Кіріспе
Грекиялық епископ және әулие (шамамен 213 – 270 жж.) Грегорий Тауматург немесе Грегорий Кереметші (Γρηγόριος ὁ Θαυματουργός, Grēgórios ho Thaumatourgós; Gregorius Thaumaturgus; 213 – 270), сондай-ақ Грегорий Неокесареялық деп те аталады, III ғасырдағы христиан епискобы. Ол католик және православие шіркеулерінде әулие ретінде қадірленеді.
Gregory Thaumaturgus or Gregory the Miracle Worker (Γρηγόριος ὁ Θαυματουργός, Grēgórios ho Thaumatourgós; Gregorius Thaumaturgus; 213 – 270), also known as Gregory of Neocaesarea, was a Christian bishop of the 3rd century. He has been canonized as a saint in the Catholic and Orthodox Churches.
Өмірбаян
Григорий 213 жылы Неокесарияда (қазіргі Никсар, Кіші Азиядағы Понт аймағының сол кездегі астанасы) бай, пұтқа табынушы отбасында дүниеге келді. Оның пастырлық қызметі туралы көп мәлімет жоқ, ал сақталған теологиялық жазбалары толық емес. Бұл білімнің жетіспеушілігі оның тарихи маңыздылығына қарамастан, оның тұлғасын ішінара жасырады, ал оның ежелгі атағы – Тауматург, латын тілінде "ғажайыптар жасаушы" деп аударылатын грекше сөз, оның айналасында аңызға толы аура құрайды. Дегенмен, үшінші ғасырдың көптеген епископтарының өмірі осы деңгейде жақсы расталған; оған қатысты тарихи сілтемелер оның қызметін едәуір толықтыруға мүмкіндік береді. Бастапқыда ол "Құдайдың сыйы" деген мағына беретін Теодор деп аталды, бұл есім христиандыққа тән емес еді. Он төрт жасында, әкесі қайтыс болғаннан кейін ол христиан дінімен танысты. Оның інісі Атенодор болды, және олардың бір ұстазының кеңесімен, жас жігіттер грек әлемінің төрт немесе бес атақты мектебінің бірі – Бейруттағы Беритте оқуға ниет білдірді. Сол кезде олардың жекжаттысы Палестинаның римдік губернаторының заң кеңесшісі болып тағайындалды; сондықтан жастар оның қарындасын Палестинадағы Кесарияға дейін сүйемелдеуге мүмкіндік алды. Сол қалаға келгенде, олар Александрия катехизистік мектебінің басшысы, атақты ғалым Оригеннің сол жерде тұратынын білді. Олардың қызығушылығы оны тыңдап, онымен әңгімелесуге жетеледі. Бұл факт алғашқы шіркеудегі иерархияның қалыптасуын қызықты бейнелейді; Кесариядағы христиан қауымы өте шағын болды, бар болғаны он жеті адамнан тұрды, бірақ оған епископ тағайындалды. Ежелгі канондық құжаттар тіпті он христианнан тұратын қауымның да өз епископы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Григорий дін қызметкері болып тағайындалғанда қырық жаста болды және оның епархиясын он үш жыл басқарды. Оның әдістері туралы нақты мәліметтер жоқ, бірақ ол өзінің епископтық міндетін бастаған шағын қауымын өсіруге зор құлшыныс көрсеткені анық. Ежелгі дереккөз оның миссионерлік құлшынысын қызықты бір оқиғамен растайды: Григорий тек он жеті христианмен бастады, бірақ оның қайтыс болған кезде бүкіл Кесария қаласында тек он жеті мүшрік қалды.
Орацио Панегирика
Оригеннің құрметіне жазылған «Орацио Панегирика» еңбегінде осы ұстаздың педагогикалық әдістері егжей-тегжейлі сипатталған. Оның әдеби құндылығы стиліне қарағанда жаңалықтарымен көбірек ерекшеленеді: бұл христиан әдебиетіндегі автобиографияға жасалған алғашқы тыраныс. Бұл жас жұмыс ынта-қуат пен шынайы талантқа толы; сонымен қатар, Оригеннің шәкірттері тарапынан қаншалықты құрмет көргенін және Григорий алған тәрбиенің оның ұзақ және сәтті өмірінің қалған бөлігіне қалай әсер еткенін көрсетеді. Григорий осы еңбекте (xiii) Оригенмен бірге атеистер емес, көптеген философтардың еңбектерін оқығанын айтады. Ол ежелгі философтарды оқып, Құдайдың бірлігін жиі айтуға үйренді; ал түрлі дінді ұстанатын немесе жаңа христиан болған халықтармен ұзақ тәжірибесі оған мұның қаншалықты қажет екенін көрсетті. Осы пікірдің іздері «Tractatus ad Theopompum» еңбегінде де кездеседі, ол Құдайдың өтеулі және өтеусіз болуы туралы мәселелерге арналған; бұл жұмыс Григорийге тиесілі болғанымен, жалпы құрылымы жағынан Мефодийді еске салады. Бұл сипат, әдетте, жоғалған «Dialogus cum Aeliano» (Pros Ailianon Dialexis) еңбегіне де тән болған, оның туралы бізге Әулие Василий айтады, ол Тауматургтың дұрыстығын жиі растайды (Хабарлама XXVIII, 1, 2; cciv, 2; ccvii, 4) және тіпті оны Сабеллиандардан қорғайды, олар оның ілімін қолдануға тырысып, оның формуласын келтіреді: patera kai ouion epinoia men einai duo, hypostasei de en (Әке мен Ұл ақыл-ой жағынан екеу, ал мәні жағынан біреу) аталған «Dialogus cum Aeliano» еңбегінен. Әулие Василий Григорийдің бір түрлі дінді ұстанатын адамға қарсы пікір таластырғанын және «agonistikos» сөзін «dogmatikos» сөзінен гөрі қолданғанын, яғни шайқас кезінде, тыныш баяндамада емес айтқанын түсіндірді; осы жағдайда ол Құдайдың бірлігін талап етіп, дұрыс істеді. Ол сондай-ақ, Ұлға қатысты қолданылған «ктісма, поима» (жасалынған, құрылған) сөздерін де, Мәсіхтің денеленуіне қатысты осылай түсіндіру керектігін қосты. Василий осы еңбек мәтіні бұзылғанын да айтты.
Каноникалық епистола
Epistola Canonica (Ἐπιστολὴ κανονική) (Рут, Reliquiae Sacrae, III, 251–83) – готтардың шапқындары императорлық қуғын-сүргінмен уақытша қиын болған жағдайды одан әрі ушықтырған кезде, Грегорийдің ықпалымен Кесария шіркеуінің және Понттың басқа шіркеулерінің ұйымдастырылуы туралы мәліметтерді қамтиды, сондықтан ол тарихшылар мен канонистер үшін құнды. Бұл еңбектен біз ар-ұжданы жоғары, міндеттемесіне адал адам үшін епископтық қызмет қаншалықты маңызды болғанын білеміз. Бұдан өзге, бұл бізге, зейін қоюға лайық, әдеби қабілеттері мол және ақыл-ойы дамыған Грегорий сияқты адам неліктен көптеген еңбектер қалдырмағанын түсінуге көмектеседі.
Сенімі дәлелденді
"Иманның түсіндірілуі" (Ἔκθεσις τῆς πίστεως) бұрынғыдан кем емес құнды, өзінің түрінде теологиялық құжат. Ол Григорийдің Үштік туралы наным-сенімін анық көрсетеді. Оның түпнұсқалығы және жазылған мерзімі қазір нақты анықталған сияқты, бұл мерзім 260 және 270 жылдар аралығында. Каспари бұл сенімнің Оригеннің негіздерінің дамуы екенін көрсетті. Оның қорытындысы ешқандай күмән қалдырмайды: "Сондықтан Үштікте (oute oun ktiston ti, he doulon en te triadi) ешбір жаратылыс жоқ, ешбір үлкен немесе кішірек (сөзбе-сөз айтқанда, ешбір бағынышты) нәрсе жоқ, бұрын болмағандай қосылған ешбір нәрсе де жоқ, бірақ Ұлсыз ешқашан болған емес, және Ұлсыз Рух та болған емес; және осы Үштік мәңгілік, өзгермейтін және өзгеріссіз". Бұл формула Үштіктегі Тұлғалардың арасындағы айырмашылықты анық көрсетеді және Әке ғана емес, сонымен қатар Ұлдың және Киелі Рухтың мәңгілігін, теңдігін, өлместігін және толықтығын баса көрсетеді, бұл Оригеннің теорияларынан айқын үлкен қадамды білдіреді.
Филагриумға арналған хат
"Эпистола ад Филагриум" сирия тіліндегі нұсқасы бізге жеткен. Онда Ұлының Бір Құдайлығы (Consubstantiality) туралы мәселе қарастырылады және бұл шығарма Григорий Нацианскийге (Ep. ccxliii; бұрын Orat. XIV деп аталған) жатқызылған. Алайда, Тиллемонт пен бенедиктиндер арийлік дауға сіңіспегендігіне байланысты оның авторлығын жоққа шығарады. Дегенмен, Дрейсеке осы трактатта Григорий Нацианскийдің еңбектерімен ұқсас көптеген ойлар мен тіркестерге назар салады.
Басқа да еңбектер
Кейбір қолжазбаларда оған "Metaphrasis eis ton Ekklesiasten tou Solomontos", яғни "Сүлейменнің Екклесиастына парафраз" деген атталады; басқалары оны Назианздық Григорийге жатқызады; Әйгілі Иероним (De vir. illust., 65-тарау және Com. in eccles., IV) оны Григорийге жатқызады. Татианға арналған "Жан туралы қысқаша трактат", оның пайдасына Метондық Николайдың (вероятно, Газалық Прокопийден алынған) куәлігі келтірілуі мүмкін, қазір Григорийге жатқызылуда. "Иман туралы он екі тарау" (Kephalaia peri pisteos dodeka) Григорийдің еңбегі емес сияқты. Каспаридің сөзіне сүйенсек, Григорийге жатқызылған, Үштік және Тәңірдің кіруі туралы доктринаның қысқаша түсіндірмесі ("Kata meros pistis"), шамамен 380 жылы Лаодикиялық Аполлинарий құрастырған және оның ізбасарлары Григорийдің еңбегі ретінде таратқан (Отто Барденхейвер). Соңында, грек, сириялық және армян тілдеріндегі "Катена" деп аталатын жинақтарда Григорийге дұрыс немесе бұрыс жатқызылған үзінділер бар. "Де-Ресурекция" фрагменттері көбінесе Памфилдің Оригенге жасаған қорғанысына жатады.