Кіріспе

Гавай аралдарының жергілікті полинезиялық халқы – Гавай аралдарының түпкілікті полинезиялық халқы (сонымен қатар, Гавайидің түпкілікті халқы, Kānaka Maoli, Гавайидің алғашқы тұрғындары, немесе жай ғана гавайиліктер; kānaka ʻōiwi, Kānaka Maoli және Hawaiʻi maoli деп те аталады). Гавайиге кем дегенде 800 жыл бұрын Полинезиялықтар қоныс аударған. Қоныс аударушылар өздерінің отанынан бірте-бірте алыстап, жаңа мекенде ерекше гавайлық мәдениет пен өзіндік ерекшелік қалыптастырды. Олар жаңа жағдайларға жауап ретінде жаңа діни және мәдени құрылымдарды құрды және білімді бір ұрпақтан келесі ұрпаққа жеткізу үшін. Сондықтан да, гавайилік дін өмір сүру жолдарына және жермен қарым-қатынасқа баса назар аударады және қоғамдастық сезімін оятады. Гавайи Корольдігі 1795 жылы құрылды, ол кездегі тәуелсіз Гавайи аралынан Ұлы Камехамеха тәуелсіз Оаху, Мауи, Молокай және Ланаи аралдарын басып алып, Корольдік құрды. 1810 жылы Кауаи мен Ниихау Корольдікке қосылды, бұл соңғы мекенделген аралдар болды. Корольдікке Америка Құрама Штаттары мен Азиядан көптеген иммигранттар келді. Гавайи егемендігі қозғалысы Гавайи үшін автономия немесе тәуелсіздікке ұмтылады. 2010 жылғы АҚШ халық санағында Гавайидің түпкілікті ата-бабалары бар адамдар АҚШ-тың барлық 50 штатының, сондай-ақ Вашингтон, округ Колумбиясы мен Пуэрто-Риконың тұрғындары екені анықталды. Таитиді жаулап алу туралы дәлелдерге Гавайилоа және Гавайи мен "Кахики" (Таити) аралы арасында сапар шеккен, көптеген әдет-ғұрыптарды енгізген кеме жүргізуші діни қызметкер Паао туралы аңыздар жатады. Ыбырайым Форнандер мен Марта Беквиф сияқты ертедегі тарихшылар бұл Таити басып кіру теориясын қолдаған, бірақ Патрик Кирх сияқты кейінгі тарихшылар бұл туралы айтпайды. Король Калакауа Паао Самоадан шыққан деп мәлімдеді. Кейбір авторлар Гавайидегі алғашқы қоныстанушылар жаңа келгендердің қысымымен алыс аңғарларға көшкенін айтады. Олар менэхуни туралы әңгімелер – хэйау мен балық шаруашылықтарын салған кішкентай халық, Гавайиге дейін аралдарды мекендеген ежелгі халықтардың бар екенін көрсетеді, дегенмен ұқсас әңгімелер бүкіл Полинезияда кездеседі.

Демография

Капитан Кук 1778 жылы келген кезде, халық саны 250 000 мен 800 000 аралығында болғаны болжанады. Бұл Гавайи тұрғындарының санының ең жоғары деңгейі еді. Алғашқы байланыс орнағаннан кейінгі ғасыр ішінде Канака Маолилер иммигранттар мен келушілер әкелген аурулардың салдарынан жойылуға жақын болды. Канака Маолиде тұмау, шешек, қызылша және жөтелге қарсы иммунитет болған жоқ. Бұл аурулар Америкадағы жергілікті халықтар үшін де сондай апатты нәтижелерге әкелді. Қазіргі 293 000 адамның ішінде екі текті Гавайидің жергілікті тұрғындары және аралас текті/көп ұлтты адамдар бар. Бұл 2014 жылға дейін аралда өмір сүрген Канака Маолилердің ең көп саны болды, бұл шамамен 226 жылды құрайды. Осы ұзақ мерзімдік процесте бастапқыда 17 адамның біреуі қайтыс болды, бірақ бұл көрсеткіш бірте-бірте өсіп, 1950 жылға қарай 8-10 адамға дейін жетті. 1900 жылғы АҚШ халық санағында Гавайидің жергілікті тұрғындарының толық немесе ішінара тегін анықтаған 37 656 адам тіркелді. 2000 жылғы АҚШ халық санағында 283 430 Гавайи немесе Тынық мұхиты аралдарынан шыққан тұрғындар тіркелді, бұл ғасыр бойындағы тұрақты өсімді көрсетеді. Халықтың осы жылдам өсуі аралдан тыс жерлерде де байқалды, Калифорния мен Вашингтон штатындағы халық саны күрт өсті. Бұл Гавайи мәдениетінің қайта жандануының бір бөлігі болып табылады және қазіргі арал өмірінде Канака Маолидің қайта оянуын көрсетеді. Гавайиліктердің кейбіреуі Гавайи Королдығы кезеңінде аралдарды тастап кеткен. Мысалы, Гарри Майтей Пруссиядағы алғашқы гавайилік болды.

Мәдениет және өнер

Бірнеше мәдениетті сақтау қоғамдары мен ұйымдары құрылды. Ең ірісі – 1889 жылы құрылған және Гавайи штатының табиғи және мәдени тарих мұражайы деп белгіленген Бернис Пауахи епископ мұражайы. Мұражайда гавайиліктердің ең ірі артефакттар, құжаттар және басқа да мәліметтер жиынтығы сақталған. Мұражай зерттеулерді жеңілдету үшін әлемнің жетекші колледждерімен және университеттерімен байланыс орнатып тұрады. Полинезиялық саяхат қоғамы кеме жасау және аспапсыз навигация салаларында полинезиялық теңіз жүзу өнерін қайта жандандырды. Қоғам бірнеше екі корпусты қайықтар жасады, бастапқысы – Хокулеа, одан кейін Макалии, Алингано Майсу және Моокиха О Пиилани. Бұл қайықтар мен олардың дүниежүзілік саяхаттары гавайи мәдениетін жаңартуға және оны бағалауға үлкен үлес қосты.

Дін және қоғам

Гавайидің жергілікті мәдениеті полинезиялық тамырларынан өсіп, жергілікті дін мен мәдени үрдістерді жасады. Бұл жаңа ғибадат жер (айна) және отбасы (охана) идеяларына негізделген. Жер өмір мен отбасының қасиетті бөлігіне айналды. Гавайи діні политеистік, бірақ көбінесе Гавай аралдарының анасы мен әкесі Вакеа мен Папаханаумоку құдайларына назар аударады. Олардың өлі туған баласы Гавайидің терең тамырларын қалыптастырды, ал оның екінші баласы Халоа – барлық гавайлықтардың бастауы болған құдай. Әр ахупуа’а арал басшысы тұрғындардан алым-салық жинауды тапсырған басқарушылар басқаратын. Ахупуа’аның үлестері салық деңгейіне байланысты бөлінді. Негізгі бөлімшелері ‘Или болды. Әр ‘Или ахупуа’аның басшысына және арал басшысына сыйлық берді. Еуропалық феодализм жүйесінен айырмашылығы, Канака Маоли өздерін «жердің адамдары» деген мағынаны білдіретін кама’айна деп атайды, өйткені олар жермен байланысты және оны басқаруға ие. Бұл олардың шығу тегін жердің өзіне жатқызған рухани сенімдер жүйесінің бір бөлігі болды. Бұл ойды таро өсімдігі, яғни Халоаның көрінісі деп саналатын өсімдік, өсіру де нығайтады. Бұл Гавайи аралдарына байланысты терең тамырларды білдіреді, сонымен қатар Гавайи халқының жасаған тармақталған желілерін бейнелейді. Хула әдетте Хула Кахико немесе Хула ‘Ауана болып жіктеледі. Әр хула өзінің қимылдары мен ым-ишараларымен бір оқиғаны айтып береді. Хула Кахико – дәстүрлі стиль. Оның бейнесінің көркемдігі мен романтикалық сезімімен танымал. Билер соққы аспаптарымен және дәстүрлі ән-жырмен сүйемелденеді. Дәстүрлі аспаптарға паху хула, килу немесе пуниу, ипу, хано немесе фэ хано иху, ка, пу, оэо, пахуху какеке, хокио және ви жатады. Бишілер ули, пуили, илиили, папахехи және калау сияқты билерді қолданады. Хула ‘Ауанаға кейінгі батыс факторлары әсер етті. Ол дәстүрлі емес музыкалық аспаптармен және түрлі-түсті киімдермен сүйемелденеді. Бұл туристер арасында кеңінен танымал болды және осы форма аралдардан тыс жерлерде кеңінен қолданылады. Укулеле мен гитаралар кең таралған.

Демалыс күндері

Гавайи халқы дәстүрлер мен мерекелерді тойлайды. Гавайиде ең танымал той – Луау. Луау – гавайиліктердің дәстүрлі дастарқаны, онда пои, поке, ломи-ломи, калуа шошқасы, хаупия сияқты тағамдар ұсынылады, сондай-ақ укулеле музыкасы мен хула биі сияқты ойын-сауықтар да болады. Ең маңызды мерекелердің бірі – Кюхио ханзадасының күні. 1949 жылдан бері оның туған күнінде (26 наурыз) жыл сайын тойланады. Бұл мереке Гавайидің жергілікті отбасыларына жер иеленуге көмектескен конгрессмен, принц Джона Кухио Каланиянолеге құрмет көрсетеді. Бұл күнді аралдар бойынша каноэ жарыстары мен луаулармен тойлайды. Әр жылдың 11 маусымында Канака Маоли Камехамеха күнін тойлайды. Камехамеха I – аралдарды біріктіріп, Гавайи Королдығын құрған патша. Ол батыл жауынгер, дана дипломат және Гавайи монархиясы тарихындағы ең құрметті басшы ретінде танымал. Мереке шерулермен және лей жабу рәсімдерімен атап өтіледі, онда Канака Маоли гүл шолақтарын (лей) аралдардағы Камехамеха мүсіндеріне әкеліп, Гавайи халқына оның қосқан үлесін құрметтеу үшін қоладан құйылған қолдары мен мойнына жабады.

Гавай мәдениетінің қайта өркендеуі

Гавайидің жергілікті мәдениеті 1970 жылдары қайта жандануға ұшырады. Бұл, ішінара, 1978 жылы өткен Гавайи штатының конституциялық конвенциясының нәтижесінде болды, ол капитан Кук келгеннен кейін 200 жыл өткен соң ұйымдастырылды. Конвенцияда штаттық үкімет гавайи мәдениетін, тарихын және тілін зерттеуге және сақтауға міндеттелді. Гавайи мәдениеті Гавайидің мемлекеттік мектептеріне енгізіліп, гавайи өнері, өмір салты, географиясы, хула және гавайи тілі оқытылды. Орта және жоғары мектептерде барлық оқушыларға гавайи тарихы оқытылуы міндеттелді. Гавайи мәдениетінің көптеген аспектілері әлемнің түкпір-түкпірінен келген туристерді тарту үшін коммерцияландырылды. Бұл хула, "Алоха" сөзінің қолданылуы, лей жасау және гавайи мәдениетін жергілікті емес өмір салтына сіңіруді қамтиды. Бұл мәдени практикаларға маңызды қаржылық қолдау көрсетті, бірақ дәстүрді құрметтейтін емес, көбірек танымал аспектілерге басымдық берді. Гавайилік жерлер мен көшелердің аттарына басымдық беру саясатын бекітетін заңдар мен жарғыға түзетулер қабылданды. Мысалы, 1990 жылдары Барберс Пойнт әскери-әуе базасы жабылып, база орналасқан аймақ Калалоа деп қайта аталды.

Белсенділік

Гавайлықтардың наразылықтарының тарихы ұзақ, ол Гавайи Корольдігі құлатылғаннан кейін басталады, бірақ көптеген маңызды наразылықтар Гавайи мәдени жаңғыруы кезінде немесе одан кейін болды. Оларға Калама аңғарындағы наразылықтар, Вайахоле-Вайкане күресі, Кахулаве аралындағы наразылықтар және Гавайи тауларындағы астрономиялық обсерваториялардың болуы мен басқарылуына қарсы наразылықтар, ең әйгілісі – Отыз метрлік телескопқа қарсы наразылықтар кіреді.

Гавайялық дәстүрлі тіл

Гавай тілінде (немесе ʻŌlelo Hawaiʻi) бұрын гавайлықтардың тілі болған; бүгінгі күні Kānaka Maoli көбінесе ағылшын тілінде сөйлейді. Бұл өзгерістің басты себебі 1896 жылғы заң болды, онда "барлық мемлекеттік және жеке мектептерде оқыту ағылшын тілінде ғана жүргізілуі керек" деп талап етілді. Бұл заң гавай тілін мектептерден шығарды. Осыған қарамастан, кейбір Kānaka Maoli (сондай-ақ Kānaka Maoli емес адамдар да) ʻŌlelo Hawaiʻi тілін үйренді. Гавайидегі басқа да адамдар сияқты, Kānaka Maoli күнделікті өмірде Гавайи креол ағылшын тілінде (жергілікті жерде Пиджин деп аталады) сөйлейді. Пиджин – ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында плантациялар дәуірінде Гавайиде тұратын түрлі этникалық топтардың сөздері мен тілдік ерекшеліктерін біріктіре дамыған креол тілі. Кейіннен ʻŌlelo Hawaiʻi ағылшын тілімен бірге Гавайи штатының ресми тілі болды. Штат 1978 жылы мәдениетті сақтау бағдарламасын іске қосты. Бағдарламаларға гавай тілінде оқытатын мектептер және Гавайи университетінің Маноа қаласындағы гавай тілі кафедрасы кірді. Содан бері гавай тілін білу деңгейі барлық нәсілдер арасында артты. 2006 жылы Гавайи университеті гавай тілі бойынша магистратура бағдарламасын, ал 2006 жылы Ph.D бағдарламасын ашты. Бұл АҚШ-та контактіге дейінгі кез келген тілді зерттеу үшін құрылған алғашқы докторлық бағдарлама болды. Гавай тілі – Ниʻихау аралдарының тұрғындарының негізгі тілі.

Гавайи тілінде ымдау тілі

Олело Гавайи тілімен қатар, кейбір маолилер аз зерттелген Гавай аралдарының қол тілінде де сөйлеген.

Білім

Гавайиде мемлекеттік мектеп жүйесі жергілікті мектеп округтері емес, Гавайи штатының Білім департаментімен басқарылады. 1994 жылдан 2002 жылға дейін губернатор Бенджамин Джей Каетано басшылығымен штатта гавай тіліне толық бойдағы оқытуды ұсынатын мектептер ашылды. Осы мектептерде барлық сабақтар гавай тілінде жүргізіледі және гавай мәдениеті мен тарихына қатысты материалдар оқытылады. Бұл мектептер гавайлықтарға ғана арналған емес. Көптеген қанақ маолилер мемлекеттік немесе басқа жеке мектептерде оқиды.

АҚШ-тың аннексиясы

1893 жылы 1887–1895 жылдардағы Гавай көтерілістері кезінде және 1891 жылы Лилиуокалани патшайымның Гавай тағына отырғаннан кейін, Санфорд Доул «Қауіпсіздік комитетін» құрып, монархияны құлатты. Бұл, ішінара, патшайымның 1887 жылғы Конституцияны қабылдаудан бас тартуына байланысты болды, ол оның билігін күрт шектеді. Бұл дәстүрлі басқару жүйесін әлсіретіп, АҚШ-тың қолдауымен плантация иелері басқаратын үкіметті орнатты. Төңкерудің бір себебі – Калакауаның Гавай саудасына зиян келтіретін және Перл-Харбор әскери базасы үшін Оаху аралының бір бөлігін ашуға мүмкіндік беретін Өзара келісім шартына қол қоюға құлықсыздығы болды. Бұл оқиғаға Гровер Кливленд қарсылық білдірді, бірақ президент Уильям Маккинли ақырында оны «Манифест дестини» жоспарында қолдады, бұл жоспар континенттік АҚШ және Гавайидегі жергілікті халықтарға зиян келтірді. Бұл өзгерістен кейін қанака маоли халқы «халықтан халыққа» келіссөздер жүргізу құқығына ие емес және өзін-өзі анықтау мүмкіндігінен толыққанды айырылған жалғыз ірі жергілікті топ болып қалды.

Американың жергілікті бағдарламалары туралы заң

1974 жылы «Туыс американдықтар бағдарламалары туралы» заңға Канака Маолиді қосуға өзгерістер енгізілді. Бұл Канака Маолиге бастапқыда континенттік американдықтар үшін арналған кейбір федералдық көмек бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік берді. Бүгінде 45 CFR Part 1336.62 бөлімінде жергілікті гавайиліктер «1778 жылға дейін Гавай аралдарының аумағында тұрған ата-бабалары бар адам» деп анықталады.

АҚШ-тың кешірім сұрауы

1993 жылғы 23 қарашада АҚШ президенті Билл Клинтон Конгресс бұрын қабылдаған 103-150 нөміріндегі АҚШ мемлекеттік заңына қол қойды, ол "Кешірім қаулысы" деп те белгілі. Бұл қаулы АҚШ халқының атынан Гавайи Корольдігін құлатуға байланысты Канака Маолиден кешірім сұрайды.

2009 жылғы Гавайи жергілікті үкіметін қайта ұйымдастыру туралы заң

2000-шы жылдардың басында Гавайи штатының Конгресс делегациясы Гавайидің жергілікті халқына федералдық тану беру туралы заң жобасын (Акака заң жобасы) ұсынды, бұл Гавайидің жергілікті өкілдігін құрып, штат және федералдық үкіметтермен келісімдер жүргізуге бағытталған әрекет болды. Бұл заң жобасы алғаш рет Гавайидің жергілікті өкілдігі мен АҚШ үкіметі арасындағы ресми саяси және құқықтық қатынастарды орнататын еді. Заң жобасын қолдаушылар бұл заңның өткендегі терісшіліктерді мойындау және ішінара түзету болып табылатынын айтады. Олардың қатарында Гавайи Конгресінің делегациясы, сондай-ақ бұрынғы губернатор Линда Лингл болды. Заң жобасына қарсыларға АҚШ Азаматтық құқықтар жөніндегі комиссиясы (жарысқа негізделген үкімет құрудың конституциялықтығына күмәнданатын), либертариандық белсенділер (әділетсіздік туралы талаптардың дұрыстығына күмән келтірген) және басқа да Гавайи егемендігін жақтаушылар (заңнама АҚШ-тан толық тәуелсіздікке кедергі келтіретінін мәлімдеген) кірді. 2003 жылы Гавайи істері жөніндегі кеңсе тапсырысымен жүргізілген "Уорд зерттеулері" сауалнамасы көрсеткендей, сауалнамаға қатысқан 303 гавайилік тұрғынның 86 пайызы «иә» деп жауап берді, 7 пайызы «жоқ» деді, ал 6 пайызы шешім қабылдауға қиналды. Гавайилік емес 301 сауалнамаға қатысушының ішінде, оннан сегізі (78 пайызы) федералдық тануды қолдады, 16 пайызы қарсы болды, ал 6 пайызы шешім қабылдауға қиналды. 2009 жылы Гавайидің Grassroot институты тапсырысымен жүргізілген Zogby International сауалнамасы Гавайи тұрғындарының көпшілігінің (39%) оған қарсы екенін және 76 пайызының осы заңға байланысты салық түсімдерінің жоғалуын өтеу үшін жоғары салық төлеуге дайын емес екенін көрсетті. Заң жобасы қабылданбады.

Ка Хули Ао: Гавайидің жергілікті заңдарының үздік орталығы

2005 жылы АҚШ сенаторы Дэниел Инуидің қолдауымен, Гавайидің жергілікті халықтарының білім беруі туралы заң арқылы федералдық қаржыландыру UH Mānoa William S. Richardson құқық мектебінде Гавайидің жергілікті заңдарының үздік орталығын құрды. Бұл бағдарлама "Ка Хули Ао: Гавайидің жергілікті заңдарының үздік орталығы" деп аталды. "Ка Хули Ао" зерттеу, ғылыми еңбек және қоғаммен байланысқа бағытталған. "Ка Хули Ао" әлеуметтік желілерде өзін таныстырып, құқық студенттеріне жазғы стипендиялар ұсынады. Құқық мектебінің түлектері J.D. дипломынан кейінгі стипендияға өтініш бере алады.

Ішкі істер департаментінің өзін-өзі басқару туралы ұсынысы

2016 жылы Ішкі істер департаменті (DOI), хатшы Салли Жюэллдің басшылығымен, гавайиліктердің өзін-өзі басқару құқығын және мемлекеттер арасында тікелей келіссөздер жүргізу мәртебесі мен құқықтарын мойындау процесін бастады. Бұл, гавайилік тәуелсіздік қозғалысының қарсылығын тудырды, олар Канака Маолидің егемендікті қайтару үшін АҚШ жүйесі арқылы өтуі қажет емес деп есептеді және бұл процесті толық емес деп қарады. Ақырында, Канака Маоли өз үкіметін құрып, осындай қарым-қатынасты іздесе, мемлекеттер арасындағы қарым-қатынасқа жол ашылды. Алайда, судья Энтони Кеннеди, Райс ісі бойынша Cayetano-ға қатысты бұрынғы шешімін пайдаланып, "тектік байланыс сайлауларда нәсілдің орнына қолданылған" деп үкімет құру процесін тоқтатты, бірақ сайлау өзі тоқтатылмады.

Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заң

2022 жылдың желтоқсанында Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заңға өзгерістер енгізіліп, жынысқа негізделген зорлық-зомбылықтан зардап шеккен Канака Маоли азаматтары мен Гавайидің жергілікті ұйымдары гранттық қаржыландыруға қосылды.

Азиялық америкалықтар, Гавайи индейлері және Тынық мұхит аралдарының мұралық айы

Америка Құрама Штаттары үкіметі мамыр айын Азиялық америкалықтар, Гавайи жергілікті халықтары және Тынық мұхиты аралдарының мұрасы айы деп мәңгілікке белгіледі; 2021 жылға дейін ол Азиялық Тынық мұхиты америкалықтарының мұрасы айы деп танылған болатын.

Атақты Қанақа Маоли

1873 жылы алғашқы Канака Маолиге патша Луналило рұқсат берді (бұрын Канака Маолидің эмиграциясына жол берілмеген еді) АҚШ-қа (Солт-Лейк-Сити, Юта) тұрақты көшіп кетуге. Олар Киха Каʻава және Кахана Пукахи еді. Киха келген соң Мормон миссионер президенті Джордж Небекер бауырына алды, соның арқасында Киха Каʻава (Небекер) 1873 жылы АҚШ азаматы болған алғашқы гавайлікке айналды.