Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Еврей ақыны, жазушы және редактор (1873–1934)
Hebrew poet, author, and editor (1873–1934)
Хайим Нахман Биалик (; 9 қаңтар 1873 – 4 шілде 1934) – негізінен еврей және идиш тілдерінде шығармалар жазған еврей ақыны. Биалик қазіргі еврей поэзиясының негізін қалаушысы, өз заманының жаңа рухын білдірген еврей ойшылдарының алдыңғы қатарында болды және бүгінде Израильдің ұлттық ақыны деп танылады. Сонымен қатар, ол белгілі эссеші және әңгімеші болғандықтан, еуропа тілдерінен маңызды туындыларды аударған.
Hayim Nahman Bialik (; January 9, 1873 – July 4, 1934) was a Jewish poet who wrote primarily in Hebrew and Yiddish. Bialik is considered a pioneer of modern Hebrew poetry, part of the vanguard of Jewish thinkers who gave voice to a new spirit of his time, and recognized today as Israel's national poet. Being a noted essayist and story teller, Bialik also translated major works from European languages.
Өмірбаян
Хайым Нахман Биалик Ресей империясының Волын губерниясындағы Ради қаласында, Житомирден ағаш саудагері Ицзик Йосеф Биалик пен оның әйелі Дина Привехтың отбасында дүниеге келді. Оның ағасы Шефтел (1862 жылы туған) және екі әпкесі Ченья Идес (1871 жылы туған) мен Блюма (1875 жылы туған) болды. Биалик 8 жасқа келгенде, әкесі қайтыс болды. Анасы оны Житомирге әкесінің православиелік әкесі Янкль Моише Биаликке тәрбиелеуге берді. Биалик анасынан жиырма жылдан астам уақыт көрмеді, содан кейін оны өзімен бірге тұру үшін Одессаға алып келді. Житомирде, дәстүрлі еврей дініндегі білімімен қатар, Биалик еуропалық әдебиетті де зерттеді. 15 жасында ол әкесін Литвадағы Воложин ешивасына жіберуге көндірді, онда раввин Нафтали Цви Йехуда Берлиннен білім алды. Биалик еврей ағартушы қозғалысымен (Хаскала) кездесіп, нәтижесінде ешива өмірінен алшақтады. Раввин Хаим Соловейчиктың өмірбаянындағы бір оқиғада, аты-жөні көрсетілмеген студент, болжам бойынша Биаликтың өзі, Хаскала қозғалысына қатысқандығы үшін ешивадан қуылған. Раввин Хаим оны шығарып жатқанда, Биалик: "Неге?" – деп сұрады, ал раввин оған жауап ретінде Биаликті жазу талантын ешива әлеміне қарсы пайдаланбауға көндіруге тырысты. 1898 жылы жазылған "HaMatmid" ("Талмудты оқушы") сияқты өлеңдер Биаликтың осы өмір салтына деген екіұшты сезімін көрсетеді: бір жағынан, иешива студенттерінің оқуға берілгендігі мен адалдығына деген құрметі, екінші жағынан, олардың шектеулі әлеміне деген наразылығы. 18 жасында Биалик Орыс империясының оңтүстігіндегі еврей мәдениетінің орталығы болған Одессаға кетті. Ол онда орыс және неміс тілдері мен әдебиетін оқыды, сонымен қатар Берлиндегі раввиндік семинарияға түсуді армандады. Жалғыз және қаражаты жоқ Биалик еврей тілін оқыту арқылы күнкөрісін жасады. 1892 жылы Биалик өзінің алғашқы өлеңін, Сионға деген сағынышын білдіретін "El Hatzipor" ("Құсқа") атты шығармасын, Ехошуа Равницкидің (1859–1944) редакциялаған кітапшасында жариялады, бұл Одессадағы еврей әдеби ортасының есігін ашты. Ол жерде ол "Ховевеи Цион" қозғалысына қосылды, онда сионистік көзқарастарына үлкен әсер еткен жазушы Ахад Хааммен достық қарым-қатынас орнатты. 1892 жылы Биалик Воложин ешивасының жабылып қалғанын естіп, діни білімін тоқтатқандығын әкесі білмеу үшін Житомирге оралды. Ол келгенде, әкесі мен ағасының өліміне жақын екенін көрді. Олардың қайтысынан кейін Биалик 1893 жылы Манья Авербухқа үйленді. Біраз уақыт ол Киевке жақын Коростишевте әкесінің ағаш бизнесінде бухгалтер болып жұмыс істеді, бірақ бұл сәтті болмады. Сондықтан 1897 жылы ол Ресей империясының бір бөлігі болған Польшаның оңтүстігіндегі Заглебие аймағындағы Сосновецке көшіп барды. Биалик онда еврей тілінің мұғалімі болып жұмыс істеді, ал қосымша табыс табу үшін көмір сатты. 1900 жылы Сосновецтегі провинциалдық өмірден көңілі қалған Биалик Одессада мұғалімдік жұмыс тапты. Биалик АҚШ-қа сапар шекті, онда ол Хартфорд, Коннектикут штатындағы туысы Реймонд Биалекпен бірге тұрды. Ол актриса Майим Биаликтың арғы атасының ағасы болып табылады.
Hayim Nahman Bialik was born in Radi, Volhynian Governorate in the Russian Empire to Itzik Yosef Bialik, a wood merchant from Zhytomyr, and his wife, Dinah Priveh. He had an older brother Sheftel (born in 1862) and two sisters Chenya Ides (born in 1871) and Blyuma (born in 1875). When Bialik was 8 years old, his father died. His mother took him to Zhytomyr to live with his Orthodox grandfather, Yankl Moishe Bialik. Bialik would not see his mother for over twenty years, when he brought her to Odessa to live with him. In Zhytomyr, alongside the traditional Jewish religious education he received, Bialik explored European literature. At the age of 15, he convinced his grandfather to send him to the Volozhin Yeshiva in Lithuania to study under Rabbi Naftali Zvi Yehuda Berlin, where he hoped he could continue his Jewish schooling while expanding his knowledge of European literature. There, Bialik encountered the Jewish Enlightenment movement (Haskala), and, as a result, drifted away from yeshiva life. A story in the biography of Rabbi Chaim Soloveitchik cites an anonymous student, presumably Bialik himself, being expelled from the Yeshiva for getting involved in the Haskala movement. As he was being escorted out by Rabbi Chaim himself, Bialik asked: "Why? "; in response, the rabbi is said to have spent the time convincing Bialik not to use his writing talents against the yeshiva world. Poems such as HaMatmid ("The Talmud student") written in 1898, reflect Bialik's great ambivalence toward that way of life: on the one hand admiration for the dedication and devotion of the yeshiva students to their studies; on the other, a disdain for their narrow world. At 18, Bialik left for Odessa, then a center of modern Jewish culture in the southern Russian Empire , drawn by his admiration for authors such as Mendele Mocher Sforim and Ahad Ha'am. There, Bialik studied Russian and German language and literature while dreaming of enrolling in the Orthodox Rabbinical Seminary in Berlin. Alone and penniless, Bialik made his living teaching Hebrew. The 1892 Bialik published his first poem, El Hatzipor "To the Bird", which expresses a longing for Zion, in a booklet edited by Yehoshua Ravnitzky (1859–1944), which opened the doors into the Jewish literary circles in Odessa. There, he joined the Hovevei Zion movement where he befriended the author Ahad Ha'am, who had a great influence on his Zionist outlook. In 1892 Bialik heard news that the Volozhin Yeshiva had closed and returned home to Zhytomyr to prevent his grandfather from discovering that he had discontinued his religious education. He arrived to find both his grandfather and his older brother close to death. Following their deaths, Bialik married Manya Averbuch in 1893. For a time he served as a bookkeeper in his father in law's lumber business in Korostyshiv, near Kiev. This proved unsuccessful so, in 1897, he moved to Sosnowiec, a small town in the region of Zaglebie, in southern Poland, then part of the Russian Empire. There, Bialik worked both as a Hebrew teacher and, to earn extra income, a coal merchant. In 1900, feeling depressed by the provincial life of Sosnowiec, Bialik secured a teaching job in Odessa. Bialik visited the US, where he stayed with his cousin Raymond Bialeck in Hartford, CT. He is the uncle of actress Mayim Bialik's great great grandfather.
Германияға көшіп келу
Белиқ Польша және Түркия арқылы Берлинге көшіп, онда достары Ехошуа Равницки мен Шмаряху Левинмен бірге «Двир» баспасын қайта құрды. Сол жерде, равин колледжі Hochschule für die Wissenschaft des Judentums-пен бірлесіп, еврей тіліндегі алғашқы ғылыми журналды жариялады. Германияда Белиқ белгілі еврей жазушылары мен баспагерлерінің қауымдастығына қосылды. Олардың арасында: Самуэль Джозеф Агнон, Салман Шокен (Шокен универмагтарының иесі және Шокен Verlag баспасының негізін қалаушы), тарихшы Симон Дубнов, Израиль Исидор Елиашев (Баал Махшовс), Ури Цви Гринберг, Якоб Клатцкин (Берлиндегі Эшколь баспасының негізін қалаушы), Моше Кульбак, Зеев Латский («Бертольди») (1922 жылы Берлиндегі «Клял Фарлаг» баспасының негізін қалаушы), Симон Равидович («Клял Фарлаг» баспасының негізін қалаушы), Салман Шнеур, Нохум Штиф (Баал Димион), Шаул Черниховский, Шошана Персиц (Оман Персут баспасының негізін қалаушы) және Мартин Бюбер. Олар Берлиннің Шюненвиртель ауданындағы еврей клубында, «Монополь» кафесінде (иврит тілінде сөйлейтін бұрышы бар) немесе «Вестенс» кафесінде (екіуі де Берлиннің батыс аудандарында) жиналатын. Белиқ 1922 жылғы 8 тамызда қайтыс болған «Клял» баспасының еврей тіліндегі бас редакторы Саул Израиль Хурвицтің орнын басты, сол кезде 80 том жарияланды. 1923 жылдың қаңтарында Беликтің 50 жылдық мерейтойы Берлин филармониясының ескі концерт залында тойланды, онда барша белгілі адамдар жиналды.
Bialik moved, via Poland and Turkey, to Berlin, where, together with his friends Yehoshua Ravnitzky and Shmaryahu Levin he re established the Dvir publishing house. There, in collaboration with the rabbinical college Hochschule für die Wissenschaft des Judentums, Bialik published the first Hebrew language scientific journal. In Germany, Bialik joined a community of noted Jewish authors and publishers. Among them: Samuel Joseph Agnon, Salman Schocken (owner of Schocken Department Stores and founder of the Schocken Verlag), the historian Simon Dubnow, Israel Isidor Elyashev (Ba'al Machshoves), Uri Zvi Greenberg, Jakob Klatzkin (cofounder of the Eshkol publishing house in Berlin), Moshe Kulbak, Zeev Latsky ("Bertoldi") (cofounder of Klal farlag publishing house in Berlin in 1922), Simon Rawidowicz (co founder of Klal farlag), Salman Schneur, Nochum Shtif (Ba'al Dimion), Shaul Tchernichovsky, Shoshana Persitz (founder of Omanut publishing house) and Martin Buber. They met routinely at the Hebrew Club Beith haWa'ad ha'Ivri הוועד העברי in Berlin's Scheunenviertel, in Café Monopol (which had a Hebrew speaking corner), or Café des Westens (both in Berlin's more elegant western boroughs). Bialik succeeded Klal publishing's Hebrew chief editor Saul Israel Hurwitz, upon his death on August 8, 1922, during which time, 80 titles were published. In January 1923, Bialik's 50th birthday was celebrated in the old concert hall of the Berlin Philharmonic bringing together everybody who was anybody.
Тель-Авивке көшіп бару
Бьялик алғаш рет Палестинаға 1909 жылы сапар жасаған.
Bialik first visited Palestine in 1909.
Шығармалары мен ықпалы
Биалик поэзияның бірнеше түрін жазды: ол, әсіресе, еврей халқының қайта оянуын шақыратын ұзын, ұлттық өлеңдерімен танымал. Биалик осы өлеңдерді жазғанға дейін, погромдарға еврейлердің жауабынан туған ашу мен ұят сезімінен оянды. «Қырғын қаласында» атты өлеңінде Биалик өздерін қорғауға көтерілмей, қызылқырандықтардың еркіндікпен әрекет етуіне жол берген Кишинев яһудилерін қатты сынады. Оның махаббат, табиғат, Сионға деген құштарлық туралы және балаларға арналған өлеңдері де зор құрметке ие. Биалик өлеңдерінің көп бөлігін ашкеназдық айтылымда жазды. Бүгінде қазіргі израильдік ивритте сефард айтылымы қолданылады (Мириам Сегал оны «жаңа акцент» деп атады), яғни әртүрлі көздерден алынған дауысты және қосымша дыбыстардың қосындысы. Осы себепті Биаликтың өлеңдері көбінесе жазылған ырғағымен оқылмайды, бірақ Сегалдың сөзіне сүйенсек, ашкеназдық (соңғы буынға түсетін) екпін үлгісі сақталған. Биалик иврит тілін жаңғыртуға зор үлес қосты, ол оның заманында тек діни ғұрыптар үшін ғана қолданылған. Биаликтың ізімен келген иврит тіліндегі ақындардың ұрпағы, оның ішінде Якоб Штайнберг және Якоб Фичман «Биалик ұрпағы» деп белгілі. Биалик Израильдің ұлттық ақыны ретінде құрметтеледі. Оның Тель-Авивтегі Биалик көшесі, 22-үйдегі бұрынғы үйі музейге айналдырылып, әдеби шаралар орталығына айналдырылды. Тель-Авив муниципалитеті әдебиет саласындағы Биалик сыйлығын тағайындады. Хайфа маңындағы Кирият Биалик және Раанана қаласымен шектес Гиват Хен мошавы оның есімімен аталады. Ол бір қалада екі көшесі аталған жалғыз адам – Тель-Авивтегі Биалик көшесі және Хен бульвары. Канаданың Торонто қаласында Биалик еврей күндізгі мектебі, Монреальде Биалик жоғары мектебі, Канада және Мельбурнда Биалик колледжі деп аталатын еврей-ционистік мектеп бар. Венесуэланың Каракастағы еврей қауымдық мектебі Герцль Биалик деп, ал Аргентинаның Росарио қаласындағы еврей мектебі оның есімімен аталады. Биаликтың өлеңдері кем дегенде 30 тілге аударылған, ал кейбіреулері танымал әндер ретінде музыкаға қойылған. Бұл өлеңдер мен оларға негізделген әндер қазіргі Израильдің және барлық еврей әлемінің білім мен мәдениетінің маңызды бөлігіне айналды.
Bialik wrote several different kinds of poetry: he is perhaps most famous for his long, nationalistic poems, which call for a reawakening of the Jewish people. Bialik had his own awakening even before writing those poems, arising out of the anger and shame he felt at the Jewish response to pogroms. In his poem In the City of Slaughter, Bialik excoriated the Jews of Kishinev who had allowed their persecutors to wreak their will without raising us to defend themselves. No less admired are his passionate poems on love, nature, the yearning for Zion and children's poems. Bialik wrote most of his poems using Ashkenazi pronunciation. Today, modern Israeli Hebrew uses the Sephardi pronunciation (what Miryam Segal called the "new accent"), i. e., an amalgam of vowels and consonantal sounds from variety of sources. Consequently, Bialik's poems are rarely recited in the meter in which they were written, although according to Segal, the Ashkenazi (penultimate) stress pattern is still preserved. Bialik contributed significantly to the revival of the Hebrew language, which, before his days was used almost exclusively for liturgy. The generation of Hebrew language poets who followed in Bialik's footsteps, including Jacob Steinberg and Jacob Fichman, are known as "the Bialik generation". Bialik is honored as Israel's national poet. Bialik House, his former home at 22 Bialik Street in Tel Aviv, has been converted into a museum and a center for literary events. The Bialik Prize for literature was established by the municipality of Tel Aviv; Kiryat Bialik, a suburb of Haifa, and Givat Hen, a moshav bordering the city of Raanana, are named after him. He is the only person to have two streets named after him in the same Israeli city – Bialik Street and Hen Boulevard in Tel Aviv. There is a Bialik Hebrew Day School in Toronto, ON, Canada; a Bialik High School in Montreal, QC, Canada, and a cross communal Jewish Zionist school in Melbourne called Bialik College; in Caracas, Venezuela, the Jewish community school is named Herzl Bialik and the Jewish school n Rosario, Argentina is named after him. Bialik's poems have been translated into at least 30 languages, with some set to music as popular songs. These poems, and the songs based on them, have become an essential part of the education and culture of modern Israel and throughout the Jewish world.
Өлім
Биалик 1934 жылғы 4 шілдеде Аустрияның Вена қаласында, сәтті протеста безі операциясынан бір апта өткен соң күрт жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның Тель-Авивтегі жерлеу рәсіміне қатысушылар көп болды, жоқтау процессиясы оның үйінен, оның атымен аталатын көше арқылы соңғы тыныс алатын жеріне дейін созылды.
Bialik died in Vienna, Austria, on July 4, 1934, from a sudden heart attack a week after undergoing a successful prostate operation. His burial in Tel Aviv had a large mourning procession followed from his home, the street named after him, to his final resting place.