Кіріспе
Азов теңізі маңындағы грек-скиф мемлекеті (б.з.д. 438 – б.з. 527 ж.)
Босфор патшалығының гүлденуі бидай, балық және құлдарды экспорттауға негізделген. Осының нәтижесінде патшалық Қара теңіздің экономикалық орталығына айналды және оны көбінесе ежелгі Қара теңіздің қазынасы деп атайды. Саудадан түскен пайда көрнекті байлыққа ие болған топты қамтамасыз етті, олардың байлығы қазіргі кезде жаңадан қазылған археологиялық ескерткіштерде көрініс табады, олар көбінесе заңсыз түрде көптеген қорғандардан – қабірлерден табылған. Босфордың бір кездері гүлдеген қалалары архитектуралық және мүсіндік ескерткіштерді қалдырды, ал қорғандар әлі де таңғажайып грек-сарматиялық заттарды табыс етуде, олардың ең үздік үлгілері қазір Санкт-Петербургтегі Эрмитаж мұражайында сақтаулы. Олардың ішінде алтын бұйымдар, Афинадан әкелінген вазалар, қарапайым терракота, мата фрагменттері, ағаш өңдеу және инкрустацияның үлгілері бар.
The prosperity of the Bosporan Kingdom was based on the export of wheat, fish and slaves. As a result, the Kingdom became the economic center of the Black Sea and is often dubbed the ancient Jewel of the Black Sea. The profit of the trade supported a class whose conspicuous wealth is still visible from newly discovered archaeological finds, excavated, often illegally, from numerous burial barrows known as kurgans. The once thriving cities of the Bosporus left extensive architectural and sculptural remains, while the kurgans continue to yield spectacular Greco Sarmatian objects, the best examples of which are now preserved in the Hermitage Museum in St. Petersburg. These include gold work, vases imported from Athens, coarse terracottas, textile fragments, and specimens of carpentry and marquetry.
Ертедегі грек отарлары
Бүкіл аймақ грек қалаларымен толы болды: батыста Пантикапеум (Керх) – аймақтың ең маңызды қаласы, Нимфеум және Мырмекион; шығыста Фанагория (аймақтың екінші қаласы), Кепои, Гермонасса, Портус Синдикус және Горгиппия. Бұл грек колонияларын алғаш рет милезиялықтар б.з.д. 7 және 6 ғасырларда қоныстандырған. Фанагория (б.з.д. 540 ж.) Теостың колониясы болды, ал Нимфеумнің негізі Афинамен байланысты болуы мүмкін; кем дегенде, ол 5 ғасырда Делиан лигасының мүшесі болған сияқты. Аймақ терең емес сулармен және көптеген өзендермен сипатталады, олар осы жерге құяды. Патшалықтың көп бөлігі Понт-Каспий даласында орналасқан, бұл көшпелі мал шаруашылығы үшін өте қолайлы, қоңыржай белдемді дала. Қрымның оңтүстік-шығыс жағалауы Қрым тауларымен шектеледі, ең биік нүктесі – Роман Кош, 1545 метр (5069 фут) биіктікте. Батысқа қарай таулар тіктеп Қара теңізге түседі, ал шығысқа қарай олар біртіндеп далалық ландшафтқа айналады. Тамань түбегінің оңтүстік-батыс жағалауы Кавказ тауларының Ұлы Кавказ бөлігімен шектеледі.
Экономика
Қара теңіз аймағындағы грек отарлауы Грек қараңғы дәуіріне дейін жетеді, онда гректер мен жергілікті халықтар – фракиялықтар, дактар және кейінірек скифтер – арасындағы мәдени және экономикалық алмастың, сондай-ақ қарым-қатынастың көптеген дәлелдері бар. Б.з.д. V ғасырында скифтердің кеңдеуі мен бірігуі осы елді мекендердің көпшілігінің құрылуына немесе скифтердің қарауына өтуіне әкелді, мысалы, Ольбия қаласында болғандай. Бұл қысым Археанактидтер әулетіне Босфор мемлекетін құруға мүмкіндік берді деп есептеледі, ол б.з.д. 480-438 жылдар аралығында сақталды, содан кейін Спартоцидтер әулеті билікке келді, бұл экономикалық өсімнің кезеңін бастады. Осы кезеңге дейін Қара теңіз гректері көбінесе мал, құлдар, тері және балық сияқты тауарлармен сауда жасады, ал астықтың ролі шамалы болды. Пелопоннес соғысының салдарынан Афина қаласы астыққа зор талап танытты, ал империяға түскен қысым олардың Қара теңіз саудасына тәуелді болған Нимфеум қаласына шабуыл жасаған Спартоцидтерге тиімді қарсылық көрсетуге мүмкіндік бермеді. Спартоцидтер Афинамен астық саудасын жүргізуге дайын болды, оның орнына материктегі тауарлар мен күміс алды, бұл Афинаның құлдырауына себеп болды.
Әскери
Спартоцид патшаларының билігіндегі Босфор мемлекеті қоғамның барлық деңгейлерінде, әсіресе ақсүйектерде жергілікті скифтер мен гректердің араласуының күшті ықпалында болды. Сатир II мен оның бауыры Эмуэль арасындағы ішкі жанжал кезінде Босфор патшалық армиясында екі мыңнан аспайтын гректер және олармен тең фракиялықтар жалдамалы әскер ретінде шайқасқандығы айтылады. Армияның басым бөлігі скифтерден тұрды, он мың атты әскер және жиырма мыңнан астам жаяу әскер болғандығы хабарланды. Эумел, Сиракея патшасы Арифарнмен одақтасып, жиырма мың скиф атты әскерін және одан да көп жаяу әскерін әкелді.
Эллиндік патшалық
Солтүстік Қара теңіз аймағында кейбір тарихшылар "ұзақ эллиндік дәуір" деп аталатын кезең басынан өтті, себебі бұл дәуірге тән институттар үлкен грек әлемінен тәуелсіз дамыды. Олардың салыстырмалы түрде оқшауланған орналасуы және шекараларындағы "жабайы" тайпалармен үнемі байланыс және қақтығыстар, аймақта тамырланған дәстүрлері бар монархтарға мұрагерлік мемлекеттерден бөлек тәуелсіз патшалықтар құруға жағдай жасады.
Археанактидтер тұқымдасы
Грек тарихшысы Диодор Сицилийдің (XII. 31) мәліметінше, б.з.д. 480 және 438 жылдар аралығында аймақ Archaeanactidae деп аталатын патшалар әулетімен басқарылды, бұл, әдетте, билеуші отбасы болған, бірақ Спартокус (б.з.д. 438–431) атты тиран оларды биліктен ығыстырды. Спартокус дәстүрлі түрде оның тегіне байланысты фракиялық деп есептелгенімен, соңғы кездегі тарихшылар оның грек-скиф тегінен болуы мүмкін екенін айтады, бұл аймақ үшін тән еді. Эумелдің ізбасары Спартокус III (б.з.д. 303–283) болды, одан кейін Паэрисад II биледі. Келесі ханзадалар отбасылық есімдерді қайталағандықтан, олардың нақты ретін анықтау қиын. Алайда, соңғы патша Паэрисад V, аймақтағы көшпелі тайпалардың күшейіп келе жатқан шабуылдарына тойтарыс бере алмады, сондықтан Понт патшасы Митридат VI-ның генералы Диофанттан көмек сұрап, оған өз патшалығын табыстады. Паэрисадты Саумак есімді скиф өлтірді, ол оған қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Бұл Понт патшалығының астанасы еді.
Римдік патшалық
Митридат VI-ның қайтысынан кейін (б.з.д. 63), Фарнакс II (б.з.д. 63-47) Помпейге жалбарынып, сосын Юлий Цезарьдің Азамат соғысы кезінде өзінің үстемдігін қайтаруға тырысты, бірақ Цезарьмен Зела шайқасында жеңіліп, кейіннен оның бұрынғы губернаторы және күйеу баласы Ассандрдың қолынан қаза тапты. Нерон жергілікті тәуелді билеушілердің ықпалын азайтып, Боспорлықтарды Рим империясына қосып алуды қалаған болуы мүмкін. Боспор патшалығы 63-68 жылдары Моэзия Инфериор Рим провинциясының құрамына енді. 68 жылы жаңа Рим императоры Галба Боспор патшалығын Котис I-нің ұлы Рескупорис I-ге қайтарып берді. Яһуди диаспорасынан кейін аймақта яһуди діні пайда болды, және аймақтың кейбір қалаларында (әсіресе Танаис) яһуди қауымдастықтары құрылды. Аймақтағы яһудилердің немесе фракиялықтардың ықпалы "Жоғары Құдайға" табынушылықтың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Бұл 1-ші ғасырда пайда болған, яһуди немесе христиан дінінен ерекшеленбеген монотеизмді ұстанған, аймақтық культ еді. 3-4 ғасырларда батысқа қарай көші-қон болғаннан кейін жергілікті тайпалар арасындағы күштер тепе-теңдігі күрт бұзылды. 250 жылдары готтар мен боранилер Боспор кемелерін басып алып, тіпті Анатолия жағалауларына да шабуыл жасады.
Патшалықтың тағдыры
341 жылы Рескупорис VI-ның соңғы монеталарынан кейін Босфор патшалығынан белгілі монеталар жоқ, бұл хронологияны құруды өте қиын етеді. Патшалық оның билігінің соңында готтар мен гунндармен жойылған деп дәстүрлі түрде саналса да, мұны растайтын нақты дәлел жоқ. Босфор билеушісі Дуптунос 483 жылы қалдырған жазу Рескупорис VI-дан кейін шамамен бір жарым ғасыр өткен соң патшалықтың және оның патшалар әулетінің 4-ші ғасырдың ортасында таяу болғанын күмәндандырады. Сонымен қатар, археологиялық мәліметтер сол кездегі қоғамның құлдырауы емес, экономиканың өсу кезеңін көрсетеді. Бір жолмен немесе екінші жолмен готтар кетіп қалған немесе қуылған болуы мүмкін, бұл V ғасырдың соңында жергілікті биліктің қайта орнауына әкелді. Дуптунос сияқты билеушілердің басшылығымен патшалық Юстиниан дәуірінде Византия империясына қарасты клиенттік мемлекет ретінде қайта бағитталды. Алайда, Босфор тағы да варвар билеушісіне, хун билеушісі Гордасқа тиесілі болды. Горда Юстинианмен жақсы қарым-қатынаста болғанымен, 527 жылы көтеріліс кезінде қаза тапты, нәтижесінде император әскерін Босфорға жіберіп, патшалықтың жерін жаулап алып, императорлық билікті орнатты. Босфор қалалары Византия және Болгарияның қорғауында қайта жанданды. Ежелгі грек қаласы Фанагория 632-665 жылдар аралығында Ежелгі Ұлы Болгарияның астанасы болды. 10 және 11 ғасырларда бұл қала Киев Русінің Тмутаракан княздығының орталығына айналды, ол өз кезегінде татарлардың үстемдігіне жол берді. Сонымен қатар, 12 ғасырдың басында Византия империясының Кимер Босфоры (Κιμμέριον Βόσπορον) үстінен бақылауын қайта орнату туралы мәлімдемелер жасалды.
Ақша шығару
1991 жылы Кеңес Одағының таралуына дейін коллекционерлер арасында сирек саналатын Босфор монеталары қазір халықаралық монета нарықтарында кеңінен танымал, бұл олардың көптеп өндірілгенін көрсетеді. Босфор қалалары б.з.д. 5 ғасырынан бастап бірнеше ірі сериялы монеталар шығарды, әсіресе Пантикапеумде. Пантикапеумның алтын статерлері, олардың бетінде Панның басы және гриффин бейнеленген, ерекше салмағымен және сапалы өңдеуімен көзге түседі. Кейінгі Спартакидтердің есімдері жазылған монеталар, сондай-ақ кейінгі немесе Әхеменид әулеті шығарған мерзімдік солидтердің толық сериясы бар. Оларда алтын солидтің күміс пен потин арқылы қолаға дейін жылдам деградациясы байқалады.