Кіріспе
Неміс әнші-күйшісі (шамамен 1170 – шамамен 1230)
Вальтер фон дер Фогельвейде (; шамамен 1170 – шамамен 1230) – Орта биік неміс тілінде махаббат әндері мен саяси өлеңдер (Sprüche) жазған және орындаған Minnesänger. Вальтер Гётеге дейінгі ең ұлы неміс лирикалық ақыны ретінде танымал; оның шамамен жүз махаббат әні ортағасырлық неміс махаббат лирикасының шыңы ретінде кеңінен құрметтеледі, ал оның жаңалықтары сарайлық махаббат дәстүріне жаңа серпіліс берді. Ол сонымен қатар неміс тілінде жазған алғашқы саяси ақын, оның мақтаулары, сатиралары, айыптаулары және нұсқаулары мол. Вальтердің өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. Ол Киелі Рим империясы мемлекеттеріндегі әртүрлі князьдық сарайлардағы демеушілер үшін өнер көрсеткен саяхатшы әнші болған. Ол әсіресе Венадағы Бабенберг сарайымен байланысты. Кейінірек, болашақ Киелі Рим императоры Фридрих II оған шағын иелік берді. Оның туындылары өз заманында және келешек ұрпақтарда кеңінен тойланды – Meistersingers үшін ол үлгі алуға лайық әнші-күйші болды, бұл оның шығармаларының Жоғары неміс аймағының барлық бөліктерінен алынған 32 қолжазбада ерекше сақталуында көрінеді. Ең ірі жинақ Кодекс Манесседе сақталған, онда оның белгілі әндерінің 90% жуығы бар. Дегенмен, Minnesang қолжазбаларының көпшілігі тек мәтінді сақтайды, ал Вальтердің әуендерінің тек бір бөлігі ғана жеткен. Ең танымал әндерге "Under der linden" махаббат әні, ойлы "Элегия" және мелодиясы сақталған діни "Палестиналиед" жатады.
Өмірбаян
Оның атақ-даңқына қарамастан, Вальтердің есімі замандас жазбаларында табылмайды, тек Пасау епархиясының Ерла епискобы Вольфгердің саяхат есептеріндегі жалғыз бір сілтемеден басқа: "Walthero cantori de Vogelweide pro pellicio v solidos longos" ("Воглевайд әншісі Вальтерге тері тон үшін бес шиллинг"). Ол туралы негізгі мәліметтер оның өзінің өлеңдері мен замандас Minnesingers-тердің сирек айтуларында сақталған. Ол рыцарь болған, бірақ ықпалды немесе жер иесі болмаған. Оның тегі, фон дер Вогельвайд, оның жер берілмегенін көрсетеді, себебі die Vogelweide ("құс жайылымы") нақты бір орынды емес, жалпы географиялық белгіні білдіреді. Ол, әлдебір әскери ерлігі үшін рыцарь атағын алған және саяхаттарын бастамас бұрын бай, ақсүйек үйдің қызметінде болған болуы мүмкін.
Туған жері
1170 ж. шамамен өмір сүрген 1190 ж. шамамен туған 1198 жылға дейін кәсіби өмірінің басталуы Австрияның герцогы Фредерик I үшін 1198 Вена сарайын тастайды 1198 1201 Швабия королі Филипп үшін 1200 Леопольд VI-ның Венадағы тағына отыруында? 1201 Тюрингияның герцог-графы Герман үшін 1203 Леопольдтың Венадағы үйлену тойында? 1204/05 Тюрингияда 1212 Франкфуртта император Оттон IV-нің Hoftag-інде 1212/13 (немесе 1216 жылға дейін?) Отто IV үшін 1212/13 Мейсен маркграфы Дитрих үшін 1213 жылдың соңынан бастап (1214? 1216?) Фридрих II патшасы үшін (1220 жылдан император) 1213/14 жылдан 1217 жылдың сәуіріне дейін ең кешінде Тюрингиялық Герман үшін 1215/16? Каринтия герцогы Бернард II сарайында 1216/17 Вена 1219 Вена 1220 Франкфурттағы Фридрих II-нің Hoftag-інде 1220 Фридрих II-ден иелік алады 1220 жылдан кейін Кацененленбоген графы Дитер II сарайында 1220 жылдан (1224?) 1225 жылға дейін Кельн архиепископы Энгельберттің императорлық викариясы үшін 1224 (немесе 1225?) Нюрнбергтегі Hoftag-та 1230 ж. қайтыс болды Вальтердің туған жері белгісіз болып қала береді, және құжаттық дәлелдемелердің жоқтығын ескере отырып, ол ешқашан нақты белгілі болмайды. Оның атын алу мүмкіндігі аз; оның заманында қамалдар мен қалалар маңында Vogelweiden деп аталатын көптеген орындар болды, онда соколовтар немесе әнші құстар үшін соколовтар ұсталды. Осы себепті әнші өз атын бірінші кезекте аймақтық байланыс үшін алған жоқ деп болжауға болады, өйткені оны айқын анықтау үшін пайдалануға болмайды. Өздерінің қожайындарымен бірге саяхаттаған жоғары дворяндар мен ақындар өздерінің меншік иелерінің немесе олардың шыққан жерінің анық атын қолданған; сондықтан бұл атау тек бір Vogelweide болған немесе әншінің метафоралық тегі ретінде түсінілген жақын маңдағы жерде ғана мағыналы болды. 12-13 ғасырлардағы ақындар үшін қалам есімдері әдеттегідей болды, ал Minnesingers қағидаты бойынша құжаттарға қол қою үшін қолданылатын абыройлы отбасы есімімен белгілі болды. 1974 жылы Хельмут Хорнер Раппоттенштейн доменінің урбариясында 1556 жылы "Vogelweidhof" деп аталған ферманы анықтады. Бұл кезде ол Траунштейн провинциясына тиесілі болды, қазір Төменгі Австрияның Вальдвиертельдегі Шёнбах муниципалитетіне кіреді. Оның бар екендігі туралы 1911 жылы Alois Plesser түсініксіз айтқан, ол да оның нақты орнын білмеді. Hörner әлі де бар ферма үйі Weid-тің, шын мәнінде, аталған Vogelweidhof екенін дәлелдеді және Уолтердің Waldviertel ("Орман кварталы") туғанына дәлелдер жинады. Ол бұл туралы өзінің 1974 жылғы 800 Jahre Traunstein (800 жыл Траунштейн) атты кітабында жариялады, ол Вальтердің "Ze ôsterriche lernt ich singen unde sagen" ("Австрияда [осы кезде тек Төменгі Австрия мен Венада] мен ән айтуды және сөйлеуді үйрендім") деп айтқанын атап өтті. Дәстүр бойынша он ескі шебердің бірі Вальтер Богемиядан шыққан жер иесі болған, бұл оның Вальдвиерттегі болуы мүмкін шығу тегіне қайшы келмейді, өйткені ортағасырлық кезеңде Вальдвиертель кейде Богемияға қарсы деп белгіленетін. Бұл теорияны 1977 және 1981 жылдары Бернд Тум (Карлсруэ университеті, Германия) мықты түрде қолдады, бұл Вальдвирттельдегі шығу тегін өте ықтимал етеді. Тюм Уолтердің шығармаларының мазмұнын, әсіресе оның "қариялық элегиясы" деп аталатын крест жорығының мазмұнын талдаудан бастады және Уолтердің туған жері осы уақытқа дейінгі барлық жолдардан алыс және жер әлі де тазартылған аймақта болды деген қорытындыға келді. Себебі әнші өзінің қайғысын "Bereitet ist daz velt, verhouwen ist der walt" деп айтып, ол енді өз халқын және жерін білмейді деп болжайды, бұл Waldviertel-ге қатысты. Сонымен қатар, 1987 жылы Уолтер Кломфар мен кітапханашы Шарлотта Зиглер Уолтер Валдвиртледе туылған болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Олардың зерттеуінің бастауы жоғарыда аталған Уолтердің сөздері болып табылады. Бұл деректер зерттеулер нәтижесінде күмәнге ұшырады, бірақ нақты айтқанда оның туған жері туралы айтылмаған. Кломфар 17 ғасырда Zwettl монастырының монахтары жасаған тарихи картаға назар аударады. Бұл картада Валтерс ауылы мен "Вогельвайдт" (Алентстайг маңы) деп белгіленген дала және ауылға тиесілі үй көрсетілген. Ауыл қаңырап бос қалды, бірақ картада белгіленген құдықты қазып, картаның дұрыстығын дәлелдеу үшін қайта құруға болады. Кломфар сонымен қатар осы аймақтағы жер иелігін ішінара қалпына келтіре алды және (сирек кездеспейтін) христиан аты Уолтердің бар екенін дәлелдеді. Бұл теорияға қайшы, Франц Пфайффер әншінің Оңтүстік Тиролдегі Виппталда туғанын болжады, онда Эйсак өзеніндегі Стерзинг қалашығынан алыс емес жерде "Вордер және Хинтервогельвейде" деп аталатын орман бар. Алайда бұл Уолтердің өз отанына ондаған жылдар бойы бара алмауына қайшы келеді. Осы уақытта Тирольде бірнеше белгілі Minnesingers тұрды. Бабенберг үйінің герцогы Фредерик I басқарған Вена сарайы поэзия мен өнер орталығына айналды.
Walther's birthplace remains unknown, and given the lack of documentary evidence, it will probably never be known exactly. There is little chance of deriving it from his name; in his day there were many so called Vogelweiden in the vicinity of castles and towns, where hawks were caught for hawking or songbirds for people's homes. For this reason, it must be assumed that the singer did not obtain his name primarily for superregional communication, because it could not be used for an unambiguous assignment. Other persons of the high nobility and poets who traveled with their masters used the unambiguous name of their ownership or their place of origin; therefore, the name was meaningful only in the near vicinity, where only one Vogelweide existed or it was understood as a metaphoric surname of the singer. Pen names were usual for poets of the 12th and 13th century, whereas Minnesingers in principle were known by their noble family name which was used to sign documents. In 1974, Helmut Hörner identified a farmhouse mentioned in 1556 as "Vogelweidhof" in the urbarium of the domain Rappottenstein. At this time it belonged to the Amt Traunstein, now within the municipality Schönbach in the Lower Austrian Waldviertel. Its existence had already been mentioned without comment in 1911 by Alois Plesser, who also did not know its precise location. Hörner proved that the still existing farmhouse Weid is indeed the mentioned Vogelweidhof and collected arguments for Walther being born in the Waldviertel ("Forest Quarter"). He published this in his 1974 book 800 Jahre Traunstein (800 years Traunstein), pointing out that Walther says "Ze ôsterriche lernt ich singen unde sagen" ("In Austria [at this time only Lower Austria and Vienna], I learned to sing and to speak"). A tradition says that Walther, one of the ten Old Masters, was a Landherr (land owner) from Bohemia, which does not contradict his possible origin in the Waldviertel, because in mediaeval times the Waldviertel was from time to time denoted as versus Boemiam. Powerful support for this theory was given in 1977 and 1981 by Bernd Thum (University Karlsruhe, Germany), which makes an origin in the Waldviertel very plausible. Thum began with an analysis of the content of Walther's work, especially of his crusade appeal, also known as "old age elegy", and concluded that Walther's birthplace was far away from all travelling routes of this time and within a region where land was still cleared. This is because the singer pours out his sorrows "Bereitet ist daz velt, verhouwen ist der walt" and suggests he no longer knows his people and land, applicable to the Waldviertel. Additionally in 1987, Walter Klomfar and the librarian Charlotte Ziegler came to the conclusion that Walther might have been born in the Waldviertel. The starting point for their study is also the above mentioned words of Walther. These were placed into doubt by research, but strictly speaking do not mention his birthplace. Klomfar points to a historical map which was drawn by monks of the Zwettl monastery in the 17th century, on the occasion of a legal dispute. This map shows a village Walthers and a field marked "Vogelwaidt" (near Allentsteig) and a related house belonging to the village. The village became deserted, but a well marked on the map could be excavated and reconstructed to prove the accuracy of the map. Klomfar was also able to partly reconstruct land ownership in this region and prove the existence of the (not rare) Christian name Walther. Contrary to this theory, Franz Pfeiffer assumed that the singer was born in the Wipptal in South Tyrol, where, not far from the small town of Sterzing on the Eisack, a wood—called the Vorder and Hintervogelweide—exists. This would, however, contradict the fact that Walther was not able to visit his homeland for many decades. At this time Tyrol was the home of several well known Minnesingers. The court of Vienna, under Duke Frederick I of the house of Babenberg, had become a centre of poetry and art.
Рейнмар
Бұл жерде жас ақын өнер шеберлігін атақты Рейнмар фон Хагенаудан үйренді, оның қазасына кейіннен ең көркем екі өлеңінде қайғырды; ал жомарт герцогтың жанында ол өзінің алғашқы демеушісін тапты. Махаббат өлеңдерінің ең әдемі және табиғи туындыларын жазған өмірінің осы бақытты кезеңі 1198 жылы герцог Фредерик қайтыс болғанда аяқталды. Содан бері Уолтер сарайдан сарайға көшіп, баспана мен тамақ үшін ән салып, оны осы "көшпенді өмірден" (gougel fuore) және әрдайым қонақ болудың ұяттылығынан құтқару үшін біреу табылатынына үміттенді. Оның мүлкі аз немесе мүлдем болмады, тамақ пен баспана үшін басқаларға тәуелді болды, сияқты Ұлыбританиядағы орденге кірмеген (мысалы, Жақтау ордені) рыцарьлар да тәуелді болды. Оның адамдар мен әдет-ғұрыптарды сынауы қатал болды; тіпті бұл оның жоғары мәртебелі демеушілеріне тимеген жағдайда да, олардың төмендегілері көбінесе осы жағымсыз сыншыдан құтылу үшін шаралар қолданды.
Кейінгі жылдар
1217 жылы ол тағы да Венада болды, ал 1219 жылы герцог Леопольд VI крест жорығынан оралғаннан кейін қайтадан сонда болды. Шамамен 1224 жылы Вюрцбург маңындағы иелігіне қоныстанған сияқты. Ол неміс князьдерін 1228 жылғы крест жорығына қатысуға ынталандырды және крест армиясымен бірге кем дегенде туған Тироль өлкесіне дейін бірге болған болуы мүмкін. Ол өлеңдерінде бала кезіндегі жерлерде болған өзгерістерді суреттеп көрсетеді, бұл өзгерістер оның ондағы өмірін тек түс көру сияқты етіп көрсеткен. Ол шамамен 1230 жылы қайтыс болды және Вюрцбургте жерленді, әңгіме бойынша, оның қабірінде күнделікті құстарды тамақтандыру туралы өсиет қалдырған. Оның латын тіліндегі жазуы бар бастапқы қабір тасы жоғалып кетті; бірақ 1843 жылы сол жерде жаңа ескерткіш орнатылды, ол "Кіші Лусам бақшасы" (Lusamgärtchen) деп аталды, қазір қаланың екі ірі шіркеуімен қоршалған.
Қолжазбалар
Вальтердің еңбегі замандастарының еңбектеріне қарағанда ерекше жақсы сақталған, оның атымен жазылған, әртүрлі көлемдегі жолдардан тұратын 30-дан астам толық қолжазбасы мен фрагменті бар. Оның әндерінің ең толық жинақтары төрт негізгі Миннесанг қолжазбасында сақталған:
MS A (Клейн Хайдельбергер Лидерхандшрифті) Вальтердің атымен 151 жолдан тұрады, сонымен қатар Вальтер жазған, бірақ басқа Миннесанг ақындарының (Хартман фон Ау, Лиутольд фон Севен, Ниун, Рейнмар фон Хагенау және Ульрих фон Сингенберг) шығармаларына енгізілген жолдар да бар. MS B (Вейгартен қолжазбасы) Вальтердің атымен 112 жолдан тұрады. MS C (Große Heidelberger Liederhandschrift, Manesse Codex) ең үлкен жинаққа ие, онда 440 жол, «Лейх» және басқа ақындардың аттарымен (Хартман фон Ау, Генрих фон Морюнген, Рейнмар фон Хагенау, Рудольф фон Нойенбург, Рудольф фон Ротенбург, Рубин және Вальтер фон Мецце) жазылған Вальтердің қосымша жолдары бар. MS E (Вюрцбург қолжазбасы) Вальтердің атымен 212 жолдан тұрады, ал кейбіреулері теріс бұрылыспен Рейнмарға жатқызылған. В және С қолжазбаларында Вальтердің «Райхстон» (L 8,4 C 2) бойынша «Ich saz ûf einem steine» («Мен тас үстінде отырдым») деп сипатталған позада бейнеленген миниатюралар бар. Бұлардан басқа, Вальтердің материалдарын аз мөлшерде қамтитын көптеген қолжазбалар бар, кейде бір ғана жолдан тұрады. Сақталған толық қолжазбаларда Вальтерге арналған бөлімдерде жиі беттердің жоқтығы байқалады, бұл жоғалған материалды көрсетеді, сондай-ақ жазушылардың кейінірек қосылатын материалдарды ескере отырып, бос орын қалдыруын білдіреді. MS M (Кармина Бурана) ерекшелік есептеледі, себебі ол тіпті Вальтердің өмірінде құрастырылған болуы мүмкін, ал қалған дереккөздер оның өлімінен кейін кем дегенде екі буын өткен соң жазылған, көбінесе 14 немесе 15 ғасырларда.
Әндері
Өз дәуірінің көптеген Minnesänger-лері сияқты, Уолтердің әуендерінің көбі сақталмаған. Уолтердің әндеріне қатысты белгілі немесе болжамды әуендер үш көзден табылады: 14 ғасырдағы Мюнстер фрагментінде (MS Z) Уолтер есімімен тіркелгендер, Уолтерге жатқызылған Meistersinger әуендері және, көбірек болжам бойынша, Уолтердің әндеріне сәйкес келетін француз және провансальдық trouvères мен troubadours әуендері, олар оның әндеріне негіз болған болуы мүмкін. Соңғылары – Уолтердің махаббат әндеріне арналған жалғыз әуендер, ал қалғандары діни және саяси әндерге арналған.
Әндермен жазылған жоғалған қолжазбалар
Женерлік "Liederhandschrift" өлеңдерінің сақталған томы бастапқыда Вальтердің "Лейх" және бірнеше "Спрухе" әуендерімен бірге келген тағы бір том болғандығына куәліктер бар. Бернхард Йозеф Доценнің меншігінде болған әуендері бар қосымша қолжазба фрагменттері ("Доцен фрагменттері" деп аталатын) 19 ғасырдың басында фон дер Хаген тарапынан қарастырылған, бірақ қазіргі таңда жоғалып кеткен.
Қабылдау
Вальтер – Вартбургтегі ән сайысының дәстүрлі қатысушыларының бірі. Ол ортағасырлық деректерде кездеседі және Рихард Вагнердің «Таннхаузер» операсындай, оқиғаның заманауи нұсқаларында да еске алынады. Вагнердің «Нюрнберг мейстершіңгерлері» операсының басты кейіпкері Вальтер фон Стольцинг оны өзінің поэзиялық үлгісі деп атайды. Вальтер Сэмюэл Беккеттің «Тыныштандырғыш» әңгімесінде былай делінеді: «Жол жиегіндегі тас орындықты көріп, Вальтер сияқты отырып, аяқтарымды қиып алдым». 1975 жылы неміс ақыны Петер Рюмкорф «Вальтер фон дер Фогельвейде, Клопшток және мен» деген еңбегін жариялады, онда ол Вальтердің 34 әнінің заманауи және күнделікті тілдегі өлең аудармаларын түсіндірмелермен бірге ұсынды. Вальтердің басты рөлінде тарихи көркем әдебиеттердің арасында Эберхард Хилшердің 1976 жылы жарық көрген «Таң жұлдызы, немесе Вальтер фон дер Фогельвейде деп аталатын адамның төрт метаморфозы» («Der Morgenstern, oder die vier Verwandlungen eines Mannes genannt Walther von der Vogelweide») еңбегі бар. Сондай-ақ, Фредерик II туралы екі роман: Валтрауд Левиннің «Федерико» (1984) және Хорст Стерннің «Апулиялық адам» (1986) бар. 2013 жылы Неапольдегі Galleria Lia Rumma галереясында Ансельм Кифердің «Under der linden» туындыларының сериясы (екі үлкен картина және кітаптар жинағы) «Вальтер фон дер Фогельвейде Лия үшін» («Walther von der Vogelweide für Lia») деген атпен көрмеге қойылды.
Еске алу
1889 жылы Болцанодағы (жоғарыда көрсетілгендей) алаңға Вальтердің мүсіні ашылды, кейіннен ол Вальтер фон дер Вогельвейде алаңы деп аталды. Фашистік үкімет кезінде мүсін көзге түспейтін жерге көшірілді, бірақ 1981 жылы бастапқы орнына қайта орнатылды. Вюрцбургтегі фонтандарда Вальтердің екі мүсіні бар, біреуі Вюрцбург резиденциясының жанында, екіншісі Вальтер мектебінде. Сондай-ақ, мүсіндер Weißensee (Тюрингия); Sankt Veit an der Glan және Инсбрук (Австрия); және Дучков (Чехия) қалаларында да орналасқан. Вюрцбургтегі қабірінен басқа, естеліктер: Кнульль Сторкенберг табиғат қорығы, Галле (Вестфалия); Герльгейм (Франкония); Регенсбург маңындағы Вальхалла ескерткіші; Лажен (Оңтүстік Тироль), Цветтль, Гмуден және қираған Модлинг қамалы, барлығы Австрияда орналасқан. Оның құрметіне мектептер Бозен, Ашбах Маркт және Вюрцбург қалаларында аталған.
Басылымдар
Вальтердің шығармалары ортағасырлық кез келген неміс ақынынан гөрі көбірек ғылыми басылымдарға ие, бұл оның әдебиет тарихындағы маңыздылығының және күрделі қолжазба дәстүрінің айғағы. Төмендегі өте таңдаулы тізімге Лакманның 19 ғасырдағы алғашқы басылымы мен ең маңызды жаңа басылымдар кіреді. Басылымдар тарихы Лакманн/Кормо/Бен басылымының кіріспесінде берілген. Вальтердің әндеріне сілтеме жасау үшін "Лакманн нөмірлері" тұрақты түрде қолданылады, олар "L" әрпінен ("Лакманн" үшін) басталып, содан кейін Лакманның 1827 жылғы басылымындағы бет және жол нөмірі келеді. Мысалы, сол басылымның 39-бетіндегі 11-жолдан басталатын "Under der linden" (оң жақтағы суретте көрсетілген) L39,11 деп белгіленеді, ал бірінші строфаның екінші жолы L39,12 және т.б. Вальтер әндерінің барлық маңызды басылымдары мен аудармалары мәтінмен бірге Лакманн нөмірлерін келтіреді немесе басылымдағы немесе аудармадағы өлеңдерге арналған Лакманн нөмірлерінің сәйкестік кестесін ұсынады. Бұл 1827 жылдан бері үздіксіз қайта қаралып келе жатқан алғашқы ғылыми басылым. Дегенмен, 1936-1959 жылдар аралығында Карл фон Краус редакциялаған қайта қаралып жаңартылған басылымдар қазіргі редакциялық принциптерге сай келмейді деп есептеледі. Вальтердің шығармаларының қазіргі стандартты басылымы – ең соңғы жаңарту:
Вальтердің сол кезде белгілі барлық әндерін қамтиды.
Ағылшынша
Тек аударма. Параллель мәтін; саяси әндер ғана қамтылған.