Кіріспе

Окситан тілінде жазылған мәтіндер жиынтығы, Францияның оңтүстігінде.

Окситан әдебиеті (ескі мәтіндерде провансаль әдебиеті деп аталады) – Францияның оңтүстігінде, негізінен окситан тілінде жазылған мәтіндер жиынтығы. Бұл роман тіліндегі алғашқы әдебиет еді және ортағасырлық Еуропадағы ұлттық әдебиеттің дамуына түрткіс болды. Окситан әдебиетінің алтын ғасыры 12 ғасырда болды, сол кезде трубадурлар ежелгі окситан тілінде бай және күрделі лирикалық поэзияны жазды, ол бүгінге дейін сақталған. Каталан тілі кейбіреулермен окситан тілінің бір түрі деп есептелгенімен, бұл мақалада каталан әдебиеті талданбайды, ол 13 ғасырдың соңында француз тілінен ерекшелене бастады.

Кіріспе

Окситан әдебиеті 11 ғасырда бірнеше орталықта бастау алды. Ол сол жерден біртіндеп тарала бастады, алдымен Оңтүстік Францияның көп бөлігіне (бірақ толығымен емес), содан кейін қазіргі Италияның солтүстігіне, Испанияға (Каталония, Галисия, Кастилия) және Португалияға жетті. Окситан әдебиеті өзінің өркендеу кезеңінде толығымен ерекшеленеді, ал дамуында ұзақ жылдар бойы өте өзгеше болып қала берді. Ол бірнеше тұста француз әдебиетімен ұқсастықтарды көрсетеді; бірақ бұл ұқсастықтар ең алдымен екеуіне де ортақ болған бастапқы элементтерге және өте аз дәрежеде өзара әсерге байланысты.

Шығу тегі

Окситан поэзиясы алғаш рет 11 ғасырда пайда болды. Ең көне сақталған мәтін – Провансальдық қайырма (Fr. рефрен) 10 ғасырлық латын поэмасына тіркелген. Бұл мәтін әлі толыққанды түсіндірілмеген. Ең ерте сақталған туындылардың сапасы, бұрынғы жұмыстардың жоғалғанын көрсетеді. Окситан тіліндегі ең ерте поэма – 10 ғасырға жататын, он жеті жолдан тұратын «Tomida femina» деп аталатын, бала туудың ауыртпалығын басуға арналған сиырлы сөз. Одан әлдеқайда ұзын – 11 ғасырдағы екі жүз елу жеті он буынды тармақтан тұратын фрагмент, алғаш рет Ренуард басылымында жарияланған Орлеан қолжазбасында сақталған. Поэманың тілдік ерекшеліктері оның Окситан аймағының солтүстігіндегі Лимузен немесе Марш аймақтарында пайда болғанын көрсетеді. Белгісіз автор өзінің туындысының негізі ретінде Боэцийдің «Философияның тыныштығы» трактатын алған. Өлең – кеңсе қызметкері жазған дидактикалық шығарма. Санта-Фе әні 1054–1076 жылдар аралығында жазылған, бірақ бұл, әдетте, Окситаннан ерекшеленетін Каталон диалектісін көрсетеді. Сол ғасырдан «Las, qu'i non sun sparvir, astur» атты ғасырлық махаббат поэмасы да сақталған. Сол ғасырдың соңына қарай Элеонора Аквитанның атасы Вильгельм (Гильгельм) IX-ның өлеңдері пайда болды. Олар он бір түрлі строфалық туындыдан тұрады және олар ән салу үшін жазылған. Олардың бірнешеуі махаббат әндері. Шамамен 1119 жылы жазылған жалғыз өлеңде Вильгельм Испанияға сарациндермен соғысуға аттанғандағы сезімдерін білдіреді. Бұл өлеңде автор өзінің өткен өміріне өкінішін білдіріп, елінен және жас ұлынан айрылысатын уайымдарын жазады. Ordericus Vitalis-тің мәлімдемесіне сәйкес, Вильгельм 1101 жылғы крест жорығының оқиғаларына арналған бірнеше өлеңдер жазған. «Ben voil que sapchon ii plusor» атты шығармасында ол партименге сілтеме жасайды. Бұл поэзияның пайда болуы белгісіз. Ол латын поэзиясымен де, халық мұрасымен де байланыссыз. Жергілікті туындылар көбінесе бос уақыты мен жері бар, өмірдің жақсы жақтарының бірі ретінде зиялылық ойын-сауықты бағалайтын қарапайым адамдардың көңілін көтеруі немесе діни поэзия болған жағдайда, оларды тәрбиелеу үшін жасалған сияқты. 11 ғасырда жергілікті поэзия негізінен жоғарғы таптың көңіл көтеруіне және тәрбиесіне қызмет етті. 12 және 13 ғасырларда қазіргі заманғы ғылым туралы тарихи еңбектер мен танымал трактаттар жергілікті тілде жазылды. Окситан поэзиясы шумақтардан пайда болған болуы мүмкін. Кейбіреулері әзіл-қалжыңды кәсіптің әдепсіз және ақыл-парасаты төмен мүшелеріне қалдырып, әнге арналған туындылар жасауға кірісті. Солтүстікте шумақтар шайқас және соғыс туралы әндер жазды, ал Оңтүстік ақсүйектердің сарайларында махаббат әндері жазылды.

Трубадурлар дәуірі

12 ғасырдың басында окситан әдебиетінің ең танымал бөлігі кейіннен трубадурлар деп аталған ақындар тобынан бастау алды, бұл атау "таптау" етістігінен шыққан, яғни "ойлап табу" деген мағынаны білдіреді. Трубадурлар ескі окситан тілінің стандартталған түрін қолданды (вероятно, Лимож диалектісіне негізделген), өлеңдерін музыкамен орындап, көбінесе күрделі және әсем үлгілерді пайдаланды. Олардың поэзиясы көбінесе лирикалық болды, бірақ сатирикалық, саяси, нұсқаулық, діни немесе эротикалық мазмұндағы туындылар да кездесетін.

Ерте кезең

Бірінші белгілі трубадур – Аквитания герцогы Уильям IX болды, оның еңбектері осы қозғалысқа құрметті мәртебе берді және оның дамуы мен сақталуына ықпал етуге зор үлес қосты. Одан кейін көп ұзамай, поэзиялық қызметтің орталықтары Лимузен және Гасконияда, бірінші кезекте осы аймақтарда пайда болды. Бұрынғы провинцияда Эболь есімді әнші – Еболус кантатор өмір сүрді, ол Пуатьедегі Вильгельмнің өмірінің екінші жартысында онымен байланысқа түскендей көрінеді. Замандас тарихшы Гефрой, Вигеоистің приорының айтуынша, ол «өз әндерімен үлкен қуаныш сыйлады» (erat valde gratiosus in cantilenis). Оның ешбір шығармасы бізге жеткен жоқ; бірақ оның ықпалымен Вентадурлық Бернарт поэзияны меңгерді. Ол қамалдың қарапайым қызметшісінің ұлы болса да, Вентадур ханымның махаббатына қол жеткізді. Олардың құпиясы ашылған соң, ол басқа жаққа кетуге мәжбүр болды, бірақ Англия королі Генрих II-нің (1152 жылдан бастап) әйелі Аквитаниялық Элеонора оны құшақ жайып қарсы алды. Бернарттың шығармаларынан бізге шамамен елу ән жетті, олардың әрқайсысы ерекше әсемдік пен қарапайымдылықпен ерекшеленеді. Олардың кейбіреулерін окситан әдебиетінің махаббат лирикасының ең тамаша үлгілері деп санауға болады. Демек, Бернарт XII ғасырдың ортасына дейін танымал болған болуы керек, ал оның поэзиялық жолы осы ғасырдың соңына дейін жалғасты. Осы кезеңде немесе одан сәл ертерек Церкамон да өркендеді, ол трубадурлардың арасында маңызды тұлға болды, өйткені ол ерте келді және оның өмірі туралы нақты мәліметтер сақталған. Ол Гаскониялық болды және оның ескі өмірбаяншысы айтқандай, ежелгі дәстүрге сәйкес пасторалдық өлеңдер (pastorelas a la uzansa antiga) жазды. Осылайша Францияның оңтүстігінде ақырында кең дамыған поэзиялық форма пайда болды. Церкамонның өмір сүрген кезеңі Франция королі Людовик VII-нің Аквитаниялық Элеонораға үйленуіне (1137 жыл) жасаған анық сілтемесі бар бір өлеңмен анықталады. Ең алғашқы трубадурлардың қатарында Церкамонның шәкірті Маркабру да бар, оның қаламынан бізге шамамен қырық өлең жетті, олардың жасы шамамен 1135 жылдан 1148 жылға дейін немесе осы шамада. Бұл ақынның ой-пікірлері мен стилі ерекше. Оның көптеген әндері тарихи сипатта болады, олар өздерінің класындағы жалпылама сөздерден мүлдем бос және сол заманғы жемқорлыққа қатысты қызықты сын-ескертпелерді қамтиды.

Алтын дәуірі: trobar leu, трубар класы және trobar ric

Бұл мақала жетекші трубадурларды тізімдеп, олардың поэзиясы қандай жағдайда дамығанын және қандай себептермен құлдырап, ақыры жойылғанын қысқаша сипаттаумен шектеледі: Пейр д’Альверня, оны кейбір жағынан Маркабрумен бірге жіктеуге болады; Арнаут Даниэль, күрделі өлең өнерімен ерекшеленеді, сестинаның авторы, Данте мен Петрарка біз үшін толық түсіну қиын деп бағалайтын поэзиялық форма; Арнаут де Марейль; Бертран де Борн, қазір Англияның Генрих II мен оның бүлікші ұлдары арасындағы күресте қандай рөл атқарғаны айтылатындықтан, барлық трубадурлардың ішінде ең танымал болды, бірақ оның сол кездегі оқиғалардағы рөлі көбінесе асыра сілтенген; Тулузалық Пейр Видаль, замандастарының ең беделді ақсүйектерінен сыйлықтар алып байлыққа кенелген алуан түрлі шабыттанған ақын; Гиро де Борнейль, «трубадурлардың шебері» деп аталған, және әрине, «жабық стиль» (trebar clus) өнерінде шебер болған, бірақ бізге әдемі қарапайым әндер де жеткізген; Госельм Фаидит, одан біз Ричард Жүректас өлгеніне байланысты құдіретті ақтануын (plaint) аламыз; Марсельдік Фольке, оңтүстік ақындарының ең терең ойлысы, саудагер және трубадур болғаннан кейін аббат, соңынан Тулуза епископы болды (1231 жылы қайтыс болды).

Кейінгі трубадурлар мен шетелдіктер

Албигендік крест жорығынан кейін трубадурлар Оңтүстік Франциядан тарап кеткенде, олардың поэзиясының сапасы күрт нашарлады: Данте өзінің "De vulgari eloquentia" еңбегінде тек бұрынғы буын авторларын ғана (Пейре д'Альверна, Жиро де Борнель, Бертран де Борн және Арно Даниэль) халық тіліндегі әдебиеттің үлгілері деп атайды. Дегенмен, трубадурлардың шетелдік сарайларда болуы Каталонияда (мысалы, Сервери де Жирона) және Италияда (Сорделло, Ланфранк Сигала, Рамбертино Бувалелли) көптеген ізбасарларды тудырды.

Трубадурлар мен қоғам

Трубадурлардың қай әлеуметтік топқа жататынын білу қызығушылық тудырады. Олардың көптегені, әрине, қарапайым отбасылардан шыққан. Бернард де Вентадурдың әкесі қызметші, Пир Видал – жүнді киім тігуші, Пердигон – балықшы болған. Басқалары буржуазияға жатқан, мысалы, Альвернялық Пейре, Тулузалық Пейре Раймон және Элиас Фонсалада. Сондай-ақ, трубадурлардың арасында саудагерлердің ұлдары да болды, мысалы, Марсельдік Фолке және Америк де Пегильхан. Көптегендері дін қызметкерлері болды, немесе кемінде шіркеуге оқуға түсті, мысалы, Арно де Мареуил, Ук де Сент-Цирк, Аймерик де Беленой, Хью Брунет, Пир Карданал. Ал кейбіреулері тіпті санатқа ие болды: Монтодондық монах және Гоберт де Пуисибот. Діни билік мұндай тәртіпсіздікті әрқашан қабылдамайтын. Ги д’Уссель, канон және трубадур, пап легатының бұйрығымен ән шығарудан бас тартуға мәжбүр болды, ал Фолке де санатқа енген кезде одан бас тартты. Ерекше көзге түріп тұрғаны – трубадур болған монархтар мен ақсүйектердің саны: Раймон де Миравал, Понс де Капдоилл, Гильем Адемар, Каденет, Пейрол, Рэмбо де Ваккейрас және тағы да басқалар. Осы топтың кейбірі кедей рыцарьлар болды, олардың кірісі дәрежелерін ұстауға жеткіліксіз болды, сондықтан олар поэзияны тек өздерінің ләззаты үшін ғана емес, сонымен қатар байлардың сарайларында жиі кездесетін сыйлықтар алу үшін де жазды. Пуатьедегі Вильгельм, Рэмбо д’Ауренга, Сент-Антонин виконты, Гилем де Бергеда және Блакац сияқты өте бай және қуатты адамдардың жағдайы мүлдем басқаша болды. Бұл кәсіп феодалдық сарайлардың болуы мен гүлденуіне толығымен тәуелді болды. Трубадурлар өз күнкөрісін тек қана билеушілердің жомарттығынан күте алатын. Сондықтан, поэзия өнерін қолдаған және онымен айналысқан княздардың ең маңыздыларын атап өтуге болады. Олар шамамен географиялық орналасу ретімен тізімделген, ал әрқайсысының артында олармен байланысты трубадурлардың есімдері көрсетілген.

Қамқорлық

Трубадурлар Каталонияда, Кастилияда және Италияда қолдау тапқанмен, француз тілінде сөйлейтін елдерде оларға жылы қабыл талмайтын секілді. Дегенмен, мұны толыққанды тұжырым деп қарауға болмайды. Окситан поэзиясы Францияның солтүстігінде бағаланды. 1001 жылы Арль графының қызы Констанция Франция королі Робертке үйленгенде, ол өзімен бірге провансальдық жонглерлерді алып келген болуы мүмкін. Трубадурлардың өлеңдері 13-шы ғасырдың басындағы француз романдарында келтірілген; олардың кейбіреулері француз әндерінің ежелгі жинақтарында жазылған, ал уағызшы Роберт де Сорбон бір қызықты оқиғада Франция королінің сарайында марсельдік Фолке өлеңін жонглер орындағанын айтады. Ланг д'ойл елдерінде өркендеген әдебиет болғандықтан, трубадурлар көбінесе бәсеке аз аймақтарға баруды қалаған. Трубадур поэзиясының құлдырауы мен тоқырауының басты себебі саяси жағдайлар болды. 13-шы ғасырдың басында француз королі бастаған Альбигендік крест жорығы ақсүйектерді қырып, окситандықтардың бір бөлігін ұзаққа созылған кедейлікке ұшыратты. Осы кезде көптеген ақындар Испания мен Италияның солтүстігіне, окситан поэзиясы бір буыннан астам уақыт бойы құрметпен қарастырылған жерге, соңғы күндерін өткізуге кетті. Олардың үлгісімен, Францияның оңтүстігінде тумаған басқа ақындар да окситан тілінде шығармалар жаза бастады, бұл үрдіс 13-шы ғасырдың ортасына дейін жалғасты. Содан кейін олар біртіндеп шетел тілін солтүстік Италияда, ал кейінірек Каталонияда тастап, жергілікті диалекттерде бірдей әуендерді орындауға көшті. Шамамен сол уақытта Прованс аймағында поэзия оты тек бірнеше жерде – Нарбонна, Родез, Фуа және Астаракта әлсіз жанып тұрды. 14-шы ғасырда отандық тілде шығармалар жазу әлі де дамыды; бірақ осы кезеңнің туындылары көбінесе білім беру және рухани тәрбиелеу мақсатындағы жұмыстар, латын тілінен немесе кейде тіпті француз тілінен аудармалар, сондай-ақ романтикалық шығармалар болды. Ал трубадурлар поэзиясы мәңгіге тоқтап қалды.

Нысан

Бастапқыда трубадурлардың өлеңдері орындалуы үшін жазылған. Ақын әдетте сөздерді де, музыканы да өзі жазатын, ал кейбір жағдайларда оның музыкалық қабілеті әдеби қабілетінен артық болған. Трубадурлардың музыкасының үлгілерін сақтайтын екі қолжазба бар, бірақ бұл мәселе жақында зерттелгенімен, осы музыкалық шығармалардың түпнұсқалығы мен сапасы туралы нақты пікір қалыптастыру қиын. Трубадурлар қолданған негізгі поэзиялық формалар төмендегідей. Ең көне және ең көп таралған жалпы атау – vers, ол қандай тақырыпта болса да, орындалатын кез келген шығарманы білдіреді. 12 ғасырдың соңында махаббат туралы өлеңдерді canso деп атау қалыптасты, ал vers атауы басқа тақырыптардағы өлеңдерге арналды. Sirventesc vers пен canso-дан тек тақырыбымен ғана ерекшеленеді, көбінесе моральдық және саяси мәселелерге арналған. Пейр Кардинал өз заманының дін қызметкерлеріне қарсы жазған sirventesc-терімен атақты. Бертран де Борнның саяси өлеңдері – sirventesc. Бұл сөздің бастапқыда сервент (латынша serviens) немесе қарулы адам жазған өлеңді білдіретінін айтуға негіз бар. Sirventesc көбінесе сүйіспеншілік әнінің үлгісінде, кейде тіпті оның ырғағымен жазылып, сол күйге қосылатын. Tenson – екі қатысушы арасындағы пікірталас, олардың әрқайсысы өз кезегінде бір шумақ немесе жалпы алғанда, бірнеше жолдан (әр топтың құрылымы бірдей) айтады. Partimen (французша jeu parti) де поэзиялық пікірталас, бірақ ол тенсоннан пікірталас ауқымы шектеулі болғандықтан ерекшеленеді. Бірінші шумақта серіктестердің бірі екі нұсқа ұсынады; екіншісі олардың біреуін таңдап, қорғайды, ал қарсы тарапын бастапқы ұсынушы қорғайды. Көбінесе соңғы жолда тараптар арасында шешім шығару үшін судья немесе төреші тағайындалады. Бұл поэзиялық ойынды 11 ғасырдың соңында Пуатье графы Вильгельм еске алған. Pastoreta, кейін pastorela, көбінесе рыцарь мен қойшы қыздың махаббат оқиғаларын баяндайды. Бұл түрлердің барлығы бес немесе одан да көп шумақтан және бір немесе екі қосымшадан тұратын, шексіз өзгеріске бейімделген бір форманы қолданады. Би уақытын белгілеу үшін арналған dansa мен balada – қайырман (рефрен) бар шығармалар. Aubade, сонымен қатар қайырманға ие, аты айтқандай, таңертеңгілік немесе күн шығумен ойналатын ән. Бұл түрлердің барлығы шумақтардан тұрады. Descort осылай бөлінбейді, сондықтан оны музыкаға толықтай қою керек. Оның аты құрамдас бөліктерінің тең болмауынан және олардың арасындағы үйлесімсіздіктен туындайды. Ол көбінесе махаббат тақырыбына арналады. Окситания аймақтарында лирикалық өлеңдердің басқа да түрлері дамыды, бірақ олардың көпшілігінде жаңа ештеңе жоқ, ал осында айтылғандар маңыздырақ.

Аңыз өлеңдері

Трубадурлардың лирикалық поэзиясы окситан әдебиетінің ең түпнұсқа бөлігі болғанымен, ол жалғыз түрі емес еді. Окситанияда, әсіресе повесть өлеңі үлкен дамуға ие болды және соңғы кездегі жаңалықтардың арқасында оның маңызды бөлігі белгілі болды. Бірнеше класты ажырату қажет: шансон де жести, аңыз немесе көрінеу тарихи, романс және роман. Бұл өлеңдердің барлығы шансон де жести түрінде, яғни ұзындығы белгісіз, бір ғана ризалы. Бір көрнекті мысал – он мың тармақты поэма – Жирарт де Руссильонның сагасы, онда Шарль Мартелдің өзінің күшті вассалы Бургундиялық Жерар Руссильонмен күресін баяндайды. Жирар де Руссильон окситан әдебиетінің белгілі бір шектерімен ғана байланысты, өйткені ол екі нұсқада бар, біреуі ескі окситан тілінде, екіншісі гибридті тілде, ол Лимузен мен Пуату шекараларында пайда болған сияқты; екеуі де ескі поэманың қайта құрылуы, мүмкін француз немесе Бургундиялық шығу тегі, ол қазір жоқ. Лимузенге Айгар мен Мориннің (XII ғасырдың соңы) өлеңі де тиесілі сияқты, оның тек бір бөлігі ғана бар, сондықтан тақырыпты анық анықтау мүмкін емес. Даурел мен Бетонның поэмасы (XIII ғасырдың бірінші жартысы) кем қаһармандық сипатқа ие, ол Карл Великий циклына байланысты, бірақ оқиғалардың романтикалық сипатына қарай қарасақ, әдеттегі оқиғалар романсына ұқсайды. Алайда, біз бұл туралы толық шешім қабылдай алмаймыз, өйткені оны сақтаған жалғыз қолжазбаның соңында кемшілік бар, ал оның мөлшерін анықтаудың еш әдісі жоқ. Аңыз бен тарихтың ортасында Антиоканың Cansó деп атауға болады, оның 700 тармақты бөлігі Мадридте табылды және Архив де л'Ориент латын тілінде жарияланды, том II. Бұл өлеңді, сыяқты, Григорий Бешада жазған, ол 12-ғасырлық хроникада аталған және Лимузен тілінде жазылған, испандық жинақтаманың бір көзі болып табылады La gran conquista de Ultramar. Ал тарихқа толыққанды жататын "Альбигендіктердің крест жорығы" деп аталатын өлең бір-біріне тігілген екі өлеңнен тұрады: біріншісі – крест жорығының басынан бастап 1213 жылға дейінгі оқиғаларды қамтитын, крест жорығының қарапайым жақтасы Вильгельм Тудельский деген дін қызметкерінің еңбегі; екіншісі – 1213 жылдан 1218 жылға дейін крест жорығына қарсы шыққан адам. Екі бөлімнің тілі мен стилі де әртүрлі. Соңында 1280 жылы Тулузаның тумасы Гийом Анлье 1276 және 1277 жылдары француздардың Наваррада жүргізген соғысы туралы өлең жазды. Бұл әдеби құндылығы аз тарихи шығарма. Россильондық Жерар, Айгар мен Морин, Даурел мен Бетон ондық, қалғандары он екі буынды. Жерардың өлеңін өлеңмен жазудың ерекшелігі – жолдағы үзіліс әдеттегідей төртінші емес, алтыншы ырғақтан кейін болады. Шансон де жести сияқты, авантюралық романтика оңтүстікте аз ғана көрінеді; бірақ бұл сыныптың көптеген шығармалары жойылған болуы керек екенін есте сақтау керек, бұл аз ғана ерекшеліктермен сақталған повесть өлеңдері бір қолжазба арқылы ғана белгілі. Провансальдық оқиғалар туралы тек үш романс сақталған, олар: Жофри (XIII ғасырдың ортасында жазылған және Арагон патшасына арналған, мүмкін Яков I), Корнуоллдан Бландин және Гилем де Ла Барра. Алғашқы екеуі Артур циклына байланысты. Гиллем де Ла Барраның романсы Боккаччоның Декамеронында (2-күн, VIII) кездесетін таңғажайып оқиғаны баяндайды; ол 1318 жылы аяқталды және Лангедоктың Сикарт де Монто деген асыл адамына арналған. Осының ішінде тек Жофри ғана әдеби құндылыққа ие деп саналады. Романның басында оңтүстікте де, Италияда Декамероннан көрінетіндей, қоғамның ойын-сауығы болуы керек, ақыл-ойы өз кезегінде шынайы немесе қиялданған анекдоттарды баяндайды, олар өз аудиторияларын көңілдетуі мүмкін деп санайды. Бірақ көп ұзамай бұл шығармалар өлең түрінде қарастырылды, қабылданған форма – сегіз таңбалы, жұппен өлеңделген оқиғалы романстар. Бізге жеткен романдардың кейбіреулерін провансаль әдебиетінің ең көркем шығармалары деп санауға болады; екеуі каталондық автор Раймон Видал де Бесалудың қаламгерінен шыққан. Бірі, Кастия гилос (Қайран ер адамның жазасы), – бұл жиі қаралатын тақырыптың елеганттылығы үшін оңай сәйкес келмейтін емделуі. Бұл күйеудің әйеліне тұзақ құрып, оның күтіп жүрген сүйіктісінің киімін киіп, қанағатпен алған соққылар; екіншісі, Махаббат үкімі, махаббат заңы туралы сұрақтардың баяндамасы, әдетте романда қарастырылған тақырыптардан едәуір алыстайды. Сондай-ақ, Арно де Каркассдің "Лас-новас дель-папагай" атты еңбегін атап өту керек, онда басты кейіпкер – қожайынының махаббат ісі сәтті аяқталуына керемет қол жеткізген, өте шешен және қабілетті попугай. Романдар ұзақ романның пропорциясына дейін кеңейтілді. Flamenca, романдық типке жататын, әлі сегіз мыңнан астам тармағы бар, бірақ оның жалғыз қолжазбасы басында да, соңында да бірнеше жапырақтарын жоғалтқан. Бұл өлең, 1234 жылы жазылған, бір әйелдің өте тапқыр тәсілдермен, Плавттың "Miles gloriosus" еңбегінде қолданылған тәсілдерге ұқсас, қызғанатын күйеуінің қадағалауынан қашып құтылуы туралы әңгіме. Бұл жұмыстың әрекеті өте күрделі болғандықтан, талдау жасау мүмкін емес; тек қана орта ғасыр әдебиетінде осылайша зиялылықтың жылдамдығын көрсететін және 13 ғасырдың мәдениеті мен әдет-ғұрыптары туралы ақпарат беретін басқа ешбір кітап жоқ екенін айту жеткілікті. Романдардың Францияның оңтүстігінде үлкен сұранысқа ие болғанын білеміз, бірақ сақталған үлгілер өте көп емес. Франческо да Барбериноның (14 ғасырдың басы) жасаған мәлімдемелері мен жақында жарық көргендер, бізге жоғалған осы сыныптың бірнеше жұмыстары туралы көрініс береді. Окситандық аумақтардан роман Каталонияға тарады, онда 14 ғасырда провансальдықтарға ұқсас көптеген өлеңдердегі романдарды табамыз, және Италияға, онда әдетте прозалық форма қабылданды.

Дидактикалық және діни поэзия

Францияның оңтүстігінде де, басқа да жерлерде сабақ беруге, түзетуге және тәрбиелеуге арналған шығармалар көптеп кездесті. Провансаль әдебиеті зор шығынға ұшырағанына қарамастан, осы сипаттағы көптеген еңбектер әлі де сақталған. Алайда, мұндай туындылардың көбінде ерекшелік пен әдеби құндылық аз. Авторлардың мақсаты латын тіліндегі ілімдерді қарапайым тыңдаушылар мен оқырмандарға жеткізу болғандықтан, түпнұсқалық табиғи түрде болмады. Түпнұсқалықтың жоқтығы әдеби құндылыққа кедерес бола қоймағанмен, өкінішке орай, оқытуға немесе тәрбиелеуге тырысқан, халыққа ұнаған дүниелерді моральдық туындылармен алмастыруды көздеген адамдардың көпшілігі, санаулы ерекшеліктерді есептемегенде, шектеулі қабілетке ие болды. Орта ғасырларда окситан тілінде жазылған барлық дидактикалық трактаттарды, қасиеттілердің өмірбаяндарын, танымал теология мен әдеп-нәсіл туралы трактаттарды, құлшылық кітаптарын, сондай-ақ, пәк әндерді тізімдеу мүмкін емес. Дегенмен, осы өлеңдердің кейбіреулерін бөліп көрсетуге болады. Магуэлон каноны және трубадур Дауд де Прадас (13 ғасырдың басында) «Аузельский кассадор» атты поэмасын қалдырды, ол бүркітшілік өнерін зерттеу үшін маңызды дерек көзі болып табылады. Раймон д’Авиньон (басқаша белгілі емес) шамамен 1200 жылы Рожериус хирургтің еңбегін өлеңмен аударған (Romania, x. 63 және 496). Сондай-ақ, белгілі бір С. (Гильгейм?) авторлығындағы астрология туралы поэма, және анонимді геомантия туралы поэма бар, екеуі де 13 ғасырдың соңында жазылған. 1274 жылдары өмір сүрген трубадур Раймон де Кастельну «Доктриналь» атты доктрина мен этика туралы трактат жазды. Моральдық туындыларға келетін болсақ, тілдің ең көне ескерткіштерінің бірі және ерекше жұмыс саналатын Боэцийдің поэмасын (алайда, тек фрагменті ғана сақталған) еске түсіру керек, сондай-ақ, Дионисий Катоның әйгілі «Disticha de moribus» атты туындысының ерте (12 ғасыр?) метрикалық аудармасын атау қажет (Romania, xxv. 98 және xxix. 445). Біршама түпнұсқалырақ туындыларға «ensenhamenz» деген атпен белгілі білім беру сипатындағы шығармалар жатады, олар кейбір жағынан ағылшын тәрбиелік кітаптарымен салыстыруға болады. Олардың ішінде Гарин ле Брун (12 ғасыр), Арнаут де Мареуил, Арнаут Гильем де Марсан, Амание де Сескас шығармалары ерекше қызығушылық тудырады. Олардың басты мақсаты жоғары мәртебелі әйелдерді тәрбиелеу болып табылады. 12 ғасырдың басында жазылған онға жуық қасиеттілердің өмірбаяндары бізге жеткен. Марсельдік Бертранның 13 ғасырдағы «Жанды Енимияның өмірі» және Реймон Ферроның шамамен 1300 жылы жазылған «Лереннің қасиетті Хоноратының өмірі» әртүрлілігімен және көркемдігімен ерекшеленеді, бірақ бұл латын тілінен жасалған аудармалар. Қасиеттілердің өмірбаяндары (Андрей, апостол Тома, евангелист Иоанн) қатаң дидактикалық сипаттағы өлеңнің бір бөлігін құрайды, ол өте кең көлемді (шамамен отыз бес мың тармақ) және схемасының біршама түпнұсқалық тұжырымдамасымен ерекшеленеді – «Бревиарийлер махаббаты», теологиялық негіздемеге құрылған, 1288-1300 жылдар аралығында Безерс монастырының минориттік монахы Матрфре Эрменгаут жазған зор энциклопедия.

Драмалық

Окситан тіліндегі драмалық әдебиет негізінен құпиялар мен керемет пьесалардан тұрады, олардың көлемі екі-үш мың жолдан аспайды. Бұл пьесалар Солтүстік Франциядағы алып драмаларға айналмаған, олардың қойылымы бірнеше күнге созылған. Орта ғасырлық француз әдебиетінде кең таралған комедиялық пьесалар (фарстар, сотилер) оңтүстікте үлкен сұранысқа ие болған жоқ. Бізге белгілі окситан драмасының үлгілері салыстырмалы түрде аз, бірақ жергілікті мұрағаттардағы, әсіресе ескі есеп кітаптарындағы зерттеулер, латын тіліндегі құжаттарда "historia" немесе "moralitas" деп аталатын діни пьесалардың мемлекеттік қаржы есебінен қойылып келгенін көрсететін көптеген жазбаларды ашты, олардың көпшілігі қайта қалпына келтірілмейтіндей сезіледі. "Sponsus" латын және окситан тілдерінде 11 ғасырдың ортасынан сақталған, және ол діни емес бастауға ие болуы мүмкін. Ол өзінің библиялық тақырыбын беру әдісімен де, музыкалық сүйемелдеуімен де ерекшеленеді, өйткені ол толығымен әнмен орындалған. Қазіргі кезде сақталған окситан пьесаларының барлығы, кейде тек фрагменттер ғана, соңғы қырық-елу жылда табылған он шақты қолжазбада кездеседі. Көбінесе бұл пьесалар 15 немесе 16 ғасырға жатады. Дегенмен, олардың кейбіреулері көнерек, 14 ғасырдың басына, тіпті 13 ғасырдың соңына жатқызылуы мүмкін. Ең көнесі – Арль қаласында жазылған "Агнес әйелдің құпиясы" (Бартш редакциялаған, 1869 жыл). Одан сәл кейінірек, бірақ 14 ғасырдың басында жазылған, Мәсіхтің құмарлығы (әлі басылмаған) және 13 ғасырдың француз поэмасынан алынған Мәриямның үйленуінің құпиясы бар (қ. "Romania" XVI, 71-бет). Жеке мұрағаттарда табылған қолжазбада (Альфред Жанрой және Анри Тюлье басып шығарған, 1893 жыл) он алтыдан астам қысқа құпиялар бар, олардың үшеуі Ескі Ұстазға, ал он үш Жаңа Ұстазға негізделген. Олар Руерг аймағында жазылған және француз құпияларынан ішінара үлгі алынған. Маноск (Альп-де-О-Прованс) қаласында нотариаттық істердің тізіміне енгізілген "Ludus sancts Jacobi" фрагменті табылды (К. Арно басып шығарған). 1513 жылы француз өлеңдері алғаш рет конкурстарға қабылданды, ал XIV Людовик тұсында (1679 жылдан бастап) олар ғана лайықты деп есептелді. Солтүстік Францияның белгілі ақындарының пайдасын тигізген бұл теңсіздік 1893 жылға дейін сақталды, осы жылы қала өз демеушілігін жаңа "Escolo moundino" мекемесіне берді, бірақ окситан поэзиясы қайта қолдауға ие болатынын білген соң, көп ұзамай ескі мекемеге демеушілік көрсетуді қайта бастады.

XVI ғасырдан XVIII ғасырға дейін

Орта ғасырдан кейінгі екі ғасырда негізінен дидактикалық және рухани сипаттағы, әдебиет саласына толыққандай жатпайтын, бірақ әдеби дәстүрді сақтап қалуға көмектесетін көптеген шығармалар пайда болды. Осы сұраңды кезеңді бірқатар діни мистириялық пьесалар көтеріп, қазіргі талғамға сәйкес келмесе де, сол кездегі халыққа қуаныш сыйлап, халықтық жанрдың үлгісі болды. Сақталған соңғы пьесалар 1450 мен 1515 жылдар аралығында жазылған болуы мүмкін. Герман Оэльснердің ("Провансаль әдебиеті", Encyclopædia Britannica 11-ші басылым, 1911 ж.) пікірінше, осы кезеңде әдебиет нашарлап қана қоймай, трубадурлар қолданған біртұтас әдеби тілдің орнын диалекттер басып алды, ал ауызекі тіл француз тіліне көбірек ұқсады. 1539 жылы Франсуа I Виллерс-Коттерестің жарлығымен окситан тілінің ресми құжаттарда қолданылуына тыйым салды. Бұл факт провансальдық әдебиеттің құлдырауына тікелей әсер етпесе де, өзінің маңыздылығымен ерекшеленеді. Осы шамада қайта жандану белгілері көріне бастады. 1565 жылы Гаскон Пей де Гаррос Забурларды өз диалектісіне аударды, екі жылдан кейін өлеңдер жинағын жариялады. Оның ана тіліне деген сүйіспеншілігі шынайы, ал тілдік шеберлігі жоғары. Ол тілінің ұмытылып бара жатуына қайғырып, басқаларды да оның үлгісін ұстануға шақырады. Огер Гейяр (шамамен 1530–1595) өзінің провинциясына көп үлес қоспады: оның жеңіл шығармаларының танымалдығы, мүмкін, олардың әдепсіздігіне байланысты болды. Гаррос рухында, 1579 жылы Маргарита де Валуаның Неракқа келгеніне арнап әйгілі ду Бартас үш тілде Салют шығарды: үш нимфа оны латын, француз немесе гаскон тілінде қарсы алу керектігін таластырады, ал соңғысы жеңіске жетеді. Прованс Луи Белло де ла Беллодир (1532–1588) сияқты маңызды ақынды дүниеге әкелді. Ол Грасса қаласында туып, Экс қаласында оқығаннан кейін патша әскеріне қатысып, 1572 жылы Муленде тұтқынға алынды. Тұтқында болғанда ол азаттық пен туған жеріне деген шынайы сүйіспеншілікпен шабыттанған өлеңдер жазды ("Дон Дон ішкі", 1584 немесе 1585). Кейін Белло Эйксте жергілікті атақтылардың көпшілігін қамтитын әдеби үйірме құрды. Олардың барлығы ақынның естелігіне оның ағасы Пьер Пауль баспасында шығарылған шығармалар жинағында (Lous Passatens, obros et rimos, Марсель, 1595) құрмет көрсетті. Оэльснердің айтуынша, Беллоның жұмысы мүлдем жеңіл болса да, тек дүниелік ләззаттарға ғана ден қойса да, сол кездегі қуанышты, алаңсыз өмірді бейнелейтін қызығушылық тудырады. Прованста жас кезінде жазған шығармалары үшін танымал болған жазушы Вертикаль (1570–1650) алданып қалған күйеулер туралы комедияларымен ерекше көзге түсті (Jardin deys musos provensalos, 1628 жылға дейін жарияланбаған). Оэльснер Клодтың шәкірті Вертикальдің (La Perlo deys niusos et coumedies prouvensalos, 1655) комедияларында да белгілі бір тартымдылық бар екенін айтады. Жоан де Кабанастың (1653–1712) және Сегуиннің (Тараскон, шамамен 1640) пьесаларын оқыған сыншылар олардың жоғары бағаланғанын айтады. Францияның оңтүстігінде поэзияның ең танымал түрі әрқашан роман болды. Олардың саны шексіз, бірақ автор сирек ерекше атауға лайық. Николас Саболи (1614–1675) ерекше жағдайға ие, Оэльснердің пікірінше, ол тілдің сұлулығы мен мазмұны жағынан осы жанрдың ең жақсы шығармаларын жазды. Олар бүгінгі күнге дейін танымалдығын сақтап келеді. Лангедокта осы дәуірдің ең үздік ақындары ретінде төрт ақын аталды: Гудлен, Мишель, Лесаж және Бонне. Оэльснердің айтуынша, бұл Пьер Гудленге (Гудоули, 1579–1649), Тулуза қаласынан шыққан, трубадурлар мен Жасминнің кезеңінен кейінгі окситан әдебиетіндегі ең танымал есімге қатысты. Ол жақсы классикалық білім алған, оның іздері оның барлық поэзиясында көрінеді, тілі мен стилі әрқашан таңғажайып, тіпті мазмұны терең болмаса да. Оны көбінесе Оңтүстік Малхербе деп атайды, бірақ ол жазушыға форма бойынша ғана ұқсайды: оның поэзиясы, тұтастай алғанда, әлдеқайда бай. Гудлен барлық қысқа жанрларда (Lou Ramelet Moundi, 1617, 1678 жылға дейін қосымшалармен қайта басылды) сәтті жазды, оның ең көп бағаланған шығармасы Франция королі Генрих IV-ге арналған строфалар, бірақ басқалар оны оның көңілді күйінде артық көреді. Ол үлкен танымалдылыққа ие болды (Испания мен Италияға дейін), бірақ өнерін арзан әсерлерге сатпады. Оның әсері, әсіресе, бірақ тек окситан аймағында емес, терең және ұзаққа созылған. Нимдегі Жан Мишельдің атақ-даңқы Беукаир жәрмеңкесіндегі Embarras de la foire de Gard поэмасында жатыр, бұл таңғажайып күшті, бірақ дәмсіз поэма. Монпельелік Даниэль Седж (Las Foulies, 1650) еріксіз адам болды, оның көптеген шығармаларында оның бос мінезі көрінеді: басқа себептерден туған шынайы шабыт сәттері сирек. Гудленмен бірге қарастырылуға лайық Бонне, Безиеде Әуежай күні сайын қойылатын ашық ауадағы пьесалардың ең жақсы авторы. Олардың көптеген пьесалары (1616–1657 жылдары) кейіннен жинақталды, бірақ ешқайсысы Бонненің Париж үкімімен салыстыруға келмейді. Тағы бір ақын Николас Физес, Фронтиньяннан, оның пьесасы, Фронтиньян операсы (1670), шағын махаббат оқиғасымен және Фронтиньян бұлағына арналған идиллиялық өлеңмен поэзиялық дарынын көрсетеді. Тулуза ақындарының көпшілігі, академия лауреаттары Гудленнің ізбасарлары деп санауға болады: олардың ішінде Франсуа Буде, 1678 жылы туған жеріне арнап Le Trinfe del Moundi деген ода жазған ақынды атауға болады. Осы шамада классикалық қайта жандану да Гудленнің ықпалымен байланысты. Оның ең танымал өкілі Жан де Валес, Монтектен, Виргилий мен Персийден тамаша аудармалар жасаған және оның стилінде Скаррон сияқты пароди жасаған (Virgile deguisat, 1648; тек төрт кітабы жарияланған). Ол сонымен қатар ұзақ және әдепсіз болғанымен, көптеген нәзік сипаттамаларды қамтитын пасторальдық идиллия жазды. Пасторальдық ақындардың ең ұлысы Франсуа де Кортете (1571–1655), Прадестен, оның комедиялары Рамуне және Мирсимундо (1684 жылы ұлы жариялаған, өкінішке орай, өзгерістермен) шынайы сезіммен және таза стильмен жазылған, оларды оқудан шынайы ләззат аласың. Оның Санчо Панзаның герцог сарайындағы оқиғасы туралы комедиясы жарияланды. Арман Добасс (1664–1727), Керсиден, жұмысшы табына жатқан, ақсүйектердің мақтауына ие болды. Гаскония 17 ғасырда екі ерекше шығарма тудырды: Aders Genthomme gascoun (1610) және D'Astròs's Trinfe de la langue gascoune (1642). Біріншісі өзінің барлық істерінде ерекше көзге түсетін мақтансақ гасконды бейнелейді, ал екіншісі туған тіліне деген махаббаттан шабыттанған гаскон тілінің пайдасына жасалған үндеу. Габриэль Беду (Parterre gascoun, 1642) негізінен оның жүрегі ауыр әйелден күйрегенде туған махаббаттық солитарилерімен танымал. Вертикаль (1612–1662), Пуй-Лубриндегі туған ауылында бейбіт өмір сүрген, оны зор махаббатпен мақтады. 18 ғасырда авторлардың саны көп. Лангедоктың әдеби шығармаларының көп бөлігіне дін қызметкерлері жауапты. Олардың бірі Клод Пейро (1709–1795), өзінің Printenzps rouergat және Quartre sosous шығармаларында нағыз ауылдық рухтағы округін мақтайды. Бірақ тобының бастысы Вертикаль (1727–1783), Селленев приорі, оның Sermoun de moussu sistre, мас дін қызметкерінің шектен шығуға қарсы айтқан сөзі шедевр болып табылады. Ол сонымен қатар сәтті пароди жазды...

Фелибридж

Фелибридждің алдын ала жазушылары туралы көп жазылған, ал сыншылар осы атауға ең лайық жазушылар туралы қатты дауласады. Егер тізімге Авиньондық Гиасинт Морельді (1756–1829) қоссақ, қате жасамаймыз, өйткені оның «Лу Сабуле» атты өлеңдер жинағын Фредерик Мистрал қайта жариялаған; Нимдіктің Луи Обанелі (178–1842), Анакреонның Одаларын сәтті аударған; Монпелье трубадуры Огюст Тандон, «Әңгімелер, ертегілер және басқа да өлеңдер» (1800) атты туындысын жазған; жан-жақты ғалым Фабр д’Оливе, 1803 жылы «Le Troubadour: Poésies occitaniques» атты еңбегін жариялаған, оның табысқа жетуі үшін оны орта ғасырлық ақын Диофет Лу (1771–1840) жазғандай көрсеткен; жілібік шаруашылығына арналған Виргилий үлгісіндегі дидактикалық өлең жазған Жак Азаис (1778–1856), сатиралар, ертегілер және т.б. авторы; Ла Фонтен үлгісінде ертегілер жазған d’Astros (1780–1863); музыкамен айналысып, музыкаға қоюға арналған провансаль өлеңдерін жазуға уақыт тапқан Кастиль Блез; «Лас Кастагнадос» атты жеңіл сатирикалық әңгімелердің авторы, Маркиз де ла Фар Алайс (1791–1846). Бұл жазушылардың барлығы белгілі бір дәрежеде академиялық болған және тек сауатты адамдарға ғана қызығушылық тудырса, төрт халық ақыны көптеген жандарға үндеді: Бордолық Верди (1779–1820), күлкілі және сатирикалық шығармалар жазған; Нимдегі нан пісіруші Жан Ребуль (1796–1864), «L’Ange et l’enfant» (1828) атты алғашқы еңбегінен асып кетпеген; қатал және бейшара, бірақ өзінің түрінде күшті болған Виктор Желу (1806–1885) («Fenian é Grouman; dix chansons provençales, 1840»); және олардың арасындағы ең ұлысы, фелибрлердің нағыз және танылған алғысы Жак Жасмин, оның лирикалық және повестік өлеңдері жоғары мәдениет пен әдеби жетістіктерге ие адамдармен де, оларға арналған ауыл тұрғындарымен де әлі күнге дейін қолдау табады. Осы әдебиеттің көп бөлігі әлі де дамып жатқан кезде, бұрынғыдан гөрі маңыздырақ оқиға орын алды. 1845 жылы Сен-Реми (Буш-дю-Рон) тұрғыны Жозеф Руманиль Авиньондағы шағын мектепте оқытушы болып жұмысқа орналасты, онда сол ауданның тумасы, он бес жастағы Фредерик Мистрал оқыды. Алғашқысы, өзінде поэзияның тұқымын сезіне отырып, француз тілінде бірнеше шығарма жазған, бірақ оның қарт анасы оларды түсінбегенін байқаған соң, қатты қиналды және одан әрі тек туған тілінде ғана жазуға бел буды. Бұл өлеңдер жас Мистралға жаңа әлемді ашты және оны өмірінің мақсатына айналған шешімге итермеледі: «provencale ұлтын Мирабо да әлі танитын осы мәртебелі тайпаның даңқын қайта жандандыру және оны мойындау». Мистральдың тұлғасы мен туындылары оның әріптестерінен жақсы белгілі. Дегенмен, провансальдық қайта өрлеуді зерттегенде, Руманильдің үлкен еңбегін естен шығармау керек, және оны Мистралдың өзінен де күштірек айтқан ешкім жоқ («Isclos doro» алғы сөзінде). Руманильдің зайырлы өлеңдері таза және шынайы поэзияны жақсы көретін әркімге ұнайды («Li Margarideto», 1836–1847; «Li Sounjarello», 1852; «Li Flour de Sauvi», 1850, 1859 және т.б.), оның романдары Саболикілерге екінші орында тұрады, ал прозалық шығармалары («Lou mege de Cucugnan», 1863 сияқты) ләззатты юмормен жарқырайды. 1852 жылы ол «Li Prouvençalo» антологиясын жинап, жариялады, онда әлі танымал бола алмаған барлық есімдер мен танымал есімдердің көпшілігі (Жасмин сияқты) ұсынылған. 1853 жылы ол Дж. Б. Гауттың төңірегіне жиналған ынталы топтың мүшесі болды, олардың әдеби шығармалары «Roumavagi dei Troubaire» және қысқа мерзімді «Lou gay saber» (1854) журналында қамтылған. Сонымен қатар, ол провансаль тілінің орфографиясын реттеуге алғашқы әрекет жасады («La Part dou bon Dieu» пьесасының кіріспесінде, 1853). 1854 жылы ол 21 мамырда Авиньон маңындағы Фонтсгунь қасабасында жиналған және Фелибриджді құрған жеті ақынның бірі болды. Бұл сөздің этимологиясы көптеген болжамдарға орын берді: сөз туралы бір нәрсе - Мистрал оны ежелгі провансальдық өлеңде кездестірген, онда Мария Мәриям Исамен ғибадатханада қалай кездескені айтылады, заңның жеті фелибрінің арасында. 1876 жылы түпкілікті бекітілген конституцияның негізгі қағидалары төмендегідей. Фелибридж аймағы төрт mantenenço (Прованс, Лангедок, Аквитания және Каталония) болып бөлінеді. Олардың басында елу мүшеден тұратын консистория (мажорау деп аталады), оған бүкіл Фелибридждің басшысы болып табылатын Капулье төрағалық етеді. Әр мантененцоның басшысы сенди (ол сонымен бірге мажорау) деп аталады; ал әр мектептің (мантененцоның бөлімшелері) басында кабиску тұрады. Қатардағы мүшелердің саны шектелмейді, олар - mantenèire. Жыл сайынғы кездесулер мен мерекелер ұйымдастырылады. Фелибридж басылымдарының ең көп оқылатыны - «Armana prouvençau», ол бастапқы мақсатын сақтап, жыл сайын жарияланып келеді; және сыртқы түрі қарапайым болғанымен, мектептің ең жақсы туындыларын қамтиды. Басқа алты ақын – Мистрал, Теодор Обанель, Ансельм Матьё (Авиньондағы Мистралдың мектептес досы), Э. Гарсин, Альфонс Таван және Поль Жиера (қамалдың иесі). Олардың арасында Теодор Обанель ғана Мистрал мен Руманильге тең деңгейде тұра алатынын дәлелдеді. Оның жастық шағы мен құштарлық сезіміне арналған Зани кешіріп, оның өміріне көлеңке түсірді және оның барлық поэзиясының сипатын анықтады («La miougrano entre duberto», 1860; «Li Fiho d’Avignoun», 1883). Оның фелибрлердің арасындағы ең терең мінезі мен темпераменті бар, ал оның лирикасы ең қайғылы. Оның әйелдердің дене бітіміне деген терең сезімі бар, ал оның өлеңдері жасырылған құштарлыққа толы, бірақ ол ешқашан жарамсыздыққа түспейді. Оның күшті махаббат драмасы «Lou pau dou peccat» 1878 жылы Монпельеде зор қуанышпен қабылданды және сәтті қойылды (кейінірек Арне нұсқасында Антуанның Театрында). Бұл мектеп өндірген жалғыз маңызды пьеса. Біз төрт ақынның тобының жұмысына тоқтап қана қоямыз, олар лирикалық және басқа да туындылардың көптеген авторларының арасындағы тұрақты даңққа ие болды. Феликс Грас жастық шағында Авиньонға қоныстанды. Оның рустикалық эпикасы «Li Carbounié» (1876) табиғи құштарлыққа толы және пейзаждардың әдемі суреттемелеріне толы, бірақ пропорциядан айырылған. Оңтүстіктің шапқыштарына арналған «Toloza» (1882) туындысы Симон де Монфордың оңтүстікке басып кіруі зор өнермен көрсетілген. «Lou Roumancero prouvençau» (1887) провансальдық фольклормен сіңген өлеңдер жинағы, ал «Li Papalino» (1891) Авиньонның папалық дәуірін қайта жандандыратын әдемі прозалық әңгімелерді қамтиды. Соңында, ақын революция кезеңіне арналған үш әңгіме берді («Li Rouge dóu miejour» және т.б.); олардың реализмі мен әдеби өнері жалпы таң қалдырды. Мистрал және көптеген фелибрлер Буш-дю-Рон диалектін қолданса, кейбіреулері, Фелибридж Латинге (Рок Ферриер басшылығымен) қосылғаннан кейін, орталық орнына байланысты Монпелье диалектін пайдалануды жөн көреді. Үшінші топ трубадурлар қолданған Лимузен диалектін жақсы көреді. Фелибридждің басшыларының көпшілігі легитимистер және католиктер. Дегенмен, олардың арасында протестант Грас, оның «Toloza» туындысы Альбигойлерге деген ықыласын көрсетеді. Дегенмен, бұл оны Капулье сайлауына кедерес келтірмеді, бұл осы көркемдік қоғамда әдеби еңбектердің барлық еңбектерден басым екенін көрсетеді. Соңында, фелибрлердің паттық сезімнен айырылғаны туралы айтуға болады...

ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасыр

Екі жүз жыл бойы француздық орталықшыл үкіметтердің қысымына ұшырауына және мектепте, әкімшілікте және БАҚ-та тілге ресми тыйым салуына қарамастан, окситан тілі мен Окситания ақындар мен жазушыларға шабыт беруді ешқашан тоқтатқан жоқ. Бүгінгі күнге дейін Франция Конституциясының II-бабы каталан, бретон, баск және окситан тілдері сияқты мәдени байлыққа және күрделілікке ие тілдердің болуын және заңдылығын мойындамайды. Ал олардың қолданылуына «ла Вергонья» деп аталатын құбылыс зор әсер етті – бұл қоғамның барлық салаларында тілге жасалған физикалық, құқықтық, көркемдік және моральдық қысым, мақсаты француз тілінің пайдасына балаларды ата-аналарының тілінен ұялуға мәжбүр ету. Бірақ Ока елінің әр аймағы әдеби да генийлерді дүниеге әкелді: Гвиенде Жоан Бодон, Лимузинде Марсела Дельпастр, Прованста Робер Лафонт, Гасконияда Берна Мансиет және Лангедокта Макс Рокета. 20 ғасырдың екінші жартысынан бері окситан тілінде қазіргі заманғы халықаралық әдебиеттің барлық жанрлары кездеседі, алайда 19 ғасырдың соңында авангардтық окситан әдебиетінің алғашқы үлгілері пайда болған болатын.