Кіріспе

Стеноздың қайталануы, қан тамырларының тарылуы. Рестеноз – бұл стеноздың қайталануы, қан тамырларының тарылуы, нәтижесінде қан ағыны шектеледі. Рестеноз көбінесе артерияға немесе басқа ірі қан тамырларына қатысты болады, олар тарылып, бітелуді жою үшін емделген соң қайта тарылады. Бұл әдетте артерияның немесе басқа қан тамырының, немесе мүмкін ағзадағы тамырдың рестенозы болып табылады. Рестеноз – эндоваскулярлық процедуралардың жиі кездесетін қолайсыз салдары. Атеросклероз және қан тамырларының тарылуы мен қайта тарылуы (рестенозы) салдарынан туындаған қан тамырларының зақымдануын емдеу үшін қолданылатын процедураларға қан тамырларын хирургиялық емдеу, жүрек хирургиясы және ангиопластика жатады. Егер стент қолданылып, рестеноз пайда болса, бұл стент ішіндегі рестеноз немесе ISR деп аталады. Егер ол шарлы ангиопластикадан кейін пайда болса, бұл ангиопластикадан кейінгі рестеноз немесе PARS деп аталады. ISR және PARS рестенозының диагностикалық шегі ≥50% стенозды құрайды. Егер процедурадан кейін рестеноз пайда болса, қан ағынының нашарлауын бастапқыда анықтау үшін тек бейнелеу зерттемелері ғана жеткіліксіз. Симптомдар да рестенозды ұсынуы немесе көрсетуі мүмкін, бірақ оны бейнелеу арқылы растау қажет. Мысалы, коронарлық стент салған пациентте рестеноз пайда болған жағдайда, ол қайталанатын кеуде қысылысын (стенокардия) немесе жүрек инфарктісін (миокард инфарктісі) бастан өткеруі мүмкін, бірақ оны хабарламауы да мүмкін. Сондықтан пациенттің бақылауға қатысты тексерулерден өтуі және дәрігердің толыққанды клиникалық бағалау жүргізуі маңызды. Бірақ рестеноздың барлық жағдайлары клиникалық белгілерге әкелмейді, сонымен қатар олар симптомсыз да болуы мүмкін. Стент – бұл көбінесе ангиопластикамен бірге артерияны ашық ұстап тұру үшін, қанның еркін ағысын қамтамасыз ету үшін немесе аневризма деп аталатын артерия қабырғасының әлсіздігін қолдау үшін қолданылатын торлы, түтік тәрізді құрылым. Артерия стентке реакция жасай алады, оны шетелдік дене ретінде қабылдап, иммундық жүйеге жауап беру арқылы, нәтижесінде стентке жақын немесе оның ішінде тарылуға әкеледі.

Физиологиясы

Аниопластика арқылы қан тамыр қабырғасына келтірілген зақым физиологиялық реакцияны тудырады, оны екі кезеңге бөлуге болады. Тіндік жарақаттан кейін бірден басталатын алғашқы кезең – тромбоз. Зақымдалған жерде қан ұйып, қан ағымын одан әрі қиындатады. Бұл қабынуға қарсы иммундық реакциямен бірге жүреді. Екінші кезең әдетте операциядан кейін 3-6 ай өткен соң пайда болады және бұл тамырдың қабырғасындағы тегіс бұлшықет қабатындағы жасушалардың көбеюінің нәтижесі. Бұл неоинтималық гиперплазия (NIHA) деп те аталады.

Суреттеу

Қан тамырларының қайта тарылуы әдетте ангиографиямен анықталады, бірақ дуплексті ультрадыбыс және басқа да суреттеу техникалары арқылы да анықталуы мүмкін.

"Кетерде жоғалту"

Кейінгі жоғалту рестенозбен синонимді және ыдысты ашуға бағытталған процедурадан кейін люменнің азаюын білдіреді. Ол қан тамырларына жасалған процедурадан, мысалы, стент-графтың орнатылуынан кейін айлар ішінде ең төменгі люминальды диаметрдің (МЛД) пайыздық (салыстырмалы) немесе абсолютті өзгеруін өлшейді. Кейінгі жоғалту – жеке науқас немесе науқастар тобы үшін клиникалық сынақтарда қан тамырларына жасалған араласулардың тиімділігін анықтауға көмектесетін маңызды көрсеткіштердің бірі. Дегенмен, кейінгі жоғалту – қан тамырларына жасалған араласулардың нәтижелерін сипаттау терминологиясының бір бөлігі ғана. Мысалы, стент-графтың орнатылуы алдымен люмен диаметрінің жедел өсуін қамтамасыз етеді. Яғни, имплантацияланған стент ыдысты кеңейтетіндіктен, люмен көлемі бірден ұлғаяды. Бірақ, уақыт өте келе, организмнің қабыну иммундық жауабы (төменде «Себептері» бөлімінде сипатталғандай) тегіс бұлшықеттердің өсуі және т.б. арқылы стент-графқа әсер етеді, бұл стент-графты кері итеріп, ыдысты тарылтады және бұрын қол жеткізген пайданың кем дегенде бір бөлігін жоғалтады, яғни кейінгі жоғалтуды тудырады. Люмен диаметріне шамалы пайда – бұл жедел пайда мен кейінгі жоғалту арасындағы айырмашылық және стент-графтың тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді.

Диаметр рестенозының пайыздық мөлшері

Диаметрінің пайыздық рестенозы (немесе диаметрінің пайыздық стенозы) – жеке науқастарда байқалатын өлшем және әдетте мақсатты эталондық тамыр диаметрінен (RVD) ең төменгі (немесе минимумдық) люминальдық диаметрдің (MLD) айырмасы, RVD-ға бөлініп, 100-ге көбейтіледі, осылайша стеноздың пайыздық көрсеткіші алынады. Бұл екілік рестенозды есептеу үшін қажетті маңызды өлшем (төмендегі "Екілік рестеноз" бөлімін қараңыз). RVD әдетте тамырдың сау бөлігінің MLD-ін, тамыр зақымдануына проксимальды және дистальды бөліктерде орташа есептеу арқылы анықталады. Атеросклеротикалық зақымданулардың көптеген жағдайларында люмен ішінде тегіс емес "төбелер мен ойыстар" пайда болып, нақты MLD-ні анықтау немесе бағалау қиын болуы мүмкін. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, диаметрлік стенозбен салыстырғанда "аумақтық стенозды" есептеу нақты тамыр стенозын бағалаудың дұрыс тәсілі, бірақ бұл үшін люмен шекарасының іздеуін жүргізу қажет болғандықтан қосымша талдау талап етіледі. Дегенмен, бұл функцияны автоматты түрде орындайтын компьютерлік бағдарламалар бар. Диаметрінің және ауданының пайыздық стенозын анықтау пайдалы болуы мүмкін, әсіресе екі көрсеткіш әрқашан бір-бірімен сәйкес келмейді. Оклюзия, яғни тамыр арқылы қан ағынының тоқтауы, 100% диаметрлік стеноз деп есептеледі.

Бинарлық рестеноз

Бинарлық рестеноз дәстүрлі түрде диаметрдің 50% немесе одан да көп (≥50%) қысқарған стенозы ретінде анықталады. Оны жай ғана "бинарлық стеноз" деп те атайды. "Бинарлық" термині пациенттерді екі топқа бөлуді білдіреді: ≥50% стенозы барлар және <50% стенозы барлар. Бинарлық рестеноз – бұл эпидемиологиялық әдіс, диаметрдің пайыздық стенозын жеке науқасты ғана емес, сонымен қатар науқастар тобында орташа мәндерді (орталық тенденцияның сипаттамалық өлшемдері) анықтау немесе болжамдық айнымалы ретінде қолдану үшін статистикалық талдау жүргізуге мүмкіндік береді.

Алдын алу

Рестеноздың бірінші кезеңінде операциядан кейін бірден антитромбоциттік препараттарды (IIb/IIIa ингибиторлары деп аталады) қолдану тромбоз пайда болу мүмкіндігін айтарлықтай төмендетеді. Тіндердің өсуін тежейтін және осылайша жаралы тіндер мен жасушалардың көбеюінен рестеноз қаупін азайтатын дәрілік заттармен қапталған стенттер қазіргі кезде кеңінен қолданылады. Бұл стенттер рестеноздың пайда болуын азайтады, клиникалық зерттеулер көрсеткендей, оның жиілігі 5% немесе одан да төмен. Соңғы 5 жылда ішкі стенттік рестеноз (ISR) көбінесе дәрілік затпен қапталған баллонмен (DCB) емделеді, бұл баллон рестенозды болдырмайтын, мысалы, паклитаксел сияқты қатерлі ісікке қарсы дәрілік заттармен қапталған. Баллон, стент ішіндегі стентпен емделген кезде қолданылатын металлтың қос қабатын қажет етпейді. Сонымен қатар, DCB емдеуі организмде имплант қалдырмайды және дәрі-дәрмекті жылдам жеткізуге арналған. Басқа емдеу әдістеріне брахитерапия, яки коронарлық сәулелену жатады. Сәулелену жасушаларды өлтіреді және тіндердің өсуін тежейді (қатерлі ісікпен емделуге ұқсас).

Өрлеу

Рестеноз деңгейі құрылғыларға (мысалы, стент-графтар, баллондық ангиопластика және т.б.) және процедура орнына (яғни, жүректің орталық бөлігінде, мысалы, коронарлық артерияда, немесе аяқтағы поплитеалдық артерия, жамбастағы пудендалдық артерия, немесе мойындағы каротидтік артерия сияқты шеткі тамырларда) байланысты өзгереді.

Жүрек процедураларындағы мөлшерлері

Жүрек процедураларында стент орнатылмаған баллондық ангиопластика рестеноздың жоғары жиілігімен байланысты, көрсеткіштер 25%-дан 50%-ға дейін жетеді, ал осы пациенттердің көпшілігіне 6 ай ішінде қосымша ангиопластика қажет болады. 2010 жылы Үндістанда жүргізілген зерттеуде коронарлық дәрілі стенттер (DES) мен коронарлық металл стенттердің (BMS) салыстырылысы нәтижесінде DES пациенттерінің 23,1%-ында, ал BMS пациенттерінің 48,8%-ында рестеноз дамығаны анықталды. Сондай-ақ, әйелдерде рестеноз даму қаупі статистикалық тұрғыдан маңызды фактор болып табылды. Дегенмен, жаңа буын DES және BMS-те рестеноз көрсеткіштері айтарлықтай төмендеген. Мысалы, 2016 жылы таныстырылған NORSTENT зерттеуі бойынша DES үшін 5,3%, ал BMS үшін 10,3% зақымдалған қан тамырларын қайта ашу көрсеткіші тіркелді.

Шекаралық процедуралар бойынша ставкалар

Шекаралық процедураларда көрсеткіштер әлі де жоғары. 2003 жылғы зерттеуде аяқтардың қан ағыны нашарлауына байланысты селективті және жүйелі стент орнатудың нәтижесінде, селективті стент орнатылған пациенттердің 32,3%-ында және жүйелі стент орнатылған пациенттердің 34,7%-ында 1 жылдық бақылау кезеңінде рестеноз анықталды. 2006 жылғы SIROCCO зерттеуі сиролимус жабатын стентті нитинол стентімен астыңғы тізе артериясының атеросклероздық зақымданулары бойынша салыстырды, нәтижесінде 2 жылдық бақылаудан кейін рестеноз көрсеткіші тиісінше 22,9% және 21,1% болды. 2009 жылғы зерттеуде астыңғы тізе артериясы ауруында жалаңаш нитинол стенттері тері арқылы қанайнаалымды кеңейту (ПТА) әдісімен салыстырылды. 1 жылдық бақылаудан кейін стент орнатылған пациенттердің 34,4%-ында, ал ПТА жасалған пациенттердің 61,1%-ында рестеноз байқалды.