Кіріспе
Неміс драматургі және жазушысы Вольфганг Борхерт (20 мамыр 1921 – 20 қараша 1947) – неміс авторы және драматургы, өміріне диктатураның және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вермахттағы қызметінің күшті әсерін тигізген тұлға. Оның шығармалары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германиядағы «Trümmerliteratur» әдеби бағытының ең белгілі үлгілерінің бірі саналады. Оның ең әйгілі туындысы – Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін жазылған «Draußen vor der Tür» («Есіктің алдында») драмасы. Оның шығармалары адамдық қасиеттер мен гуманизм мәселелерінде кешірімсіздік танытады. Ол неміс соғыстан кейінгі әдебиетінің ең танымал авторларының бірі, оның туындылары неміс мектептерінде осы күнге дейін оқытылады.
Wolfgang Borchert (; 20 May 1921 – 20 November 1947) was a German author and playwright whose work was strongly influenced by his experience of dictatorship and his service in the Wehrmacht during the Second World War. His work is among the best known examples of the Trümmerliteratur movement in post World War II Germany. His most famous work is the drama Draußen vor der Tür (The Man Outside), which he wrote soon after the end of World War II. His works are uncompromising on the issues of humanity and humanism. He is one of the most popular authors of the German postwar period; his work continues to be studied in German schools.
Өмір
Борхерт Гамбургте, Дада журналында Die Rote Erde журналында жұмыс істеген мұғалім Фриц Борхерт пен Гамбург радиосында жұмыс істеген және диалект поэзиясымен танымал болған автор Герта Борхерттің жалғыз баласы болып дүниеге келді. Борхерттің отбасы либералды және прогрессивті болды, олар Гамбургтің интеллектуалды әлеуметтік ортасында араласты. Борхерт партияның жастар қанатында, Гитлер жастары құрамында болған уақытын жек көріп, жиналыстарға қатыспағандықтан босатылды. Ол соғысқа дейінгі шығармаларында (1938–1940 жж.) нацистік диктатураға қарсы шықты. 1940 жылдың сәуірінде Гестапо оны тұтқындап, кейін босатты. Сол жылы ол Гамбургтегі Große Bleichen кітап дүкенінде C. Boysen-де шәкірт болып жұмысқа орналасты. Ол әріптестеріне антифашистік өлеңдерді таратып жүрді. Кітап дүкенінде жұмыс істегенде Борхерт актерлік сабақтарға қатысты, бірақ ата-анасына айтпады. 1941 жылдың басында оқуын тастады. 1941 жылдың 21 наурызында актерлік емтиханды сәтті тапсырғаннан кейін ол Люнбургте орналасқан Landesbühne Ost Hannover театр труппасында жұмыс істей бастады. Оның театрлық мансабы 1941 жылдың маусымында Вермахтқа шақырылуымен тоқталды. Борхерт Шығыс майданына жіберілді, онда ол шығыс қақтығысының барлық қорқынышын көрді, шайқастағы көптеген қазаларға және суықтан, аштықтан және жеткіліксіз жабдықтардан туған құрбандықтарға куә болды. 1942 жылдың 23 ақпанында Ресей майданында күзеттен оралғанда сол қолындағы ортаңғы саусағын жоғалтты. Ол орыс сарбазын кездейсоқ ұстап алғанын, қолға-қол соғысқа түскенін, мылтығы ұрыс барысында атылып, оны жарақаттағанын айтты. Жоғарғы офицер оны әскери қызметтен қашу үшін өзін-өзі мүгедек етуге тырысқан деп айыптап, тұтқындап, оқшаулап ұстады. Сотта әскери прокурор өлім жазасын талап етті, бірақ сот Борхерттің айтқанына сенді және оны кінәсіз деп таныды. Алайда ол дереу "Хаймтикегезец" заңы бойынша режимге қарсы мәлімдеме жасады деген айыппен қайта тұтқындалды. Ол "елді қауіпке тігу" үшін айыпты деп танылып, тағы алты апта қатаң режимде ұстауға сотталды, содан кейін "өзін майданнан дәлелдеу үшін" Шығыс майданға қайта жіберілді. Сол жерде ол мұздап, бірнеше рет гепатитке шалдықты, содан кейін ол медициналық демалысқа жіберілді. Демалыс кезінде ол Гамбург қаласындағы, қазір бомбадан қираған түнгі клубта қайтадан өнер көрсетті. Содан кейін ол казармасына оралды және әскери театр тобына ауысуға сәтті өтініш берді. Ол Кобленцтегі транзиттік лагерьге ауыстырылды, бірақ 1943 жылдың 30 қарашасында жатақханада нацистік пропаганда министрі Йозеф Геббельстің пародийларын айтты. Борхерт жатақханадағы басқа сарбаздың бірімен айыпталып, тұтқындалды және 1944 жылдың 21 тамызында тоғыз айға түрмеге кесілді. Үкім соғыс аяқталғанға дейін кейінге шегерілді, сондықтан ол қайтадан әскерге қайтарылды, бұл жолы көбінесе Янадағы казармасында, 1945 жылдың наурыз айында Франкфурт-на-Майн аймағына жіберілгенге дейін. Оның ротасы 1945 жылдың наурыз айында француздарға бағынды. Олар әскери тұтқын лагеріне тасымалданатын кезде Борхерт және басқалары жүк көлігінен секіріп түсіп, қашып кетті, содан кейін ол Гамбургке (шамамен 370 миль қашықтықта) үйіне қарай жүрді. Ол 10 мамырда, Гамбург британдықтарға берілгеніне бір апта болғаннан кейін, сол жерге келді. Соғыстан кейін Борхерттің жағдайы нашарлай берді. 1946 жылы бір дәрігер оның анасына Борхерт тағы бір жылдан артық өмір сүре алмайды деп күткенін айтты, бірақ Борхерттің өзіне бұл болжам туралы ешқашан айтылмады. Ол театрдағы жұмысын қайта бастады және жазуын жалғастырды. Ол қысқа проза жазды және 1946 жылдың желтоқсанында Laterne, Nacht und Sterne (Латерна, түн және жұлдыздар) өлеңдер жинағын жариялады. 1946 жылдың желтоқсанында және/немесе 1947 жылдың қаңтарында ол Draußen vor der Tür (Есіктің сыртындағы адам) пьесасын жазды. Ол тіпті басылып шыққанға дейін, 1947 жылдың 13 ақпанында радиода қойылып, үлкен сәттілікке ие болды. Кейін 1947 жылы Борхерт Швейцарияның Базель қаласындағы бауыр ауруына арналған санаторияға түсті, онда ол қысқа әңгімелермен айналысып, соғысқа қарсы манифесті жазды: Dann gibt es nur eins! (Содан кейін тек бір нәрсе бар!) Бұл оның бауыр жеткіліксіздігінен қайтыс болғанға дейін болды.
Өлеңдер
Борхерт өлең жазуға жасөспірім кезінен бастап қызығушылық танытты. Оқырмандары оның өлеңдерінде Шекспир, Стефан Георгий және Райнер Мария Рилке сияқты белгілі ақындардың ықпалын сезінді. Рилке оның үлгісі болды, сондықтан ол оған деген құрметін көрсету үшін бір туындысына "Волф Мария Борхерт" деп қол қойды. Ол кейбір ақындардың жолын қуды және оларды өнердегі қанағат алудың көзі деп санады. Мысалы, әскерге шақырылғанда, ол Бодлер, Рембо, Верлен, Муссе, Шиллер және Хёльдерлин есімдерін тізіп, өнерге деген құштарлығын білдірді. Борхерт үшін өлең жазу, қара сөз жазудан оңай болды. Ол күніне шамамен 5-10 өлең жазатын. Әкесі оның жазғандарын қарап, сын таныстыратын, ал Вольфганг мұны мақұлдаудың белгісі деп есептеді. Кейін ол, қандай жағдай болса да, қажеттілік туғанда өлең арқылы өзін-өзі танытуымен белгілі болды. Борхерттің жазбаларынан оның туындыларының сапасынан гөрі, өлең жазу процесінен ләззат алғанын көруге болады. Бұл кейіннен театрға келгенде, өзін жақсырақ жеткізу үшін актер болуына әкелді.
Стиль және әсері
Вольфганг Борхерттің стилі тек өлеңдерімен ғана шектелмеді, оның стилін жарыққа шығарған – қысқа әңгімелері болды. Соғыста бастан өткен оқиғалары оның шығармашылығына үлкен әсер етті, ал туындыларындағы травма оның өмірлік тәжірибесінің көрінісі. Борхерттің жазбаларындағы соғыс және соғыстан кейінгі кезеңдерге қатысты ойлар – соғыс майданының суреттері, соғыс тұтқынының өмірі, қираған Германияға оралған солдаттың хал-ахуалы және апатты соғыстан кейінгі болашаққа деген үміттерді қамтиды. Осыдан бастап оның шығармаларында күрт және шашыраңқы суреттер пайда болды. Оның көптеген туындыларында есте қаларлық кейіпкерлер жоқ, яғни ол адамдар мен заттарды қоғам мен ұлттың қалыптасқан стереотиптерінен тыс сипаттайды. Мысалы, ол өзін, ата-анасын немесе басқа біреуді атаудың орнына, еркектер, жауынгерлер немесе жесірлер туралы айтады. Адамдар оның жазуында тіпті аты-жөнін атамаған кезде де ауырсынуды сезінді, бұл оның адамгершілік жетістігін көрсетеді – қарапайымдылық арқылы адамдардың жүрегіне жете білу. Ол қолданған қарапайым тіл соғыс кезінде өзі де, халық та бастан өткерген азапты жеткізуге көмектесті. Оның "Драусен вор дер Тюр" ("Есіктің алдында") пьесасы – "қайтып келген сарбаздың трагедиясы", оның тақырыбы мүлдем нигилистік болды. Барлығы жойылғандай, өмір сүруге ешқандай мағына қалмағандай көрінді. Күнәнің иісі кеңінен тарады, ал кінәның басты себебі – Құдайдың кінәсі. Тағдырға мойынсұну мен төзімділік болған жоқ. Бұл Борхерттің ішкі сезімдерін және көрермендердің сезімдерін қозғауға деген ниетін көрсетеді. Ол оқиғаларды шашыраңқы түрде көрсетуді және оларды сынған айнадай ұсынуды мақсат етті, көрермендер оны бағалаудың орнына сезінуге мүмкіндік берді. Борхерттің шығармаларында оқиғаны баяндаудың дәстүрлі стилі жоқ, себебі ол өте ауыр тәжірибеден өтті. Оқырман Борхерттің әңгімелерінде үмітсіздік, кінә, жалғыздық, сенімсіздік және еріксіздік сияқты бөлімдерге бөлінгенін көреді. Бұл соғыс тәжірибесінен туған алаңдаған ойлардың, шайқалған жанның және басылмай қалған эмоциялардың салдары болды. Борхерттің шығармашылығы алғашқы күндері аса танымал болмаса да, оның өлеңдері мен прозалық туындыларын ұнататындар көп болды. Соғыс Вольфгангтың жазбаларына мәңгілік із қалдырды, оның туындылары ең жақсы соғыс әдебиетінің бірі деп есептелді. Ол өлеңдері мен әңгімелеріне Райнер Мария Рилке мен Хёльдерлиннің стильдерін енгізді. Рилке метафораларды, метонимияларды және қарама-қайшылықтарды жиі қолданды, бұл Борхертке де әсер етті. Ол өзінің жазбаларында көптеген метафораларды пайдаланды, мысалы, "The Kitchen Clock" атты әңгімесінде сағатты анасы мен жоғалған отбасын еске түсіретін метафора ретінде қолданды. Бұл туынды травмалық әдебиетке өте ұқсас. Хёльдерлиннің Борхертке шабыт берудегі рөлі де зор болды, өйткені Хёльдерлин адамдар мен жерлерді белгілі бір атаулармен таңбалаудың орнына символдарды қолданумен танымал болды. "The Kitchen Clock" әңгімесінде Борхерт кейіпкерлерді сипаттау үшін символдарды пайдаланады, мысалы, қайтып келген сарбазды сипаттағанда: "Ол сағатына қарап, ойланып басын шайқады. Жоқ, мырза, сіз қателесіп жатырсыз. Бұл бомбаларға қатысы жоқ. Бомбалар туралы айтуды тоқтатыңыз. Жоқ, жоқ. Сағат 2:30-да. Түнде де солай. Көбінесе сағат 2:30-да. Міне, сонда мәселе". Мұнда кейіпкердің есімі аталмаса да, оның жеткізгісі келген хабар анық және түсінікті, себебі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін осындай "сағаты" бар адамдар көп болды және олар оның жағдайына қатысты сезімдерін түсіне алады. Борхерт көп оқыған адам болды және басқа елдердің ақындарының туындыларын оқыды. Борхертке американдық азамат соғысы ақыны Уолт Уитмен де ықпал етті. Мысалы, Борхерттің "Laterne, Nacht und Sterne" ("Фонарь, түн және жұлдыздар") туындысы Уитменнің "жастық, қарттық және түн" деген туындысына өте ұқсас. Олар ұйқысыздық пен қараңғылық, суық, аштық және ұзақ уақыт сыртта тұрудың бірдей бейнелерін бөліседі. Кейіннен Борхерттің өмірінде оның жұмысы ұлттық шекарадан тысқары кеңейді, оның туындылары басқа тілдерге, әсіресе ағылшын тіліне аударылды. Вольфганг Борхерттің ең танымал туындысы – "Сырдағы адам" ("The Man Outside") пьесасы, ол 1947 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін бір күн өткен соң қойылды. "Сырдағы адам" пьесасы "Ас үйдегі сағат" сияқты бірдей үнмен айтылды, ол соғыстан оралған тұтқынның үйіне қайта оралуын сипаттайды. Бұл пьесаны алғаш рет 1952 жылы Дэвид Портер ағылшын тіліне аударды, бірақ оның аудармасы осы көркем туындының сапасын төмендетті. Кейін ағылшын продюсері Томас Фишер пьесаны қайта аударып, 1998 жылы Лондонның Гейт театрында қойды. Борхерттің туындыларын аудару шетелдік зерттеушілерге оның өлеңдері мен әңгімелерінде кеңінен ұсынылған травмалық әдебиетті одан әрі зерттеуге мүмкіндік берді. 1988 жылы Вольфганг Борхерттің туындыларын зерттеуге қызығушылық танытқан адамдар тобы Халықаралық Вольфганг Борхерт қоғамын құрды. Қоғамның мақсаты Борхерттің жазбаларын халықаралық деңгейде зерттеуді насихаттау болып табылады.
“ He looked at his clock and shook his head pensively. No, dear sir, no, you are wrong about that. It has nothing to do with the bombs. You should not keep talking about the bombs. No. At 2:30. At night I mean. Nearly always at 2:30. That is just it ”
The character is missing here but the message he wanted to send is clear and deliverable because there are many people who had their different “Clock” after World War II and can relate to his situation. Borchert was a heavy reader and he read the product of other poets from other countries. Borchert was influenced by an American civil war poet Walt Whitman. For example, the “Laterne, Nacht und Sterne“ written by Borchert is very similar to Whitman's “youth, old age, and night”. They share the same images of insomnia with darkness that are mixed with cold, hunger and the long time outside standings Later in Borchert's life, his work extended beyond the national borders as it was translated to other languages, especially English. The most famous work of Wolfgang Borchert was The Man Outside, a play that was first performed in 1947 only one day after his death. The Man Outside has the same tone as the Kitchen Clock so that it describes the return of a prisoner of war to his home. This play was first translated to English in 1952 by David Porter whose translation reduced the quality of this artistic piece. Then, Thomas Fisher, an English producer, retranslated the play and produced it to be played in London in 1998 at the Gate Theater. The translation of Borchert's work opened up the opportunity for foreigners to further study the trauma literature which is greatly presented in his poems and short stories. In 1988, a group of people who were keen on Wolfgang Borchert work initiated the International Wolfgang Borchert Society. The mission of the society is to promote studying Borchert's writings to the international level.