Орта ғасырлық Еуропа әдебиетіндегі махаббат тұжырымы

Кіріспе

Орта ғасырлық Еуропаның әдеби махаббат ұғымы

Сарайлық махаббат ( ; amuʁ kuʁtwa) – ақсүйектілік пен рыцарлыққа баса назар аударған орта ғасырлық Еуропаның әдеби махаббат ұғымы. Орта ғасыр әдебиеті рыцарлардың ерлік іздеп саяхаттап, «сарайлық махаббат» үшін әйелдерге түрлі қызметтер атқарған мысалдарына толы. Бұл махаббат түрі бастапқыда ақсүйектердің ойын-сауығы үшін жасалған әдеби туынды болды, бірақ уақыт өте келе махаббат туралы бұл идеялар халық мәдениетіне таралып, көптеген сауатты оқырмандарды қызықтырды. Орта ғасырдың гүлдену кезеңінде осы идеялардың негізінде әлеуметтік тәжірибелер жиынтығы ретінде «махаббат ойыны» қалыптасты. «Асыл сүйіспеншілік» – өзін жетілдірудің және рухани байлыққа жетудің жолы деп есептелді. Сарайлық махаббат XI ғасырдың соңында Аквитания, Прованс, Шампан, Бургундия герцогтығы және Сицилия Норман корольдігінің герцогтік және князьдік сарайларында пайда болды. Бұл, мәнінде, эротикалық құштарлық пен рухани жетілу арасындағы тәжірибе, «бір мезгілде заңсыз, бірақ моральдық тұрғыдан жоғары, құмарлық пен тәртіпті, қорлаушы және көтеріңкі, адамдық және трансценденттік махаббат» еді. Бұл тақырып музыканттар мен ақындар арасында кең таралды, трубадурлар, труверлер және миннезенгерлер оны жиі қолданды. Данте, Петрарка және Джеффри Чосер сияқты көрнекті жазушылар да осы тақырыпты жақсы көрді. «Сарайлық махаббат» терминін алғаш рет Гастон Париж танымал етті, содан бері ол әртүрлі анықтамалар мен қолданыстарға ие болды. Оның түсіндіруі, шығу тегі және ықпалы әлі де күрделі тақырып болып саналады.

Тарих

Соттық махаббат практикасы төрт аймақтың – Аквитания, Прованс, Шампан және герцогтік Бургундияның – сарай өмірінде, бірінші крест жорығы (1099) шамасында дамыды. Элеонора Аквитаниялық (1124–1204) Аквитаниядан әулеттік махаббаттың идеалдарын алдымен Франция сарайына, содан кейін Англияға әкелді (ол осы екі мемлекетте де тікелей королева болды). Оның қызы, Мари де Шампан (1145–1198) Шампан графының сарайына әдепті мінез-құлықты енгізді. Аквитания герцогы Вильгельм IX (1071–1126) сияқты трубадурлар жазған лирикалық өлеңдерде соттық махаббат көрініс тапты. Ақындар феодализм терминологиясын қабылдады, өздерін әйелдің вассалы деп жариялады және оған «мидон» (мұхамбетім) деп атады, бұл екі пайда әкелді: ақынға құпия есімді пайдалануға мүмкіндік берді (әйелдің атын ашудан сақтану үшін) және сонымен бірге оны өзінің мырзасы деп атау арқылы құрмет көрсетті. Трубадурдың идеалды әйелдің бейнесі – оның жұмыс берушісінің немесе лордының әйелі, жоғары мәртебелі әйел, әдетте қамалдың бай және қуатты иесі. Оның күйеуі крест жорығында немесе басқа жерде болғанда, ол үй шаруасы мен мәдени өмірге жетекшілік етті; кейде күйеуі үйде болғанда да осылай болатын. Ақын сарайдағылардың армандарына дауыс берді, себебі тек ақсүйектер ғана соттық махаббатқа қатыса алатын. Бұл жаңа махаббат түрі ақсүйекті байлық пен әулеттік тарихқа емес, мінез-құлық пен іс-әрекеттерге – адалдыққа, ізгілікке, батырлыққа – негізделген деп есептеді, соның арқасында жетістікке ұмтылған кедей рыцарьларға үміт пайда болды. Сол кездегі кейбір некелер ақсүйектер үшін қазіргі заманғы махаббат көзқарасымен онша байланысты болмағандықтан, соттық махаббат ақсүйектерге өз некелерінде таппаған сезімдерін білдіруге мүмкіндік берді. «Махаббатшылар» термині жыныстық қатынасты емес, сүйіспеншілік сезімін білдіреді. Олар жасырын түрде қысқа кездесулер жасап, эмоционалдық жақтан жақындасатын, бірақ физикалық жақтан емес. Алайда, ортағасырлық деректерде, трубадурлардың альбаларында және Кретиеннің «Ланселот» романындағы төсек және махаббатшының құшағында ұйықтау туралы үнемі айтылуы, кем дегенде кейбір жағдайларда, нақты жыныстық қатынас болғанын көрсетеді. 12 ғасырдың соңында Андреас Капелланус жазған «De amore» («Махаббат туралы») еңбегі соттық махаббат ережелерін қалыптастырды. «De amore» мынадай ережелерді келтіреді:

The practice of courtly love developed in the castle life of four regions: Aquitaine, Provence, Champagne and ducal Burgundy, from around the time of the First Crusade (1099). Eleanor of Aquitaine (1124–1204) brought ideals of courtly love from Aquitaine first to the court of France, then to England (she became queen consort in each of these two realms in succession). Her daughter Marie, Countess of Champagne (1145–1198) brought courtly behavior to the Count of Champagne's court. Courtly love found expression in the lyric poems written by troubadours, such as William IX, Duke of Aquitaine (1071–1126), one of the first troubadour poets. Poets adopted the terminology of feudalism, declaring themselves the vassal of the lady and addressing her as midons (my lord), which had dual benefits: allowing the poet to use a code name (so as to avoid having to reveal the lady's name) and at the same time flattering her by addressing her as his lord. The troubadour's model of the ideal lady was the wife of his employer or lord, a lady of higher status, usually the rich and powerful female head of the castle. When her husband was away on Crusade or elsewhere she dominated the household and cultural affairs; sometimes this was the case even when the husband was at home. The poet gave voice to the aspirations of the courtier class, for only those who were noble could engage in courtly love. This new kind of love saw nobility not based on wealth and family history, but on character and actions; such as devotion, piety, gallantry, thus appealing to poorer knights who saw an avenue for advancement. Since at the time some marriages among nobility had little to do with modern perspectives of what constitutes love, courtly love was also a way for nobles to express the love not found in their marriage. "Lovers" in the context of courtly love need not refer to sex, but rather to the act of loving. These "lovers" had short trysts in secret, which escalated mentally, but might not physically. On the other hand, continual references to beds and sleeping in the lover's arms in medieval sources such as the troubador albas and romances such as Chrétien's Lancelot imply at least in some cases a context of actual sexual intercourse. By the late 12th century Andreas Capellanus' highly influential work De amore ("Concerning Love") had codified the rules of courtly love. De amore lists such rules as:

«Неке – махаббатқа бола алмаудың дұрыс себебі емес». «Қызғаныш сезінбеген адам сүйе алмайды». «Бір адам екі махаббатқа бірдей байлана алмайды». «Ашық жарияланған махаббат көбінесе ұзаққа соқпайды». Оның құрылымы мен мазмұнының көп бөлігі Овидийдің «Ars amatoria» еңбегінен алынған.

Андалусия мен ислам ықпалы

Испандық араб әдебиеті, сондай-ақ Сицилиядағы арабтың ықпалы, Овидиймен қатар, Прованстың ерте трубадурлары үшін тағы бір дереккөз болды – бұл факті әдетте мейірімді махаббат туралы айтылғанда естен шығарылып қалады. Мұсылман Испаниясының араб ақындары мен поэзиясы, трубадурлар сияқты, сүйіспеншіліктің бірқатар пайдалы да, мазасыз жағдай тудыратын сипаттарын оксиморондық тұрғыдан бейнелейді. Аль-Андалуста және Ислам әлемінің басқа жерлерінде мейірімді махаббатқа ұқсас амалдар кең таралғандықтан, исламдық дәстүрлер христиан еуропалықтарға, әсіресе оңтүстік Еуропада, мейірімді махаббаттың классикалық формалары алғаш пайда болған жерде, әсер еткен болуы мүмкін. Гюстав Э. фон Грюнебаумның сөзіне сүйенсек, араб әдебиетінде сүйіспеншілік сезімін сипаттау үшін ауру/дәрі, қуаныш/азап сияқты қарама-қайшылықтарды қамтитын бірнеше маңызды элементтер қалыптасқан. Мейірімді махаббаттың соңғы құрамы – "ешқашан орындалмауы тиіс құштарлық ретінде сүйю" тұжырымы кейде араб поэзиясында айқын емес түрде кездессе, алғаш рет Еуропа әдебиетінде доктринаға айналып, мейірімді махаббаттың барлық төрт элементін де қамтыды. Мария Роза Менокальдың "Ортағасырлық әдебиет тарихындағы араб тілінің рөлі" (1987) еңбегінде келтірген пікірінше, 11 ғасырдағы Испанияда бір топ саяхат ақындары пайда болды. Олар әртүрлі сарайларды аралап, кейде Францияның оңтүстігіндегі христиан сарайларына да барып тұратын. Бұл жағдай Францияның оңтүстігінде бір ғасырдан кейін болған оқиғаға ұқсас. Бұл испан ақындары мен француз трубадурлары арасында байланыс жиі болды. Испан ақындары қолданған ұйқас түрлері кейін трубадурлар қолданғандарына ұқсас болды.

Талдау

Әмірлік махаббаттың тарихи талдауы тарихшылардың әртүрлі мектептерінде әртүрлі болып келеді. Тарихтың осы саласы ерте орта ғасырларды қатал және патриархалды теократияның үстемдігімен қарастырады, сондай-ақ әмірлік махаббатты католик шіркеуінің қатал көзқарастарына «гуманистік» реакция ретінде қарастырады. Бұл көзқарасты қолдайтын ғалымдар әмірлік сүйіспеншілікті әйелдікті абыройландыратын, рухани және моральдық күш ретінде жоғары бағалайды, бұл бірінші және екінші тәрбиелі топтардың қатал шовинизміне қарсы келеді. Дегенмен, басқа ғалымдар әмірлік махаббаттың шіркеудің 11 ғасырдың соңында германдық феодалдық кодекстерді өркениеттендіруге жасаған тыйырмасымен байланысты екенін атап өтеді. Сондай-ақ, үйленулердің жиі кездесуі романтикалық махаббаттың жекелеген көріністерін білдіру үшін басқа арналарды қажет етті, сондықтан ол шіркеудің қаталдығына немесе патриархатына емес, дәуірдің некелік салтына реакция ретінде пайда болды. Германдық мәдениет аймағында әмірлік махаббаттың ерекше түрі – Минне кездеседі. Кейде әйел алыс принцесса (princesse lointaine) болуы мүмкін, ал кейбір әңгімелер ер адамдардың ешқашан көрмеген, тек олардың қасиеттері туралы естіген әйелдерге ғашық болуы туралы айтады, бірақ көбінесе ол соншалықты алыс емес еді. Әмірлік махаббаттың әдеп-ғұрыптары күрделенген сайын, рыцарь әйелінің түстерін тағуға мүмкін болды: көк немесе қара адалдықтың белгісі болса, жасыл – адалдықсыздықтың белгісі болуы мүмкін. Бұрын дін қызметкерлерінің қолынан келген құтқарылу енді әйелінің қолынан келді. Кейбір жағдайларда, ер адамдарға осындай сезімдерді білдірген әйел трубадурлар да болды.

Әдебиеттік конференция

Соттық махаббат әдеби дәстүрі Орта ғасырлардың көптеген көрнекті авторларының шығармаларында кездеседі, мысалы, Джеффри Чосер, Джон Говер, Данте, Мари де Франс, Кретьен де Труа, Готфрид фон Страсбург және Томас Малори. Соттық махаббат дәстүрінің қолданылған ортағасырлық жанрлары лирика, роман және аллегория болып табылады.

Әннің мәтіні

Әншілік сүйіспеншілік лирикада туды, алғаш рет 11 ғасырда провансальдық ақындарда пайда болды, оның ішінде француз трубадурлары мен труверы сияқты көшпелі және сарай музыканттары, сондай-ақ лаялардың авторлары да болды. Әншілік сүйіспеншілік туралы мәтіндер, оның ішінде лаялар, көбінесе трубадурлар немесе музыканттармен музыкаға қосылған. Ғалым Ардис Баттерфилдтің айтуынша, әншілік сүйіспеншілік – «тробадур әндерінің көптеген жанрларының тынысы». Бұл туындылар қалай, қашан, қайда және кім үшін орындалғаны туралы көп мәлімет жоқ, бірақ біз осы туындылар сарайда трубадурлар, труверлер немесе сарай қызметкерлерімен орындалғанын болжай аламыз. Бұл болжамға сарайдағы адамдардың «сарайлық» болуы және музыканы қоса алғанда, көптеген салаларда шебер болуы талап етілгендіктен демеу берді. Кейбір трубадурлар әншілік сүйіспеншілік туралы әндерін сарай тыңдаушыларына орындап, скрипка тартып, өте байыды. Бұл әндердің қалай және қашан орындалғанын білу қиын, өйткені осы тақырыптар туралы көптеген ақпараттардың өзі музыкада келтірілген. «Лехеор жыры» деген бір лаяда, жыр жазылғаннан кейін «Содан кейін жыр сақталды / Ол баршаға белгілі болғанша / Дарынды музыканттар үшін / Виола, арфа және рота / Оны сол аймақтан алып кетті» делінген. Ғалымдар осы сипаттаманы шындыққа жатса да, немесе ойдан шығарылған нәрсе деп қарастыруға шешім қабылдауы керек. Осы кезеңдегі өнер көрсету практикасының сирек мысалдары патша немесе лорд үшін үй қызметшісінің және тағы бірнеше адамның, көбінесе сүйемелдеместен, тыныш орындалысын көрсетеді. Ғалым Кристофер Пейджтің айтуынша, туындыға сүйемелдеудің болуы аспаптардың және сарайда бірге ойнайтын адамдардың болуына байланысты болған. Трубадурлар мен музыканттар көбінесе скрипкамен, сондай-ақ виоламен немесе арфамен сүйемелденген. Сарай музыканттары виола, арфа, түрлі скрипкалар мен флейталарда да ойнайтын. Бұл француздық дәстүр кейіннен неміс минезингерлеріне, мысалы Вальтер фон дер Фогельвейде мен Вольфрам фон Эшенбахқа тарады.

Courtly love was born in the lyric, first appearing with Provençal poets in the 11th century, including itinerant and courtly minstrels such as the French troubadours and trouvères, as well as the writers of lays. Texts about courtly love, including lays, were often set to music by troubadours or minstrels. According to scholar Ardis Butterfield, courtly love is "the air which many genres of troubadour song breathe". Not much is known about how, when, where, and for whom these pieces were performed, but we can infer that the pieces were performed at court by troubadours, trouvères, or the courtiers themselves. This can be inferred because people at court were encouraged or expected to be "courtly" and be proficient in many different areas, including music. Several troubadours became extremely wealthy playing the fiddle and singing their songs about courtly love for a courtly audience. It is difficult to know how and when these songs were performed because most of the information on these topics is provided in the music itself. One lay, the "Lay of Lecheor", says that after a lay was composed, "Then the lay was preserved / Until it was known everywhere / For those who were skilled musicians / On viol, harp and rote / Carried it forth from that region " Scholars have to then decide whether to take this description as truth or fiction. Period examples of performance practice, of which there are few, show a quiet scene with a household servant performing for the king or lord and a few other people, usually unaccompanied. According to scholar Christopher Page, whether or not a piece was accompanied depended on the availability of instruments and people to accompany—in a courtly setting. For troubadours or minstrels, pieces were often accompanied by fiddle, also called a vielle, or a harp. Courtly musicians also played the vielle and the harp, as well as different types of viols and flutes. This French tradition spread later to the German Minnesänger, such as Walther von der Vogelweide and Wolfram von Eschenbach.

Романтика

Римдіктердің courtois, немесе сарайлық романстарының халық поэзиясында сарайлық махаббатқа қатысты көптеген мысалдар кездеседі. Олардың кейбіреулері Артур патшаның сарайын жұртқа паш ететін өлеңдер циклына енген. Бұл – Еуропа тарихында алғаш рет, негізінен әйел аудиториясына бағытталған бос уақыт әдебиеті болды. Мари де Франстың "Элидук" атты шығармасы екі адам бір-бірін соншалықты терең сүйгенде, олар Құдай үшін бір-бірінен бас тартып, бөлініп, әртүрлі діни ортаға көшетінін көрсетеді, адамның романтикалық махаббаты Құдайдың махаббатының символы екендігі туралы ойды қозғайды. Сонымен қатар, басты кейіпкердің бірінші әйелі күйеуін тастап, оның жаңа сүйіктісіне үйленуі үшін монах болады. Онда бір адам гүл бұтасындағы бір гүлге ғашық болып, оны жұлып алуға тырысып, ақырында сәттілікке жетеді. Гүл әйел денесін бейнелейді, бірақ романс сонымен қатар "еркін ерік пен детерминизм, оптика және аспан денелерінің адам мінез-құлқына тигізетін әсері" туралы ұзақ пікірталас қамтиды. Петрархизмнің кейінгі еңбектері де (Овидийдің ықпалымен қатар), Пол Галликоның 1939 жылғы "Хайрам Холлидейдің оқиғалары" романы – өзін ортағасырлық идеалдық рыцарь үлгісінде көрсетуге тырысатын романтикалық көзқарастағы заманауи американдықты бейнелейді. Басқа нәрселермен қатар, ол Аншлюс болғаннан кейін Австрияда нацистердің қатерінен құтылған Габсбург ханшайымын құтқарып, сарайлық махаббаттың қатаң қағидаларын сақтап, оның аристократ жар бетімен жекпе-жекте жеңіске жетеді.

Нақты тәжірибе

Көңіл бөлетін мәселе – сарайдағы махаббат тек әдеби туынды ма, әлде шын өмірде де болған ба деген сауал. Оның іс жүзінде болғанына куә болатын тарихи жазбалар жоқ. Тарихшы Джон Бентон заң жинақтарында, сот материалдарында, жылнамаларда және басқа да тарихи құжаттарда оны растайтын ешқандай дерек таппады. Дегенмен, әдеп туралы нұсқаулықтар жанрының пайда болуы, бәлкім, оның қолданылғанын көрсетеді. Мысалы, Кристин де Пизанның "Үш ізгілік кітабы" (шамамен 1405 жыл), сарайдағы махаббатқа қарсы пікір білдіреді, осы әдет заңсыз махаббат қарым-қатынастарын ақтау және жасыру үшін пайдаланылған. Сарайдағы махаббат, әрине, турнирлердегі Махаббат және Әдемілік патшайымдарын тағайындау сияқты дәстүрлерде көрініс тапқан болуы мүмкін. 1454 жылы Филипп Жақсының "Құс тойында" сарайдағы махаббатқа қатысты мысалдарды қолданып, ақсүйектерін күтілетін крест жорығына қатысуға ант беруге шақырды. Ал 15 ғасырдың соңына дейін көптеген саяси және әлеуметтік конвенциялар сарайдағы махаббаттың "ережелерімен" диктатталған формулаларға негізделген.

Сүйіспеншілік соттары

Дау тудырған мәселенің бірі Андреас Капелланың алғаш рет айтқан «махаббат соттары» болды. Бұл соттар 10-дан 70-ке дейінгі әйелдерден құралған, махаббатқа қатысты істерді тыңдайтын және махаббат ережелеріне сүйене отырып үкім шығаратын құрылымдар деп есептелді. 19 ғасырда тарихшылар осы соттардың бар екенін факт ретінде қабылдады, бірақ кейіннен Бентон сияқты тарихшылар «мол хаттардың, жылнамалардың, әндердің және ізгі арнаулардың ешқайсысы» олардың поэзиялық әдебиеттен тыс жерде болғанын көрсететінін атап өтті. Диана Борнштейннің пікірінше, әдебиеттегі махаббат соттары туралы айтылымдар мен нақты өмірдегі құжаттамалық дәлелдердің жоқтығын келістірудің бір жолы – олар әдеби салон немесе әлеуметтік жиынға ұқсас, онда адамдар өлеңдер оқып, махаббат мәселелерін талқылап, флиртке қатысты ойын-қалжыңдар жасаған. Сонымен қатар, ақсүйектер махаббаты туралы жазбалар махаббатқа қатысты діни идеяларға жауап ретінде жазылған болуы мүмкін. Көптеген ғалымдар Андреас Капелланың «De amore» еңбегінің шіркеуді әжуалайтын сатира екеніне сенеді. Осы еңбекте Капелланос Уолтер есімді жас жігітке хат жазады, ал алғашқы екі кітабында оған махаббатқа қалай қол жеткізуге болатынын және махаббат ережелерін түсіндіреді. Бірақ үшінші кітабында ол Уолтерге өмірін дұрыс өтудің жалғыз жолы – Құдайға деген сүйіспеншілікті бағалау екенін айтады. Осы күрт өзгеру көптеген ғалымдардың қызығушылығын оятып, кейбіреулерін алғашқы екі кітапты ақсүйектер махаббатын сатиралық бейнелегендігіне, ал үшінші кітапты ғана Капелланың нағыз сенімдерін білдіретіндігіне сендірді.