Кіріспе

1973 жылғы Чили төңкерісі – Чилидің демократиялық социалистік президенті Сальвадор Альенде мен оның Халықтық Бірлік коалициялық үкіметін әскери күшпен құлату. Латын Америкасының либералды демократиясында демократиялық жолмен сайланған тұңғыш марксистік президент ретінде танылған Альенде, елеулі әлеуметтік толқуларға, оппозиция бақылап отырған Чилидің Ұлттық Конгресімен саяси шиеленіске және АҚШ президенті Ричард Никсонның тапсырысымен жүзеге асырылған экономикалық соғысқа тап болды. 1973 жылдың 11 қыркүйегінде генерал Аугусто Пиночет басқарыған әскери офицерлер тобы төңкеріс жасап, билікті басып алып, азаматтық үкіметті құлатты. Төңкерістен кейін әскери хунта құрылып, Чилидегі барлық саяси қызмет тоқтатылды және солшыл қозғалыстар, әсіресе коммунистік және социалистік партиялар – Чилидің Коммунистік партиясы мен Чилидің Социалистік партиясы, сондай-ақ Революциялық Солшыл Қозғалысы (MIR) жанып-тозды. Пиночет билікті тез нығайтып, 1974 жылдың соңында Чилидің президенті болып жарияланды. Төңкеріс үшін жағдай жасауда белсенді рөл атқарған Никсон әкімшілігі хунта үкіметін дереу мойындап, билікті консолидациялауға бағытталған оның күш-жігерін қолдады. Төңкеріске дейін болған әуе шабуылдары мен жердегі шабуылдар кезінде Альенде өзінің соңғы сөзін сөйлеп, Паласио де Ла Монедада қалуға деген қатыгез ниетін білдірді және қауіпсіз өтуге ұсынылған барлық мүмкіндіктерден бас тартты. Ол сарайда қаза тапты, бірақ Альенденің өліміне байланысты нақты жағдай әлі де даулы. 2000 жылы ЦРУ 1970 жылы Рене Шнайдерді (Чили армиясының бас қолбасшысы) ұрлап, өлтірудегі рөлін мойындады, ол Альенденің инаугурациясын тоқтату үшін армияны пайдаланудан бас тартқан еді. 2023 жылы жарияланған құжаттар Никсон, Генри Киссинджер және Альендені қауіпті коммунист деп таныған АҚШ үкіметінің рөлін көрсетті. Бұрын Чили Оңтүстік Америкада демократия мен саяси тұрақтылықтың символы ретінде қарастырылса, аймақтағы басқа елдер әскери хунталар мен каудиллизмнің құрбаны болды. Төңкеріске дейінгі Чили кезеңі Президенттік Республика (1925–1973) дәуірі деп аталады. Сол кезде Чилиде орта тап өте күшті болды, шамамен 30% немесе 9 миллион чилилік орта тапқа жатты. Чили демократиясының құлдырауы 1932 жылдан бері сайлау өткізіп келген демократиялық үкіметтердің тізбегінің аяқталуын білдірді. Тарихшы Питер Винн 1973 жылғы төңкерісті Чили тарихындағы ең зорлықпен өршіген оқиғалардың бірі деп сипаттады. Бұл Пиночет басқаратын Чилиде адам құқықтарының кең ауқымды бұзылуына әкелді, ол саяси қуғын-сүргін, азаптау, өлтіру және жер аудару арқылы ұзаққа созылған және қатыгез науқанды бастады, бұл Чилидің әскери диктатурасына (1973–1990) қарсы солшыл оппозицияны әлсіретті. Халықаралық қауымдастықтың қолдауымен 1989 жылы әскери хунта тұсында өткен Чили конституциялық референдумы демократияға бейбіт көшуге мүмкіндік берді. Төңкеріс 2001 жылдың 11 қыркүйегінде АҚШ-та болған терактілермен бір күніне орай, кейде "басқа 9/11" деп аталады.

Саяси ахуал

Оллиенде 1970 жылғы Чили президенттік сайлауында Ұлттық партияның Хорхе Алессандри Родригес және Христиан-демократиялық партияның Радомиро Томичпен бақ сынасты. Альенде 36,6% дауыс алды, Алессандри 35,3% дауыспен одан біршама кем нөлге жуық екінші орынға, ал Томич 28,1% дауыспен үшінші орынға шықты. Бұл үш үміткердің өте тартысты сайлауы болды. Альенде ең көп дауыс жинағанымен, Чили конституциясына сәйкес және кандидаттардың ешқайсысы абсолютті көпшілікпен жеңбегендіктен, Ұлттық Конгресс үміткерлердің арасынан шешім қабылдауы тиіс болды. 1925 жылғы Чили конституциясы бір адамның қатарынан президенттік мандатты екі рет атқаруына рұқсат бермейтін еді. Сондықтан, қазіргі президент Эдуардо Фрей Монтальва кандидат бола алмады. ЦРУ-дың "I жолы" операциясы Конгресске Алессандриді таңдауға ықпал етуді көздеді, ол қызметтен қысқа мерзімге кейін отставкаға кететін еді, бұл екінші сайлауға жол ашар еді. Содан кейін Фрей сайлауға қатыса алатын болар еді. 9 қыркүйекте Алессандри Конгресс оны таңдаса, отставкаға кететінін мәлімдеді. Альенде Конституциялық кепілдіктер туралы жарлыққа қол қойды, онда ол президенттік кезеңінде конституцияны сақтайтынын және кандидатурасына қолдау көрсетуге тырысатынын айтты. Конгресс содан кейін Альендені таңдады. АҚШ аймақтағы "сәтті социалистік эксперимент" мысалынан қорқып, Чилидің сайланған социалистік үкіметіне дипломатиялық, экономикалық және жасырын қысым көрсетті. 1971 жылдың соңында Куба премьер-министрі Фидель Кастро Чилиге төрт апталық мемлекеттік сапармен келді, бұл американдық сарапшыларды "Чилидің социализмге қатысты жолынан" алаңдатты. 1972 жылы Экономика министрі Педро Вускович айналымдағы валюта көлемін ұлғайтып, эскудоның құнын төмендеткен ақша-кредит саясатын қабылдады, бұл 1972 жылы инфляцияны 140 пайызға дейін көтеріп, қара нарық экономикасын құрады. 1972 жылдың қазан айында Чилиде көптеген ереуілдердің біріншісі болды. Оған шағын бизнесмендер, кейбір кәсіби одақтар мен студенттік ұйымдар қатысты. Олардың жетекшілері – Виларин, Хайме Гусман, Рафаэль Кумсилл, Гильермо Элтон, Эдуардо Арриагада – сайланған үкіметті құлатуды көздеді. Ұлттық экономикаға зиян келтіруден басқа, 24 күндік ереуілдің басты салдары – армия басшысы генерал Карлос Пратстың ішкі істер министрі ретінде үкіметке кіруі болды, бұл оңшылдарды жұбату мақсатында жасалған қадам еді. Экономиканың нашарлауына қарамастан, президент Альенденің Халықтық бірттік коалициясы 1973 жылғы наурыздағы парламенттік сайлауда дауыс үлесін 43,2%-ға дейін арттырды; бірақ осыған дейін Халықтық бірттік пен Христиан-демократтар арасындағы бейресми одақ аяқталды. Христиан-демократтар Альенде үкіметіне қарсы болған оңшыл Ұлттық партиямен одақтасты, екі оңшыл партия Демократия конфедерациясын (CODE) құрды. Заң шығару және атқару билігі арасындағы парламенттік қақтығыс үкіметтің жұмысын тоқтатты. Альенде қарсыластарынан қорқып, олар оны өлтіруді жоспарлап отырғанына сенді. Ол қызын хабаршы ретінде пайдаланып, Фидель Кастроға жағдайды түсіндірді. Кастро төрт кеңес берді: техниктерді Чилиде қалуға көндіру, мысты тек АҚШ долларына сату, қарсыластарға экономиканы бұзу немесе бақылауға алу үшін сылтау беретін радикалды революциялық әрекеттерге бармау және жергілікті жасақтар құрылып, нығауға дейін Чили армиясымен дұрыс қарым-қатынас орнату. Альенде Кастроның кеңесін орындауға тырысты, бірақ соңғы екі ұсынысты іске асыру қиын болды.

Төңкерістен бұрын Чилидің әскерилері

Төңкеріске дейін Чили әскері 1920 жылдардан бастап, әскери шенеуніктер кабинеттік лауазымдарды атқарғаннан кейін саяси белсенділіктен қол үзген болатын. Кейіннен көптеген әскери қызметкерлердің жалақысы жеткіліксіз болды, тек күн көріске жететіндей жалақы алатын. Жалақының төмендігіне байланысты әскерилер көп уақытын әскери демалыс орындарында (мысалы, елдік клубтарда) өткізіп, басқа офицерлермен және олардың отбасыларымен араласатын. Әскерилер қоғамнан оқшауланған және белгілі бір дәрежеде туыстық некеге басымдық беретін топ болды, себебі офицерлер көбінесе әріптестерінің қарындастарына немесе жоғары шенді ересек офицерлердің қыздарына үйленеді. Көптеген офицерлердің әскерде туыстары да болды. Кейіннен генерал Карлос Прац 1969 жылы билікте болған христиан демократтары әскерилердің наразылықтарын жеңілдеп қабылдап, қателік жасады деп санайды. 1960 жылдары Бразилия (1964), Аргентина (1966), Перу (1968) және Боливия (1969) үкіметтері АҚШ қолдауымен жасалған төңкерістер нәтижесінде құлатылып, олардың орнына әскери үкіметтер келді. 1973 жылдың маусым айында Уругвай да аймақты шарпыған төңкеріс толқынына қосылды. Чили әскерилерінің жағдайын көрші елдердің әскерилері төңкеріс арқылы билікке келген кездегі жағдайдың өзгеруімен салыстырғанда, айқын қарама-қайшылық байқалды.

Дағдарыс

1973 жылғы 29 маусымда полковник Роберто Супер өзінің танк полкімен Ла Монеда президент сарайын қоршап алды, бірақ Альенде үкіметін құлатуға айналдырмады. Бұл сәтсіз төңкеріс – «Tanquetazo» танкілік бүлігі деп белгілі – ұлтшыл «Отан және бостандық» жарымәскери тобымен ұйымдастырылды. 1973 жылдың тамызында конституциялық дағдарыс туды; Жоғарғы Сот үкіметтің ел заңын орындауға қабілетсіздігіне қатысты көпшілік алдында наразылық білдірді. 22 тамызда Христиан-демократтар Ұлттық партиямен бірігіп, үкіметті конституцияға қайшы әрекеттер жасады деп айыптап, әскерилерді конституциялық тәртіпті қалпына келтіруге шақырды.

Депутаттар Палатасының қарары

1973 жылғы 23 тамызда Христиан-демократтар мен Ұлттық партия мүшелерінің қолдауымен депутаттар палатасы 81–47 дауыспен резолюция қабылдады. Резолюцияда «Республика Президентіне, Мемлекеттік министрлерге және Қарулы күштер мен Полиция күштерінің мүшелеріне» «Конституцияны бұзуды дереу тоқтатуды» талап етілді. Бұл шараның мақсаты – үкіметтік қызметті заң жолына қайта бағыттау, еліміздің Конституциялық тәртібін қамтамасыз ету және чилиліктер арасындағы демократиялық өмір сүрудің негізгі қағидаларын сақтау болатын. Резолюцияда Альенде үкіметінің «барлық азаматтарды мемлекеттің қатаң саяси және экономикалық бақылауына салуды көздеп, тоталитарлық жүйе құру мақсатымен абсолютті билікті бағындыруға тырысқаны» айтылды. Фактически, көптеген айыптаулар үкіметтің билік бөлінісін елемеуіне және заң шығару және сот функцияларын атқарушы билікке жүктеуіне қатысты. Соңында, резолюция «үкіметтің қорғауымен құрылған және дамытылған қарулы топтардың әскери күштермен қақтығысқа бет бұруына» қатысты айыптау жариялады. Президент Альенденің әскери және полиция күштерін қайта ұйымдастыру әрекеттері «қарулы және полиция күштерін партиялық мақсаттар үшін пайдалану, олардың институционалдық иерархиясын жою және олардың қатарына саяси ықпал етудің айқын әрекеттері» ретінде сипатталды. Резолюцияда былай делінген: «Республика Президентіне, Мемлекеттік министрлерге және Қарулы күштер мен Полиция күштерінің мүшелеріне құқықтық және конституциялық тәртіптің ауыр бұзылуы туралы хабарлау – олардың міндеті, олар Конституция мен елдің заңдарын бұзатын барлық жағдайларды дереу тоқтатуға тиіс, осы арқылы үкіметтік қызметті заң жолына қайта бағыттауға ұмтылу керек». Бұл резолюция кейіннен Пиночеттің екі аптадан кейін жасаған төңкерілін ақтау үшін пайдаланылды.

Сальвадор Альендедің жауабы

1973 жылдың 24 тамызында, резолюциядан екі күн өткен соң Альенде жауап берді. Ол оппозицияны әскери төңкеріс жасауға тырысып, қарулы күштерді азаматтық билікке бағынбауға үгіп отыр деп айыптады. Конгрестің декларациясын "елдің халықаралық беделін жоюға және ішкі жағдайды уландыруға бағытталған" деп сипаттады және: "Бұл кейбір топтардың бүлікшіл ниеттерін одан әрі күшейте түседі" деп болжады. Декларация (депутаттар палатасында 81 дауысқа 47 дауыспен қабылданды) президенттің билікті теріс пайдаланғаны үшін айыптау үшін Сенаттың үштен екі көпшілігінің "конституциялық талап ретінде қажет еместігін" атап өтті, сондықтан Конгресс "демократиялық жолмен сайланған үкіметке қарсы қарулы күштердің және тәртіптің араласуын шақырып отыр" және "ұлттық егемендіктің саяси өкілдігін қарулы институттарға бағындырып, олардың саяси функцияларды немесе халықтың еркіне өкілдік етуді өздеріне жүктеуіне болмайды" деді. Альенде азаматтық бейбітшілік пен ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін, республикалық институттарды көтеріліс пен терроризмге қарсы қорғау мақсатында әскерилерді кабинетке конституциялық жолмен тағайындағанын айтты. Оның сөзіне қарағанда, Конгресс бұрын жоққа шығарылған, сондай-ақ мазмұны мен тәртібі бойынша (президентке емес, министрлерге тікелей тапсыру арқылы) қолданыстағы конституцияның оннан астам баптарын бұзатын декларациясымен төңкеріс немесе азаматтық соғысқа ықпал етеді. Ол заң шығарушы орган үкіметтің атқарушылық функциясын өз мойнына алып отыр деп мәлімдеді. Төңкеріс күні Чили Конституциясына адал қалған жоғары шенді әскери офицерлер – Әскери-теңіз күштерінің адмиралы Монтеро және Карабинеро корпусының генералы Сепульведа ғана болды.

Америка Құрама Штаттары

Әлемнің әртүрлі бөлігіндегі көптеген адамдар АҚШ-ты бірден қылмыс жасады деп күдіктенді. Бастапқы газет хабарларында АҚШ төңкеріске қатысы бар екенін немесе оны бұрыннан білгенін жоққа шығарды. Нью-Йорк Таймс газетінің айыптау мақаласына сүйене отырып, АҚШ Сенаты Чилидегі АҚШ-тың араласуын тергеуді бастады. Роберт Далек Никсон мен Генри Киссинджердің телефон арқылы сөйлескен сөздерін қарап шыққаннан кейін, екеуі де Альенде үкіметін тұрақсыздандыру үшін ЦРУ-ны пайдаланды деген қорытындыға келді. Альенде құлатылғаны туралы жаңалықтарға қатысты бір әңгімеде Киссинджер «коммунистік» үкіметті құлатудағы американдық рөлді мойындамауға шағымданды, сонда Никсон: «Біз білгендей, біздің қолымыз бұл істе көрінбейді» деді. Кейінірек ЦРУ-дың баяндамасында АҚШ агенттері Чили әскерилерімен байланыста болып, ақпарат жинағаны, бірақ оларға көмектесуге тырыспағаны және «ешқандай жағдайда оларға ықпал етуге ұмтылмағаны» айтылды. Тарихшы Питер Винн АҚШ-тың төңкеріске қатысқандығына «көптеген дәлелдер» тапты. Ол оның құпия қолдауы төңкеріс жасау үшін, сондай-ақ Пиночет режимі билікті басып алғаннан кейін оны нығайту үшін маңызды болды деп мәлімдеді. Винн ЦРУ-ның Альендеге қарсы төңкеріс туралы жалған есептер жасауға бағытталған кең ауқымды операциясын, осы арқылы әскери билікті орнатуды ақтауға тырысқанын сипаттайды. 1970 жылы Чилиде Альенденің сайлануына АҚШ үкіметінің қарсылығы Клинтон әкімшілігі кезінде құпиядан шығарылған құжаттарда расталды. Бұл құжаттарда марксистік үкіметтің пайда болуына жол бермеу және Альендеге қарсы насихат тарату мақсатында Чилиге ЦРУ-дың құпия агенттері енгізілгені көрсетілген. Чирк комитетінің баяндамасында ЦРУ Альендені құлатуға және содан кейін чилиліктерге жаңа сайлауда дауыс беруге мүмкіндік беруге бағытталған бірнеше жоспарға қатысқаны айтылған. Бірінші, әскери емес, конституциялық төңкеріс жасауға жасалған әрекет болды. Бұл «I жол» деп аталды, онда ЦРУ 40 комитетінің мақұлдауымен Чили парламентіне пара беруге тырысты, қоғамдық пікірді Альендеге қарсы бұруға тырысты және оны отставкаға мәжбүрлеу үшін ереуілдерге қаржы берді. Сонымен қатар, ол президенттік сайлауда Хорхе Алессандриді жеңімпаз деп жариялау үшін Конгресске ықпал етуге тырысты. Алессандри, ол бұл құйрыққа қатысқан, содан кейін отставкаға кететін және жаңа сайлау жариялайтын. Бұл тәсіл 1970 жылы толығымен сәтсіз аяқталды және қайтадан қолданылмады. 1970 жылы ЦРУ-дың тағы бір тәсілі (бірақ кейін емес), сонымен қатар «II жол» деп аталды, елде дағдарыс жағдайын тудыру арқылы әскери төңкеріске шақыру әрекеті болды. 1970 жылғы 16 қазанда Чили станциясына жіберілген ЦРУ телеграммасында былай делінген: text=Альендені төңкеріспен құлату – қатаң және тұрақты саясат. Бұл 24 қазанға дейін орындалса жақсы болар еді, бірақ осы бағыттағы жұмыстар осы күннен кейін де белсенді түрде жалғасады. Біз осы мақсатқа жету үшін барлық қолдағы ресурстарды пайдалана отырып, барынша қысым жасауды жалғастырамыз. Бұл әрекеттерді жасырын және қауіпсіз түрде орындау қажет, осылайша АҚШ үкіметі мен американдық қолдың қатысуы жасырылады". Жалған ту оператившілері Чилидің жоғары әскери шенеуніктерімен байланысып, АҚШ төңкеріске белсенді түрде қолдау көрсететінін, бірақ егер мұндай төңкеріс болмаса, барлық әскери көмекті тоқтатып алатынын хабарлады. Сонымен қатар, ЦРУ Альендеге қарсы қара насихатқа кеңінен қолдау көрсетті, көбінесе «Эль Меркурио» газеті арқылы. Альенденің саяси қарсыластарына, үкіметті тұрақсыздандыру үшін ереуілдер мен тәртіпсіздіктер ұйымдастыруға да қаржылық көмек көрсетілді. 1970 жылы АҚШ-тың «ITT Corporation» компаниясы Чилидің телефон компаниясы «Chitelco»-ның 70%-ын иеленді және «El Mercurio» газетін қаржыландырды. ЦРУ ITT-ны Альенденің қарсыластары алған заңсыз қаржыландырудың көзін жасыру үшін пайдаланды. 1973 жылғы 28 қыркүйекте «Weather Underground» ұйымы Нью-Йорктегі ITT штаб-пәтерін жауап ретінде бомбалады. Өмір бойы ЦРУ оператившісі болған Джек Девайн жазған мақалада, ЦРУ төңкерісті ұйымдастырып, жүзеге асыруға тікелей қатысқандығы туралы кеңінен хабарланғанмен, кейіннен жарияланған дереккөздер АҚШ үкіметінің рөлі айтарлықтай төмен болғанын көрсетеді.

Австралия

Австралияның құпия барлау қызметі (ASIS) станциясы 1971 жылы шілде айында ЦРУ-ның өтініші бойынша және Либералдық партияның сыртқы істер министрі Уильям МакМахонның рұқсатымен Австралия елшілігінде құрылды. Жаңадан сайланған Еңбек партиясының Премьер-Министрі Гоф Уитлэмге 1973 жылдың ақпан айында операция туралы хабарланды және бірнеше аптадан кейін операцияны жабуға бұйрық беретін құжатқа қол қойды. Алайда, соңғы ASIS агенті Чилиден 1973 жылдың қазан айына дейін, Алленде үкіметінің төңкерілгеніне бір ай өткен соң кетпеген көрінеді. Осы кезеңде Сантьягода көші-қон қызметкерлері ретінде жұмыс істейтін Австралияның ішкі қауіпсіздік қызметі – Австралияның қауіпсіздік барлау ұйымының (ASIO) екі қызметкері де болды. Австралияның жасырын операцияларын уақтылы тоқтатуға келмеуі 1975 жылғы 21 қазанда ASIS директорының жұмыстан босатылуына себеп болды. Бұл 7 қарашада күшіне енді, Премьер-Министр Уитлэмнің 1975 жылғы Австралия конституциялық дағдарысында ЦРУ-ның саяси араласуы туралы айыптаулар кезінде жұмыстан босатылуына төрт күн қалғанда. 2021 жылдың маусым айында бұрынғы барлау аналитигі Клинтон Фернандес Австралияның төңкеріске қатысы бар деген қауесеттерді растау үшін маңызды құжаттардың құпиясынан ажыратуға күш салуда екенін мәлімдеді. 2021 жылдың 10 қыркүйегінде, төңкеріс оқиғасының 48 жылдығына бір күн бұрын, құпиядан шығарылған құжаттар МакМахонның ЦРУ-ның Чилиде жасырын операция жүргізу туралы өтінішін мақұлдағанын растады. Файлдарға сәйкес, ASIS Сантьягода Алленде үкіметін дискредитациялау мақсатындағы ЦРУ-ның кең ауқымды науқанының бір бөлігі ретінде бақылау бөлімін құрды.

Әскери іс-қимыл

1973 жылдың 11 қыркүйегінде сағат 6:00-де, 1924 жылғы тарихи төңкеріс күнімен сәйкес таңдалған күні, Әскери-теңіз күштері Вальпараисоны басып алды, стратегиялық тұрғыдан маңызды жағалау аймағына кемелер мен теңіз жаяу әскерін орналастырды және радио мен теледидар желілерін жапты. Провинция префекті Президент Альендені Әскери-теңіз күштерінің әрекеттері туралы хабардар етті; Президент дереу өзінің қауіпсіздік қызметімен, "Жеке Достар Тобы" (GAP) бірге Президенттік сарайға бағытталды. Сағат 8:00-ге қарай Армия Сантьяго қаласындағы көптеген радио және теледидар станцияларын жапты; Әуе күштері әлі де жұмыс істеп тұрған станцияларды бомбалады; Президент толық емес ақпарат алып, тек Әскери-теңіз күштерінің бір бөлігі оған және үкіметіне қарсы шығып отыр деп сенді. Президент Альенде мен Қорғаныс министрі Орландо Летелие әскери жетекшілермен байланыс орната алмады. Әскери-теңіз күштерінің қолбасшысы, Альендеге адал адмирал Монтеро байланысқа шығу мүмкіндігінен айырылды; оның телефон байланысы үзіліп, төңкеріске дейін оның көлік құралдары саботажға ұшыратылды, осылайша оның қарсылық көрсетуіне кедергі келтірілді. Әскери-теңіз күштерінің басшылығы төңкерісті жоспарлаған және адмирал Монтероның оң қол оқушысы болған Жозе Торибио Мериноға берілді. Армия генералы Аугусто Пиночет және Әуе күштері генералы Густаво Ли Альенденің телефон қоңырауларына жауап бермеді. Карабинерлердің (қарулы полиция) бас директоры Хосе Мария Сепульведа және Тергеу полициясының (жасырын полиция) басшысы Альфредо Жойньант Альенденің қоңырауларына жауап беріп, дереу Ла Монеда Президенттік сарайына келді. Қорғаныс министрі Летелие адмирал Патрисио Карвахал бақылауындағы Қорғаныс министрлігіне келгенде, төңкерістің алғашқы тұтқыны ретінде тұтқындалды. Чили қарулы күштерінің барлық түрлері төңкеріске қатысқандығына қарамастан, Альенде кейбір бөлімдер үкіметке адал болып қалатынына үміттенді. Ол Пиночеттің адалдығына сенді, тілшілерге генералдың тұтқынға алынғанын айтты. Тек сағат 8:30-да қарулы күштер Чилиді бақылауға алғанын және Альенде биліктен алынғанын жариялаған кезде ғана Президент әскери бүліктің масштабын түсінді. Әскери қолдаудың болмауына қарамастан, Альенде лауазымынан кетуден бас тартты. Шамамен сағат 9:00-де Ла Монеданың қарабинерлері ғимараттан шығып кетті. Сағат 9:00-ге қарай қарулы күштер Чилиді бақылауда ұстады, астана Сантьягоның орталық бөлігінен басқа. Альенде, егер ол биліктен кетуге қарсылық көрсетсе, Ла Монеда Президенттік сарайын бомбалайтыны туралы әскерилердің мәлімдемесіне қарамастан, берілуден бас тартты. Социалистік партия және кубалық кеңесшілері Альендені оңтүстік Сантьягодағы Сан-Хоакин индустриалды аймағына қашуға шақырып, кейін қайта топтасып, қарсы төңкеріске жетекшілік етуді ұсынды; Президент бұл ұсынысты қабылдамады. Таня Хармердің сөзіне сүйенсек, Альенденің төңкеріске қарсы көтеріліске бас тартуы, оның бейбіт жолмен өзгерістерге қол жеткізуге деген қажырлы ниетінің дәлелі. Әскерилер Альендемен келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ Президент конституциялық міндеттемесіне сілтеме жасап, лауазымынан кетуден бас тартты. Соңында, сағат 10:30-да Альенде елге қоштасу сөз сөйлеп, төңкеріс туралы және сайланған лауазымынан қорқыту арқылы бас тартудан бас тарту туралы айтты. Чили Әуе күштерінің ұшақтары шабуылға жақыннан қолдау көрсету үшін (сарайды бомбалау арқылы) дереу келді, бірақ қорғаушылар шамамен сағат 14:30-ға дейін берілмеді. Алғашқы хабарлар 65 жастағы Президент әскерлермен шайқаста қаза тапқанын көрсетті, бірақ кейін полиция деректері оның өз-өзіне қол жұмсағанын хабарлады. Өз-өзіне қол жұмсау алдында Альенде соңғы рет елге үндеу жасап, Чилидің болашағына үміт білдірді және халықтың күшті болуын тіледі. Ол былай деді: "Менің елімнің еңбеккерлері, мен Чилиге және оның тағдырына сенемін. Басқа адамдар осы қараңғы және ащы сәттен аман қалады. Есіңізде болсын, ерте ме, кеш пе, бостандық күрескендерінің аяқтарымен басатын кең далалар қайта ашылады, жақсы қоғам құру үшін. Ұзақ өмір Чилиге! Ұзақ өмір халыққа! Ұзақ өмір еңбекшілерге!"

Шығындар

Төңкерістен кейінгі алғашқы айларда әскерилер Чилидің мыңдаған солшылдары мен күдіктілерін өлтірді немесе оларды "жоғалуға" мәжбүр етті. Әскерилер Чилидің Ұлттық стадионында 40 000 саяси қарсыласты тұтқындады; азаптап өлтірілген жоғалғандардың (desaparecidos) арасында АҚШ азаматтары Чарльз Хорман мен Франк Теругги болды. Әскери үкіметтің алғашқы айларында мыңдаған адам қаза тауып, жоғалып кетті. Олардың арасында Чилидегі адам құқықтарының бұзылуын Ұлыбританияда жариялаған британдық дәрігер Шила Кэссиди де бар. Тұтқындалғандардың арасында Әуе күштерінің шенеунігі Альберто Бачелет (болашақ Чили президенті Мишель Бачелеттің әкесі) болды; ол азапталды және 1974 жылдың 12 наурызында қайтыс болды. Оңшыл газет El Mercurio Бачелеттің баскетбол ойнағаннан кейін жүрек ауруынан қайтыс болғанын хабарлады. Мишель Бачелет және оның анасы 1975 жылдың 10 қаңтарында Вилла Грималди тұтқындау және азаптау орталығында тұтқындалып, азапталды. 1988 жылғы плебисцитте генерал Пиночет сайлауда жеңілгеннен кейін, 1991 жылы көп партиялық ақиқат комиссиясы Rettig комиссиясы азаптау және тұтқындау орталықтарының орналасқан жерлерін жариялады, олардың ішінде Colonia Dignidad, Esmeralda кемесі және Виктор Хара стадионы болды. Кейін, 2004 жылдың қарашасында Valech баяндамасында қаза тапқандардың саны 3000-ға жетпейтіні және күштеп жоғалу оқиғаларының саны азайғаны расталды, бірақ шамамен 28 000 адам тұтқындалып, түрмеге қамалып, азапталды. 11 қыркүйектегі қақтығыстарда 60 адам қаза тапты, бірақ MIR және GAP келесі күні де күресін жалғастырды. Барлығы 46 Альенденің күзетшісі (GAP, Grupo de Amigos Personales) қаза тапқан, олардың кейбіреулері Монеданы басып алған сарбаздармен шайқаста. Алайда, төңкеріс кезіндегі оқиғалардан аман қалған GAP-тың бұрынғы мүшелерінің 1999 жылғы баяндамасында Ла Монеда шайқасында GAP мүшелерінің ешқайсысы қаза таппағаны айтылған. Дереккөздің мәлімдемесіне сәйкес, сол кезде GAP-та барлығы 50 мүше болған. GAP мүшелерінің саны туралы осы ақпарат кейіннен академиялық басылымда расталды. 2005 жылы Джонатан Хасламның кітабында айтылғандай, Альенденің кубалық оқудан өткен күзетшілерінде ГАП-тың 300-ге жуық элиталық коммандосы болған, бірақ әскери күшті қолдану, әсіресе Hawker Hunters қолданылуы, көптеген ГАП жауынгерлерін одан әрі әрекет етуден тоқтатқан болуы мүмкін. Бұл жағдай ГАП мүшелерінің кейбіреулеріне қатысты Томас Мородағы Альенденің үйіне шабуыл жасаған Hawker Hunters кезінде болды. Демократия қайта орнатылғаннан кейін дайындалған ресми есептерге сәйкес, Ла Монедада тек екі адам қаза тапты: президент Альенде және журналист Аугусто Оливарес (екеуі де өз-өзіне қол жұмсады). Тағы екеуі – президент Альенденің жанындағы Антонио Агирре мен Освальдо Рамос жараланды; кейін олар ауруханадан ұрланып, жоғалып кеткені хабарланды. 2006 жылдың қарашасында Associated Press хабарлағандай, төңкеріс кезінде сарайдан 15 күзетші мен көмекші алынып кетіп, әлі де хабар-ошарсыз. 2006 жылы Аугусто Пиночет олардың өліміне қатысты айыпталып сотқа тартылды. Әскери тараптан 34 адам қаза тапты: екі армия сержанты, үш армия капралы, төрт армия салдаты, екі теңіз лейтенанты, бір теңіз капралы, төрт теңіз курсанты, үш теңізші және он бес карабинер. Қыркүйек айының ортасында Чилидің әскери хунтасы өз әскерлері Альенде жақтастарына қарсы операциялар кезінде тағы 16 адам қаза тауып, 100 адам жараланғанын мәлімдеді. Пиночет: "Өкінішке орай, әлі де шабуылдауға батыл келетін қарулы топтар бар, яғни соғыс уақытындағы әскери ережелер оларға қолданылады" деді. Оқиғаны түсіруге тырысқан баспасөз фотографы да өлім құшты. 1973 жылдың 23 қазанында Казадорес құрамында қызмет еткен 23 жасар армиялық капрал Бенджамин Альфредо Джарамилло Руз Валдивиядағы Алькихью таулы аймағында мергеннің оғына ұшырап, көтеріліске қарсы операциялардың алғашқы құрбаны болды. Чили армиясы 1973 жылдың қазан айында MIR партизандарымен және ГАП жауынгерлерімен болған қақтығыстарда 12 адам қаза тапты. Төңкеріс кезіндегі шайқаста қаза тапқандардың саны салыстырмалы түрде аз болса да, Чилидің қауіпсіздік күштері келесі үш айда 162 адамды өлтірді, нәтижесінде ондаған мың адам тұтқындалып, Ұлттық стадионда ұсталды. Пиночет режимі кезінде төңкерістен кейінгі жылдары шамамен 40 000 чилилік азапталды.

Альенде өлімі

Президент Альенде төңкеріс кезінде Ла Монедада қаза тапты. Хунта оның Фидель Кастро берген мылтығымен өз-өзіне қол жұмсағанын ресми түрде жариялады, Ла Монеданың госпиталіндегі екі дәрігер оның өз-өзіне қол жұмсауын көргендерін мәлімдеді, ал жасалған сараптама Альенденің өлімін өз-өзіне қол жұмсау деп көрсетті. Төңкерістің басты ұйымдастырушыларының бірі вице-адмирал Патрисио Карвахаль: «Альенде өз-өзіне қол жұмсады және қазір өлі» деді. Президенттің дәрігерлерінің бірі Патрисио Гуйон, Альенденің диванда отырып, мылтықпен жақ астынан өзін атып өлтіргенін куәлік етті. Ол кезде Альенденің көптеген жақтастары оның өз-өзіне қол жұмсағанына сенбеді. Альенденің денесі 2011 жылдың мамырында эксгумацияланды. Эксгумацияға Альенде отбасының мүшелері, оның ішінде қызы Изабель, әкесінің өлімі «ғылыми санаға жасалған құрметсіздік» деп қарастырды. Ғылыми сараптама жүргізілді, және сараптама тобы 2011 жылдың 19 шілдесінде Альенде өз-өзіне қол жұмсағаны туралы бірауызды шешімге келді. Сараптама тобында тәуелсіз бағалауды қамтамасыз ету үшін халықаралық сот-медициналық сарапшылар болды. Бірақ 2011 жылдың 31 мамырында Чилидің мемлекеттік телеарнасы Альенденің өлімі туралы құпия әскери есептің бұрынғы әскери судьяның үйінен табылғанын хабарлады. 300 беттік құжат 2010 жылғы Чилидегі жер сілкінісі кезінде үй қирағанда ғана табылды. Есепті қарастырғаннан кейін екі сот-медициналық сарапшы Televisión Nacional de Chile телеарнасына «Альенде өлтірілген деген қорытындыға келуге бейімбіз» деді. Екі сарапшы оның АК-47-ден бұрын ұсақ калибрлі қарудан атылғанына сенді. Сарапшылардың бірі Луис Раваналь, оның жағасында, свитерінде және мойнында қанның болмауы, оның өлі болған кезде басқа біреу АК-47-ден атқан болуы мүмкін екенін көрсетті. Альенденің жесірі мен отбасы әскери үкіметтен қашып, Мексикаға саяси эмиграцияға кетіп, онда 17 жыл тұрды.

Жаңа режимді орнату

13 қыркүйекте хунта Конгрессті таратып, Халықтық бірлік коалициясына кірген партияларды тыйым салды және барлық саяси қызмет "үзіліске" жіберілді. Әскери үкімет барлық бұқаралық ақпарат құралдарын, соның ішінде Альенде халыққа соңғы сөзін жеткізуге тырысқан радио хабарларын бақылауға алды. Альенде сөйлеген кезде оның соңғы сөздерін қанша чилилік естігені белгісіз, бірақ оның мәтіні мен аудио жазбасы әскери үкіметтен сақталып қалды. Чилилік ғалым Лидия М. Балтра әскерилердің бұқаралық ақпарат құралдарын қалай бақылауға алып, оларды өздерінің "пропаганда машинасына" айналдырғанын көрсетеді. Мұның мысалы – халық әншісі Виктор Хараның азаптау арқылы қаза болуы. Әскери үкімет Хараны төңкерістен кейінгі күндері тұтқындады. Ол көптеген басқа солшылдармен бірге Сантьягодағы Чилидің Ұлттық стадионында (Estadio Nacional) ұсталды. Хунта бастапқыда оны үнсіздікке мәжбүр ету үшін қолына нұқсан келтірді, бірақ соңында оны өлтірді. Төңкерістен кейін әскерилер тележүргізуші Дон Франсисконы оқиғалар туралы хабарлауға шақырды. Дон Франсиско ұсыныстан бас тартып, оған келген капитанды өзі репортерлік қызмет атқаруға ынталандырды. Хунтаның бастапқыда төрт жетекшісі болды: Армиядан генерал Аугусто Пиночеттен басқа, Әуе күштерінен генерал Густаво Ли Гусман, Әскери-теңіз күштерінің адмиралы Хосе Торибио Мерино Кастро (конституциялық адмирал Рауль Монтероны алмастырған); және Ұлттық полицияның (Carabineros de Chile) бас директоры Сесар Мендоса Дуран (конституциялық бас директор Хосе Мария Сепульведаны алмастырған). Бірақ төңкеріс жетекшілері президенттік лауазымды кезегімен атқарудан бас тартып, генерал Пиночетті хунтаның тұрақты басшысы етіп тағайындады. Төңкерістен кейінгі айларда хунта, тарихшы Гонсало Виал мен адмирал Патрисио Карвахаль еңбегімен, "Чилидегі үкімет ауысуының ақ кітабы" (El Libro Blanco del cambio de gobierno en Chile) деп аталатын кітап жариялады. Онда олар төңкерісті ақтауға тырысып, оның себебін Альенденің үкіметі немесе оның жақтастары дайындап жатқан деп саналатын өз төңкерісін (әдеттегі Z жоспары немесе Plan Z) болдырғысы келгендерін айтты. Тарихшы Питер Винн Орталық барлау агенттігінің бұл құпия жоспарды жасауға және оны Чили мен халықаралық баспасөзге ұсынуға үлкен үлес қосқанын мәлімдеді. Гонсало Виал "Z" жоспары мен "Халықтық бірлік" партиясының басқа да жарымәскери жоспарларының ұқсастығын атап көрсетті. 13 қыркүйектегі құжатқа сәйкес, Хайме Гусманға жаңа конституцияны зерттеу жұмысы тапсырылған. Диктатураның алғашқы қадамдарының бірі – Ұлттық жастар кеңсесін (Secretaría Nacional de la Juventud, SNJ) құру болды. Бұл 1973 жылдың 28 қазанында, тіпті 1974 жылдың наурызында хунтаның қағидаларын жариялаудан бұрын жасалды. Бұл диктатураны қолдауға ниет білдірген азаматтық қоғамның белсенділерін жұмылдырудың бір жолы болды.

Ұдайы жасалып жатқан зорлық-зомбылық

"La Tercera" газетінің бірінші бетіне Консепсьондағы шайқаста тұтқынға алынған Квирикина аралындағы тұтқындардың суреті жарияланды. Суреттің астында тұтқындалғандардың кейбіреулері "Халық бірлігінің жергілікті басшылары", ал екіншілері "қолға қару алып, қарулы күштерге шабуыл жасаған экстремистер" екені көрсетілген. Фотография 2013 жылы The Indicter басылымында қайта жарияланды, онда "жергілікті басшылар" қатарында Фернандо Альварес, сол кезде Консепсьон провинциясының тағайындалған басшысы (бір айдан кейін өлім жазасына кесілген); ал шайқасқан "экстремистер" арасында МИР-дің негізін қалаушы және кейін Консепсьон университетінің профессоры Марчелло Феррада де Ноли есімдері айтылды. Төңкеріс саяси көшбасшылар мен қатысушылар ғана емес, Чилидің көптеген қарапайым азаматтарына да әсер етті. Мыңдаған адам қаза тапты, жоғалып кетті және жарақат алды. Еліндегі саяси тұрақсыздық салдарынан көптеген адамдар басқа елдерге көшіп кетті. Канада көптеген чилилік азаматтар үшін баспанаға айналды. "Шиліге арналған арнайы операция" аталған операция арқылы 1973 жылдың 11 қыркүйегінен кейін бірнеше ай ішінде 7000-нен астам чилилік Канадаға қоныс аударды. Бұл босқындар қазір чилилік-канадалықтар деп танылады және олардың саны 38 000-нан асып түседі. АҚШ-тың төңкеріске қатысты пікірі әлі де дау туғызуда. 2014 жылдың соңында, Сенаттың Қарулы Күштер Комитетінің төрағасы Карл Левиннің сұрауымен, Вашингтондағы Ұлттық қорғаныс университетінде орналасқан АҚШ Оңтүстік Командасы (USSOUTHCOM) Уильям Дж. Перри жарты шарлық қорғаныс зерттеулер орталығы (CHDS) Қорғаныс министрлігінің Бас инспекциялық басқармасымен тергеліп жатыр. Ішкі қауіпсіздік қызметінің құпия ақпарат берушілерінің шағымдарында Орталықтың Чилиден келген CHDS профессорын, ол бұрын Пиночеттің бас кеңесшісі болған және Dirección de Inteligencia Nacional / DINA мемлекеттік террористік ұйымының мүшесі болған (1976 жылы Вашингтонда Чилидің бұрынғы сыртқы істер министріне жасаған шабуылы салдарынан екі адам, соның ішінде америкалық азамат қаза тапқан) қорғағаны айтылды. "NDU адам құқықтарын бұзу тарихы бар шетелдік әскери шенеуніктерді жұмысқа алғаны туралы хабарлар таң қалдырады және олар жеңгішсіз", - деді Вермонт штатынан сенатор Патрик Лихи, АҚШ-тың әскери бөлімшелері мен шетелдік қауіпсіздік күштерінің мүшелеріне адам құқықтарын бұзған жағдайда көмек көрсетуді тыйым салатын "Лихи заңының" авторы. 11 қыркүйекте тұтқындалған "Отан және бостандық" қозғалысының әскери жетекшісі Роберто Тиме төңкерістің қаншалықты зорлықпен жүзеге асырылғанын естігенде қатты таң қалды. Ол "Халық бірлігінің" қатал қарсыласы болғанымен, төңкеріс одан да таза болады деп күткен.

Халықаралық реакция

Аргентина президенті Хуан Доминго Перон төңкерісті "континент үшін қасірет" деп айыптады. Төңкеріске дейін Перон өзінің радикалды жақтастарына сабырлы болуға және "Альенде сияқты әрекет етпеуге" шақырған еді. Аргентиналық студенттер Буэнос-Айрестегі Чили елшілігі алдында төңкеріске қарсы наразылық танытып, олардың бір бөлігі "Анд тауларын кесіп өтуге дайынбыз" (dispuestos a cruzar la cordillera) деп ұран салды.