Кіріспе

Лучино Висконтидің 1969 жылғы фильмі "Қиямет күні" (Götterdämmerung) – Лучино Висконтинің режиссерлік және сценарийлік жұмысы, Дирк Богарде, Ингрид Тулин, Хельмут Бергер, Хельмут Грием, Умберто Орсини, Шарлотта Рамплинг, Флоринда Болкан, Рейнхард Колльдехофф және Альбрехт Шенхальс соңғы рөлдерін сомдаған фильм. 1930 жылдардағы Германиядағы оқиғалар тікелей Эссенбектер деген бай өнеркәсіпшілер отбасының нацистік партиямен бизнес жасауына және олардың аморальды, тұрақсыз мұрагері Мартиннің (Бергердің актерлік дебюті) отбасы ішіндегі сындарлы ойындарына толы. Фильм негізінен Эссен қаласынан шыққан неміс Krupp отбасының тарихымен байланысты. "Қиямет күні" фильмінің түсірілімдері Италия, Батыс Германия және Австрияда өтті. Фильм кең ауқымды сыншылардың мақтауына ие болды, бірақ гомосексуализм, педофилия, зорлау және инцест сияқты сексуалдық мазмұнына байланысты рейтинг берушілер тарапынан қарсылыққа ұшырады. АҚШ-та фильмге MPAA X рейтингісі берілді, бірақ 12 минуттық эпизодтар қысқартылғаннан кейін R рейтингісіне өзгертілді. Висконти "Nastro d'Argento" сыйлығын үздік режиссер ретінде жеңіп алды, ал Никола Бадалуко мен Энрико Медиолимен бірлесіп "Оскар" сыйлығының үздік түпнұсқа сценарийі номинациясына ие болды. Хельмут Бергер "Ең жақсы жаңа актер" номинациясы бойынша "Алтын глобус" сыйлығына ұсынылды. Фильм 4-ші Халықаралық кинофестивальде "Алтын тағбан" (үздік фильм) жүлдесін жеңіп алды.

Сюжет

1933 жылдың басында Германияда Эссенбектер - бай және ықпалды өнеркәсіпші отбасы, олар жаңадан сайланған нацистік үкіметпен бизнес жасай бастады. Отбасының консервативті патриархы, барон Йоахим фон Эссенбектің туған күніне орай, ол ескі неміс дворяны, Адольф Гитлерді жек көретін адам, отбасының балалары қойылымдар дайындады. Жоахимнің немере інісі Гюнтер виолончельде классикалық әуен ойнайды, ал немересі Мартин драг-перформанс көрсетеді, оны Рейхстагтың өртеп жатқаны туралы хабар үзіп тастайды. Гитлер бұл оқиғаны одан да көп бақылауға ие болу үшін пайдаланады деп ойлай отырып, Йоахим кешкі асқа өзінің немересі Елизаветаға үйленген, нацистікке қарсы шыққан Герберт Талльманды, SA офицері, өзінің әдепсіз және арсыз немере інісі Константинмен отбасылық болат зауытының вице-президенті ретінде алмастыратынын хабарлайды. Мартиннің иелікшіл анасы Софи бірнеше уақыт бойы болат зауытының амбициялық басшысы Фридрих Брукманмен қарым-қатынаста болды, бірақ ол Жоахим оны сүйікті ұлының жесірінің күйеуі ретінде мақұлдамайды деп уайымдап, ұсыныс жасамады. Фридрих СС-те жоғары лауазымға ие болған Эссенбек туысы Ашенбахпен достық қарым-қатынаста болады. Ашенбахтың анти-нацист Жоахим өлгенде, ол үшін жақсы болар еді деген ұсынысына сәйкес Фридрих Жоахимді өлтіреді және Гербертке өзінің жеке тапаншасын қолданып, қылмысты жасады. Герберт шетелге қашып кетеді, бірақ шашылып, Елизавета мен олардың екі қызын қалдыруға мәжбүр болады. Мартин болат зауытының көпшілік үлесін мұра етеді, ал Софи оны Константиннің орнына Фридрихті басқаруға мәжбүрлейді. Ашенбах Фридрих пен Мартинді бәсекелес топты шетке шығару және армияның ықыласына ие болу үмітімен, олардың компаниясына SA-ға қару сатуды тыйым салуға көндіреді, бұл Гитлерге қазіргі Германия шекарасынан тыс аумақтарды жаулап алу үшін қажет болады. Константин Мартиннің немерелерін және Лиза Келлерді, Мартиннің қызына яһуди көршісін, өз-өзіне қол жұмсап жатқанын біледі. Ол бұл ақпаратты SA-ны қарумен қамтамасыз етуді жалғастыру үшін қолданады және Мартинді компанияны басқаруға шақыру үшін кездесу шақырады. Софи Мартинді отбасылық қамалдың төбешігінде жасырынған кезде табады және негізінен Фридрих үшін, оны Константиннің шантажынан босатуға көмектесуге келіседі. Ол Ашенбахпен кездеседі, ол Гитлер SA-ны тазартуды жоспарлап отырғанын айтады, өйткені ол Германиядағы нацистік билікті қамтамасыз ету жұмысы аяқталды деп санайды, бірақ оның басшысы Эрнст Рем оған СС және армияға артқы орынға отыруға мүмкіндік бермеуі мүмкін. Көптеген SA жоғары лауазымды мүшелері, соның ішінде Константин, Бад-Виссидегі қонақ үйде жиналады. Олар мас той өткізеді, ал кеш офицерлердің бір-бірімен гей жыныстық қатынаста болуымен аяқталады. Таң атқанда қонақ үйге СС әскерлері шабуыл жасап, SA мүшелерін өлтіреді. Константинді Фридрих өз қолымен өлтіреді, оны Ашенбах өзінің кіршіксіз жұмысын өзі істеуге мәжбүрлеу үшін алып келді. Фридрих қазір болат зауытын басқарады, София тіпті Ашенбахқа оның әкесінің тегі мен корольдік атағын бере отырып, тең дәрежеде некеге тұру үшін оған жарлық дайындауға мүмкіндік береді. Ол өзінің жаңадан тапқан барлық күшіне әсер етеді және Ашенбах өзінің ұлттық социализмге тиісті бағыныштылық танытпайтынын сезіне бастайды, сондықтан Ашенбах Мартинге Софи мен Фридрихті жоюға көмектесуді ұсынады. Мартин оның анасы Фридрих пен өзін пайдаланғаны үшін ашуланып, оны қабылдады. Отбасылық кешкі ас кезінде Фридрих Ашенбах, Гюнтер және Мартиннің өзінің еркіне және қалауларына мойынсұнуы керектігін хабарлайды, өйткені ол енді отбасының басшысы. Герберт кіргенде бәрін таң қалдырады және Софиның Елизавета мен оның қыздарының Гербертпен бірге жер аударылуына жағдай жасағаны болғанымен, олар шынымен тұтқындалып, Дахауға жіберілді, онда Елизавета қайтыс болды. Қазір күйреген адам, Герберт Жоахимді өлтіргенін мойындауға оралды, ол қыздарын босату үшін. Бұл жаңалықтан ренжіген Гюнтер Мартин Фридрихтің Константинді өлтіргенін ашқанда ашуланады, ал Ашенбах өзінің жеккөрушілігін нацистік мақсатқа радикалды түрде қолдануға мүмкіндік береді. Мартин анасына жыныстық қатынас жасайды, ол кататониялық күйге түседі. Ашенбах пен Мартинге қарсы стратегия құруда оның көмегінсіз Фридрих жоғалады. Мартин қазір СС құрамына кіреді, Фридрих пен Софиге цианид капсулаларын қабылдауға бұйрық беруден бұрын, үйлену рәсімдерін жасатып, оларды ерікті түрде тұтынады, екеуін де өлті...

"Неміс трилогиясы"

"Қарғыс келгендер" Висконтидің "Неміс трилогиясы" деп аталатын фильмдерінің алғашқысы саналады, одан кейін "Венециядағы өлім" (1971) және "Людвиг" (1973) фильмдері жарық көрді. Ашенбах кейіпкерінің есімі тіпті Томас Маннның "Венециядағы өлім" романының басты кейіпкерімен бірдей. Автор Генри Бэкон өзінің "Висконти: әсемдік пен құлдырауды зерттеу" (1998) кітабында осы фильмдерді "Висконти және Германия" деп аталатын бөлімде топтайды. Висконтидің бұрынғы фильмдері Ризорджименто және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Италия қоғамын талдаған. Питер Бонданелланың "Итальяндық кино" (2002) еңбегінде трилогия Еуропа саясаты мен мәдениетіне кеңірек үңілуге жасалған қадам ретінде сипатталады. Оның сөзіне сәйкес, фильмдерде "әсем безендірулер мен костюмдер, құштарлықты тудыратын жарықтар, өте баяу операторлық жұмыс және субъективтік сезімдерді немесе символдық мәндерді көрсететін бейнелерге бейімділік" басым.

Өндіріс

Фильм Батыс Германия мен Австрияда, сондай-ақ Римдегі Cinecittà студиясында түсірілді. Түсірілім орындарының қатарында Дюссельдорф, Эссен, Унтерах-ам-Аттерзее (Бад-Вайзиге орнына қолданылған), және Тернидегі болат зауыты болды. Хельмут Бергерге "таныстырамыз" деген титр берілген "Қарғыс" фильмі оның үшінші туындысы болды, дегенмен ол бұрын Висконтидің "Салқындар" антологиялық фильмінің бір бөлімінде ойнаған еді. Ол кезде Бергер Висконтимен романтикалық қарым-қатынаста болған. Дирк Богард кейін Висконтиге өзінің кейіпкерінің дамуын Бергердің Мартиніне басымдық беру үшін құрбан еткеніне наразылық білдірді. Өзінің естеліктерінде Богард Фридрихтің Жоахимды өлтіргеннен кейін қиналып, кінә сезіміне толыған ұзақ сахнаны еске алады, ол түсірілді, бірақ монтаждан шығарылды. Композитор Морис Жарр продюсерлердің Висконтиден жасырып шақырылды, ал Висконти бастапқыда фильмнің музыкасын Густав Малер мен Ричард Вагнердің бұрыннан бар классикалық шығармаларымен толтыруды жоспарлаған. Висконти композитордың жұмысына көңілі толмады, оны Жаррдың "Доктор Живаго" фильміне жазған музыкамен теңеді, бірақ келісімшарт міндеттемелеріне байланысты осы музыканы пайдалануға мәжбүр болды. Висконтидің фильмнің негізгі ағылшын тіліндегі нұсқасында актерлердің көпшілігі өз дауыстарын сақтаған, бірақ Умберто Орзинидің қалың итальяндық акцентіне байланысты оның рөлін белгісіз актер дубляждады.

Цензура және рейтингтер

Фильмнің алғашқы көрсетілімінен кейін 12 минут қысқартылды, оның ішінде зорталғаннан кейін Лизаның өз-өзіне қол жұмсаған көрінесі де бар. Ол 42-ші «Оскар» сыйлығының «Ең үздік түпнұсқа сценарийі» номинациясына ұсынылды және Ұлттық сыншылар кеңесінің 1969 жылғы үздік шетелдік фильмдерінің бірі деп танылды. Халықаралық актер құрамында Хельмут Бергер өзінің аморальдық құштарлықтарын жеке мақсаттарына жету үшін пайдаланатын, жаман жыныстық бұрмалаушы Мартин рөліндегі өнерімен ерекше көзге түсті. Фильм 1970 жылы Франциядағы кинопрокатта ең көп тамашаланған он фильмнің қатарына кірді. Кейіннен фильм сыншылардың тізімдеріне енді, мысалы, «Нью-Йорк Таймс» газетінің «Ең жақсы 1000 фильм» және «Халливеллдің ең жақсы 1000 фильмі: соңғы тізім» кітаптарында. «Lexikon des Internationalen Films» кітабында фильм «адамгершілік құлдырау, жыныстық невроз, эстетикалық өлім тілегі, нарциссистік жекешелік және саяси мүмкіндікшілдік» арасындағы байланысты көргені үшін мақталады, бірақ бұл әсер фильмнің «әсем айналымы мен жасанды стильдеуінен» кейін әлсірейді деп атап көрсетіледі. Фильм режиссері Райнер Вернер Фассбиндер осы «Қарғысқа ұшырағандар» фильмін өзінің сүйікті фильмі деп атады. Ол: «Бұл, мүмкін, ең ұлы фильм, менің ойымша, кино тарихында Шекспирдің театр тарихындағыдай маңызы бар» деді.

Үй медиасы

Фильм 2004 жылы Warner Home Video компаниясымен DVD форматында шығарылды. Болонья кинотекасы мен Institut Lumière мекемелері жасаған фильмнің 2K реставрациясы 2021 жылдың 28 қыркүйегінде The Criterion Collection компаниясы арқылы Blu-ray және DVD форматында жарық көрді. Бұрын цензураланған барлық материал екі үй видеосының да нұсқаларында фильмге қайта қосылды.