Кіріспе

Француз ақыны, драматург, романист, журналист және өнер мен әдебиет сыншысы Пьер Жюль Теофил Готье (Pierre Jules Théophile Gautier, 30 тамыз 1811 – 23 қазан 1872) – француз ақыны, драматург, романист, журналист және өнер мен әдебиет сыншысы. Романтизмнің жақтаушысы болған Готьедің туындыларын жіктеу қиын, олар парнассиандық, символизм, декаданс және модернизм сияқты келесі әдеби дәстүрлер үшін маңызды нүкте болып табылады. Ол Бальзак, Бодлер, Гонкур ағайындылары, Флобер, Паунд, Элиот, Джеймс, Пруст және Уайльд сияқты түрлі жазушылардың жоғары бағасын алды.

Өмір және кезеңдер

Готье 1811 жылғы 30 тамызда Тарб қаласында, Пиреней биіктігі департаментінің (Францияның оңтүстік-батысы) астанасында дүниеге келген. Оның әкесі Жан-Пьер Готье, өте мәдени кіші мемлекеттік қызметкер, ал анасы Антуанетта Аделаида Кокард болды. Готье өмірінде Гюго, Франсуа Рене де Шатобриан, Альфонс де Ламартин, Альфред де Виньи және Альфред де Муссе сияқты көрнекті романтиктер әдеби әлемге белсенді қатыспаған маңызды кезеңді бастан өткерді. Оның беделін 1851 жылдан 1856 жылға дейін «Париж ревюінің» директоры қызметін атқарғандығы растады. Осы уақыт аралығында Готье «La Presse» газетінен шығып, «Le Moniteur universel» журналының тілшісі болды, тұрақты журналистиканың ауырлығын өте қиын және «ұятты» деп тапты. Дегенмен, 1856 жылы Готье ықпалды «L’Artiste» журналының редакторы болды. Осы журналда Готье көптеген редакциялық мақалалар арқылы «Өнер үшін өнер» доктринасын жариялады. 1860 жылдар Готье үшін әдеби даңққа толы жылдар болды. Француз академиясы үш рет (1867, 1868, 1869) оны қабылдамағанымен, сол кездегі ең ықпалды сыншы Шарль Огюстен Сент-Бёв 1863 жылы Готьедің барлық жарияланған туындыларын қарастырып, кем дегенде үш маңызды мақала жазып, ақынға беделді мақұлдауын берді. 1865 жылы Готье Наполеон III-нің туысы және Бонапарттың немересі Матильда Бонапарттың беделді салонына қабылданды. 1868 жылы ханшайым Готьеге кітапханашы лауазымын ұсынды, бұл лауазым оған Наполеон III сарайына жол ашты. 1862 жылы «Société Nationale des Beaux Arts» қоғамының төрағасы болып сайланған ол маңызды суретшілер комитетімен қоршалған: Эжен Делакруа, Пьер Пувис де Шаванн, Эдуард Мане, Альберт Эрнест Карьер Беллюз және Густав Доре. Франко-прусс соғысы кезінде Готье пруссиялық әскерлердің астанаға шабуыл жасағанын естіп, Парижге қайтып келді. Ол шабуылдың және Коммунадан кейінгі кезеңнің барлығын отбасымен бірге өткізіп, 1872 жылғы 23 қазанда 61 жасында ұзақ жылдар бойы мазалаған жүрек ауруынан қайтыс болды. Ол Париждегі Монмартр зиратына жерленген. 1873 жылы А. Лемер «Le Tombeau de Théophile Gautier» атты естелік өлеңдер жинағын жариялады, онда Анатоль Франс, Виктор Гюго, Алджернон Суинберн және тағы да басқалар Готьеге құрмет көрсеткен.

Жеке өмір

Жас Готье "шашы ұзын, әйгілі қызыл жилетімен конвенцияға қарсы шығардай көзге түсетін" болды. Эдгар Салтустың сөзінше, жастық шағында Готье көрікті, денелі, махаббатқа құштар және шарқылдақ болған: ол бойы биік, денесі күшті, шашы еркін ағып тұрған, көздері көк түсті әрі жарқын болған. Ол жас Францияның символы еді. Оның күші туралы көптеген әңгімелер болған, ол Дантені де басып өткен, Марсельден Шато-ди-Ифке дейін жүзіп барып, қайтадан Марсельге келген. [ ] Әйелдер оған бірден ғашық болатын. Евгения Фортпен болған қарым-қатынасынан оның ұлы дүниеге келді. Ал әнші Ернеста Гризимен (биші Карлотта Гризидің қарындасы) болған келесі қарым-қатынасынан екі қызы – Джудит Готье және Эстель Готье туды.

Сын

Готье өзінің мансабының көп бөлігін журналист ретінде "La Presse" газетінде, кейін "Le Moniteur universel" газетінде өткізді. Ол журналистік сынды орта тапқа лайықты өмір сүруге қол жеткізудің бір жолы деп қарастырды. Кірісі жеткілікті болды және ол көптеген саяхаттау мүмкіндіктеріне ие болды. Готье 1831 жылдан бастап белгісіз журналдарға өнер сыншысы ретінде жазуды бастады. Бірақ 1836 жылы Эмиль де Жирардин оны "La Presse" газетіне өнер мен театр жайлы мақалалар жазуға шақырғанда ғана мансабында маңызды қадам жасады. Дегенмен, "La Presse" газетінде жұмыс істеген кезінде Готье "Le Figaro" газетіне де шамамен 70 мақала жазды. "La Presse" газетін тастап, Екінші Империяның ресми газеті "Le Moniteur universel"-ге жұмысқа өткеннен кейін, Готье халықты ақпараттандыру және олардың таңдауына әсер ету үшін жазды. Газеттегі оның қызметі қазіргі заманғы кітап немесе театр сыншысының қызметімен теңестірілуі мүмкін. Ол музыканы да техникалық терминологиясыз, бірақ зиялылықпен және терең оймен талдады, мысалы, досы Берлиоздың шығармаларын, ол оның алты өлеңін (шамамен 1840 ж.) "Жазғы түндер" ("Les Nuits d'été") деп атап, музыкаға қосты. Өмірінің соңында ол Жерар де Нерваль, Бальзак және Бодлер туралы ауқымды монографиялар жазды, олардың кейбіреулері оның достары болды: Бодлер өзінің шедеврi "Жаман гүлдер" ("Les Fleurs du mal") оған арнады.

Өнер сыншысы

Гаутье суретші ретінде бастап, кейіннен өнер сыншылығына көшті. Ол Дени Дидроның сыншының суреттемесі арқылы оқырман өнер туындысын "көре" алатындай етіп сипаттау қабілеті болуы керек деген ойына берілді. 1862 жылы ол Эжен Делакруа, Эдуард Мане, Густав Доре және Пьер Пувис де Шаванн кіретін кеңеспен Société Nationale des Beaux Arts (Ұлттық Көркемөнерлер Қоғамы) төрағасы болып сайланды.

Әдеби сын

Готье әдеби сын еңбектерінде проза мен поэзияны нақты ажыратып көрсетті, сонымен қатар прозаның поэзиямен бірдей деңгейде қарастырылуы мүмкін емес екенін айтты. Дегенмен, Готьенің сындық жазбаларының көп бөлігі журналистік сипатта болды.

Театр сыншысы

Гаутье мансабының көп бөлігін апта сайынғы театр сындық бағана жазуға арнады. Ол пьесаның дәстүрлі бес актісін үш актіге дейін қысқартуға болатынын айтты: әңгіме басы, шиеленіс және шешім. Трагедия жанры басым екен деген ойдан бас тарған Гаутье кейін комедияны трагедиямен бірдей деңгейге қоюға келісті. Одан әрі, ол театрдың мақсаты шындықты көрсетуден гөрі қиял құруға бағытталған болу керектігін, себебі реалистік театр қанағаттандырмайды деп ұсынды.

Би сыншы

XX ғасырдағы би туралы ең маңызды жазушы деп саналатын американдық жазушы Эдвин Денби Готьеді би туралы ұлы жазушы деп атады. Ол "Жизель" балетінің сценарийін жазған арқасында, бұл балет би репертуарының негізгі туындыларының бірі саналады, оның хореографтар мен бишілерге, сондай-ақ сыншылар мен балетті жақсы көретіндерге әсері зор болып қала береді. 2011 жылы Тынық мұхитының солтүстік-батыс балеті 1842 жылғы, яғни премьерадан кейінгі жылға қатысты мұрағаттық материалдар негізінде, шығарманың түпнұсқалық сюжеті мен хореографиясына ең жақын реконструкциясын ұсынды.

Шығармалары

Готьедің көптеген шығармаларында мазмұннан гөрі әңгіме айтудың ләззаты маңыздырақ. Ол қауқыпты, бірақ нәзік стильді ұнатты. Бұл тізім әрбір жарияланған жылды поэзия үшін тиісті "[жыл] поэзияда" мақаласымен, ал басқа шығармалар үшін "[жыл] әдебиетте" мақаласымен байланыстырады:

Поэзия

Poésies, 1830 жылы жарық көрген, Готье 18 жасында жазған 42 өлеңнен тұратын жинақ. Бірақ, шілде революциясы кезінде жарық көргендіктен, бірде-бір данасы сатылмады және кейіннен ол қайтарылып алынды. 1832 жылы жинақ 20 қосымша өлеңмен бірге «Альбертус» деген атпен қайта басылды. 1845 жылғы тағы бір басылымда кейбір өлеңдерге түзетулер енгізілді. Өлеңдер әртүрлі өлең пішімдерінде жазылған және Готье Романтизмнің артық қимылдарына сын айту арқылы өз жолын табуға тырысқанға дейін, Сант-Бёв, Альфонс де Ламартин және Гюго сияқты белгілі Романтизм ақындарының үлгісін алуға ұмтылғанын көрсетеді. «Альбертус» 1831 жылы жазылып, 1832 жылы жарық көрген, 12 талға александриялық (12 буынды) өлеңнен тұратын 122 шумақтан тұратын ұзақ повестік өлең, әр шумақтың соңғы талғасы сегіз буынды. «Альбертус» – Романтизм әдебиетінің пародиязы, әсіресе, қорқынышты және мистикалық оқиғалар туралы әңгімелер. Өлеңде түнгі уақытта сиқырмен сұлу қызға айналатын шалақыз сиқыршының тарихы айтылады. Басты кейіпкер Альбертус қатты ғашық болып, жанын сатуға келіседі. 1833 жылы жарық көрген «Жас Франция» («The Jeunes France: Tales Told with Tongue in Cheek») Романтизмді сатиралайды. 1831 жылы «Le Figaro» газеті жас Романтизм суретшілерінің туындыларын жариялап, оларды «Jeunes France» журналында бастырды. 1838 жылы жарық көрген «La Comédie de la Mort» («Өлім комедиясы») «Альбертус» сияқты бір кезеңдік туынды. Бұл шығармада Готье өлім тақырыбына ерекше назар аударған, ол үшін өлім – қорқынышты, тұншықтыратын және қайтаруға болмайтын соңғы нүкте. Көптеген Романтизм ақындарынан өзгеше, Готье өлімді салтанатты және алдын ала болжауға болатын нәрсе ретінде бейнелейді, оны өмірдің азабынан құтылудың соңғы жолы деп жариялайды. Ол осы шығарманы жазған кезде көптеген зираттарды аралап, індет салдарынан елде өлім-жітімнің көбеюіне байланысты кеңейіп жатқан зираттарды көреді. Готье өлімді ерекше қызықты, құштарлыққа толы, тіпті қуандыратын сезімге айналдырады, бұл оны қорқынышты шындықтан бір сәт алаңдатып, қараңғылықтан жарыққа, өлімнен өмірге қарайтын шұғыл тілегін жеткізеді. Осы өлеңдердің бірнешеуі Берлиоз, Бизе, Фур және Дюпарк сияқты композиторлардың әндеріне айналды. «España» (1845) Готье поэзиялық мансабының екі кезеңінің арасындағы көпірлік том ретінде қарастырылады. Автордың 1840 жылы Испанияға жасаған сапарынан шабыттанған жинақтағы 43 түрлі өлең испан тілі, испан мәдениеті мен дәстүрлері, сондай-ақ музыка мен би сияқты әртүрлі аспектілерді қамтиды. «Émaux et Camées» («Эмальдар мен Камеялар», 1852), Готье Таяу Шығысты аралап жүрген кезде жарық көрген, оның поэзиядағы ең үлкен жетістігі саналады. Атауы Готьедің романтикалық амбициясын – оқырманның эмоционалдық қатысуын қамтитын «тоталды» өнерді жасаудан бас тартуын көрсетеді, оның орнына мазмұнына қарағанда поэтикалық композицияның формасына көбірек назар аударатын қазіргі заманғы көзқарасқа бет бұрады. Алғашында 1852 жылы 18 өлеңнен тұратын жинақ болған, кейінгі басылымдарында 37 өлеңге дейін көбейді. («Эмальдар мен Камеялардың» 2-ші «толықтырылған» басылымы, Sunny Lou Publishing баспасымен ағылшын тіліне аударылған, ISBN 978 1 95539 232 7, 2022). «Dernières Poésies» (1872) – Готье қайтыс болғанға дейін жазылған ертеректегі өлеңдерден бастап, аяқталмаған фрагменттерді қамтитын өлеңдер жинағы. Бұл жинақта оның достарына арналған көптеген сонеттер басым.

Романдар

Мадмуазель де Мопэн (1835) 1833 жылдың қыркүйегінде Готьеге француз опера жұлдызы Млль. Маупиннің өміріне негіделген тарихи роман жазу туралы ұсыныс түсті. Маупин – бірінші сыныпты қылыш шеберлерінің бірі болған және көбінесе ер адам кейпінде жүрген әйел еді. Алғашқыда оқиға басқа әйелге деген махаббат үшін монастырды өртеп жіберген тарихи Ла Мопэн туралы болуы керек еді, бірақ ол кейіннен отыздан аспайтын шағында қайтыс болғанға дейін монастырға уыстаздыққа кетіп қалды. Готье оның орнына сюжетті д’Альберт атты ер адам мен оның сүйіктісі Розетт арасындағы қарапайым махаббат үшбұрышына айналдырды. Екеуі де Теодор есімді ер адам ретінде киім ауыстырған Мадлен де Мопэнге ғашық болады. Готьенің осы танымал аңызға берген түсіндірмесі – адамның өзіне деген түбегейлі пессимизмді, және мүмкін, бүкіл романтизм дәуірін көрсетеді. Роман он жеті тараудан тұрады, олардың көпшілігі д’Альберт немесе Мадлен жазған хаттар түрінде. Көптеген сыншылар романның алғы сөзіне назар аударады, онда «әр пайдалы нәрсе ұсқынсыз» деген қағида арқылы өнер үшін өнер туралы уағыздалады. Eldorado, ou Fortunio (1837) 1837 жылы Le Figaro газетінде бөлім-бөлім жарияланды, ал 1838 жылы кітап ретінде жарық көрді. 1907 жылы Fortunio деп аударылды. Бұл Парижде өтетін, Үндістанда тәрбиеленген құпиялы Фортунио және оның француз сүйіктісі Мусидораның өміріне арналған абсурдтық, декаденттік және шығыстық фантастикалық әңгіме. Le Roman de La Momie (1858) 1863 жылы «Мумияның романсы» деп аударылды. Бұл Киелі кітаптағы Мысырдан шығу оқиғасын қамтитын ежегіт Мысыр оқиғасындағы тарихи роман. Капитан Фракасс (1863) Бұл кітап 1836 жылы көпшілікке ұсынылған, бірақ тек 1863 жылы жарық көрді. Роман басқа дәуірді бейнелейді және Готье жастығынан бастап аяқтағысы келген жоба. Оның оқиғасы Фракасс есімді сарбаз туралы, оның батырлықтары ерлік, қайрат және оқиғалылық сезімін көрсетеді. Готье оқиғаны өзінің сүйікті тарихи дәуірінде, XIII Людовик дәуірінде орналастырады. Бұл барлығының бақытты өмір сүретін, классикалық қылыш пен плащ ертегісі деп сипаттауға болады.

Қысқа әңгімелері

Ла Морте Амуреус (1836) Табиғидан тыс құбылыстар туралы классикалық әңгіме, онда дін қызметкері түнгі уақытта әйел-вампирдің келуін бастан өткізеді. Вальде кітаптары «Кларимонда» деген атпен қайта басып шығарды. «Клеопатраның бір түні және басқа да фантастикалық романтар» (1882) Лафкадио Херн ағылшын тіліне аударған алты қысқа әңгімеден тұратын жинақ.