northern Liang, he was ambushed and captured by the Tuyuhun. Helian Ding’s capture marked the end of the Xia, and in 432, he was turned over to Wei and executed. In 434, Helian Chang tried to escape west from Pingcheng but was intercepted and killed.