Кіріспе

Орыс әліпбиін романшалау – Wikipedia-да қолданылатын орыс тілінің романдануы. Орыс тілінің романдануы (орыс мәтінін кириллицадан латын әліпбиіне транслитерациялау) латын әліпбиінде жазылған мәтінге орыс есімдері мен сөздерін қосудан басқа, компьютер пайдаланушылары үшін де маңызды, егер оларда кириллицаны енгізуге арналған пернетақта немесе мәтін өңдеу бағдарламасы болмаса, немесе олар орыс пернетақтасының стандарттық түйіндемесін (JCUKEN) пайдаланып жылдам теруге шамасы келмесе. Соңғы жағдайда, олар өз пернетақталарына сәйкес транслитерация жүйесін қолданып, мысалы, ағылшын QWERTY пернетақтасы үшін, содан кейін мәтінді кириллицаға аудару үшін автоматтандырылған құралдарды пайдаланады.

Кириллицадан латынға жүйелі транслитерациялар

Орыс кириллицасын латын әрпіне көшіру үшін бірнеше ерекше және бәсекелес стандарттар бар, олардың ешқайсысы кең танылмаған, ал шындығында транслитерация көбінесе тұрақты стандарттарды қолданбай жасалады.

Ғылыми транслитерация

Ғылыми транслитерация, сондай-ақ Халықаралық ғылыми жүйе деп те аталады, лингвистикада 19 ғасырдан бері қолданылып келе жатқан жүйе. Ол чех әліпбиіне негізделген және ГОСТ пен ISO жүйелерінің негізін қалады.

OST 8483

OST 8483 – орыс тілін латын әрпіне көшіру жөніндегі алғашқы совет стандарты, ол 1935 жылдың 16 қазанында енгізілді.

ГОСТ 16876-71 (1973)

КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Геодезия және картография басқармасы әзірлеген ГОСТ 16876-71 1973 жылдан бері қолданылып келді. ГОСТ 7.79-2000 стандартымен алмастырылды.

ST SEV 1362 (1978)

Бұл стандарт GOST 16876-71 стандартына баламалы және COMECON ресми стандарты ретінде қабылданған.

GOST 7.79-2000 (2002)

GOST 7.79 2000 Ақпарат, кітапхана және баспа саласындағы стандарттар жүйесі – Латын әліпбиін қолданып кириллица әріптерін транслитерациялау ережелері ISO 9:1995 стандартын қабылдау болып табылады. Бұл Ресей Федерациясының және Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (ТМД) ресми стандарты.

ГОСТ 52535.1-2006 (2006)

GOST 52535.1 2006 Жеке куәліктер. Машинамен оқылатын саяхат құжаттары. 1-бөлім. Машинамен оқылатын паспорттар – бұл ICAO стандартының саяхат құжаттарына бейімделуі. Ол 2010–2013 жылдар аралығында қысқа мерзімге ресейлік паспорттарда қолданылды (төменде қараңыз). 2013 жылы стандарт GOST R ISO/IEC 7501 1 2013 стандартымен алмастырылды, онда латын әрпіне көшіру жоқ, бірақ тікелей ICAO латын әрпіне көшіруіне сілтеме жасалған (төменде қараңыз).

ISO/R 9 стандарттары

1954 жылы құрылып, 1968 жылы жаңартылған ISO/R 9 – Халықаралық стандарттау ұйымының (ISO) ғылыми транслитерациясын қабылдауы болды. Ол орыс тілі мен тағы жеті славян тілін қамтиды.

ISO 9 стандарттары

ISO 9:1995 – ISO ұйымының қазіргі транслитерация стандарты. Ол алдыңғы ISO/R 9:1968 стандартына негізделген, бірақ оны қолданудан шығарады; орыс тілінде екеуі де бес қазіргі әріптің жазылуындағы айырмашылықтан басқа толықтай сәйкес келеді. ISO 9:1995 – бұл бірінші тілге тәуелсіз, әрбір таңбаға бірдей әріп сәйкес келетін (диакритикалық белгілерді пайдалану арқылы) жүйе, ол түпнұсқаны дәл береді және кез келген заманауи тілде кириллица мәтінін кері транслитерациялауға мүмкіндік береді.

Біріккен Ұлттар Ұйымының романшалау жүйесі

БҰҰ-ның Географиялық атаулар жөніндегі сарапшылар тобы (UNGEGN) 1987 жылы географиялық атауларды латын әрпіне көшіру жүйесін ұсынды, ол 1983 жылғы GOST 16876-71 нұсқасына негізделген. Оны кейбір халықаралық картаграфиялық өнімдерде табуға болады.

Конгресс кітапханасы (ALA-LC)

Американдық кітапханалар қауымдастығы мен Конгресс кітапханасының (ALA LC) славян алфавиттеріне арналған транслитерация кестелері 1975 жылдан бері Солтүстік Америка кітапханаларында және Ұлыбритания кітапханасында қолданылады. Библиографиялық каталогтау үшін жасалған жүйенің ресми, нақты нұсқасына кейбір діңгек белгілері, екі әріптен тұратын таңбалар және апострофтар қажет. Бұл стандарт көбінесе маманы емес оқырмандарға арналған мәтіндерде пайдалану үшін "жеңілдетілген" немесе "Конгресс кітапханасының өңделген жүйесі" ретінде бейімделеді, онда арнайы таңбалар мен діңгек белгілері алынып тасталады, сөздердің соңғы буындары оңайлатылады және иотталған әріптер өзгертледі.

Британдық стандарт

British Standard 2979:1958 – Оксфорд университетінің баспасының негізгі жүйесі, ал Британ кітапханасы 1975 жылға дейін сатып алынған жариялымдарды тізімдеу үшін оның бір түрі қолданған. Жаңа түсетін жариялымдар үшін Конгресс кітапханасы жүйесі (ALA LC) пайдаланылады.

БГН/БГНК

BGN/PCGN жүйесі ағылшын тілін білетіндер үшін оқуға және айтуға салыстырмалы түрде түсінікті. Көптеген басылымдарда орыс есімдерінің ағылшын тіліндегі нұсқаларын жазу үшін жүйенің жеңілдетілген түрі қолданылады, әдетте ë әрпі yo-ға, iy және yy аяқталған сөздер y-ға өзгертіліп, ъ және ь әріптері үшін апострофтар алынып тасталады. Бұл жүйені ағылшын тіліндегі пернетақтадағы негізгі әріптер мен тыныш белгілерді пайдаланып жазуға болады: ешқандай қосымша белгілер немесе ерекше әріптер қажет емес, бірақ мағынаны дұрыс түсіну үшін нүктелі-сызықтық белгіні (·) қолдануға болады. Бұл нақты стандарт – АҚШ Географиялық атаулар жөніндегі кеңесі және Ұлыбританияның ресми қолданысы үшін Географиялық атаулар жөніндегі тұрақты комитеті әзірлеген BGN/PCGN транслитерация жүйесінің бір бөлігі. Жүйенің орыс тіліне қатысты бөлігі 1944 жылы BGN, ал 1947 жылы PCGN тарапынан қабылданды.

Ресей паспорттарында есімдердің транслитерациясы

Кеңес халықаралық паспорттарында транслитерация француз ережелеріне негізделген, бірақ диакритикалық белгілерсіз болғандықтан, барлық есімдер француз стиліндегі жүйе бойынша транслитерацияланды. 1997 жылы жаңа ресейлік паспорттар енгізілген кезде Ресей Ішкі істер министрлігі диакритикалық белгілерсіз, ағылшын тіліне бағдарланған жүйе құрды, бірақ бұл жүйе де 2010 жылы тоқтатылды. 2006 жылы GOST R 52535.1 2006 қабылданды, ол ресейлік халықаралық паспорттарға техникалық талаптар мен стандарттарды белгілейді және өзінің транслитерация жүйесін енгізеді. 2010 жылы Ресей Федералдық көші-қон қызметі №26 бұйрықты бекітті, онда 2010 жылдан кейін берілген паспорттардағы барлық жеке есімдер GOST R 52535.1 2006 стандартына сәйкес транслитерациялануы тиіс делінген. Жаңа жүйе мен ескі жүйе арасындағы кейбір айырмашылықтарға байланысты, есімнің транслитерациясының ескі нұсқасын сақтап қалғысы келген азаматтар, әсіресе 2010 жылға дейінгі ескі паспортында болған жағдайда, жаңа паспорт алудан бұрын жергілікті көші-қон кеңсесіне жүгіне алатын болды. Стандарт 2013 жылы күшін жойды. 2013 жылы Федералдық көші-қон қызметінің №320 бұйрығы күшіне енді. Онда паспорттардағы барлық жеке есімдер ICAO жүйесі бойынша транслитерациялануы керек екені, ал бұл жүйе 9303 нөміріндегі "Машинамен оқылатын саяхат құжаттары, 3-бөлім" құжатында жарияланғаны айтылған. Бұл жүйе GOST R 52535.1 2006 жүйесінен екі нәрсемен ерекшеленеді: ц әрпі ts (2010 жылға дейінгі жүйелердегідей) деп, ал ъ әрпі ie (жаңалық) деп транслитерацияланады.

Транслитерация кестесі

+ Обычные системы романизации русского кириллического алфавита Научные ISO/R 9:1968 GOST 16876 71(1); UNGEGN (1987) GOST 16876 71(2) ISO 9:1995; GOST 7.79 2000(A) GOST 7.79 2000(B) Дорожные знаки ALA LC BS 2979:1958 BGN/PCGN Паспорт (1997) Паспорт (2010) Паспорт (2013), ICAO А а a a a a a a a a a a a a Б б b b b b b b b b b b b b В в v v v v v v v v v v v v Г г g g g g g g g g g g g g Д д d d d d d d d d d d d d Е е e e e e e e (ye) e e e (ye) e (ye) e e Ё ё ë ë ë jo ë yo e (ye, yo) ë ë ë (yë) e (ye) e e Ж ж ž ž ž zh ž zh zh zh zh zh zh zh З з z z z z z z z z z z z z И и i i i i i i i i i i i i Й й j j j j (jj) j j y ĭ ĭ y y i i К к k k k k k k k k k k k k Л л l l l l l l l l l l l l М м m m m m m m m m m m m m Н н n n n n n n n n n n n n n О о o o o o o o o o o o o o П п p p p p p p p p p p p p p Р р r r r r r r r r r r r r r С с s s s s s s s s s s s s s Т т t t t t t t t t t t t t t У у u u u u u u u u u u u u u Ф ф f f f f f f f f f f f f f Х х x (ch) ch h kh h x kh kh kh kh kh kh kh Ц ц c c c c c cz (c) ts t͡s ts ts ts tc ts Ч ч č č č ch č ch ch ch ch ch ch ch Ш ш š š š sh š sh sh sh sh sh sh sh Щ щ šč šč ŝ shh ŝ shh shch shch shch shch shch shch shch Ъ ъ ʺ ʺ ʺ ʺ ʺ ʺ ʺ ˮ (or loosely ") ˮ ʺ – ie Ы ы y y y y y y' y y ȳ (ui) y y y y Ь ь ʹ ʹ ʹ ʹ ʹ ʹ ʹ (or loosely ') – – – Э э è è ė eh è e' e ė é e e e e Ю ю ju ju ju ju û yu yu i͡u yu yu yu iu iu Я я ja ja ja ja â ya ya i͡a ya ya ya ia ia До 1918 года буквы І і i i i – ì i (i') – ī ī – – – – Ѳ ѳ f (th) ḟ ḟ – f̀ fh – ḟ ḟ – – – – Ѣ ѣ ě ě ě – ě ye – i͡e ê – – – – Ѵ ѵ i (ü) ẏ ẏ – ỳ yh – ẏ y̆ – – – – Прежде 18 века буквы Є є ê (j)e – – – – – – ē – – – – – – Ѥ ѥ ẹ – – – – – – i͡e – – – – – – Ѕ з dz (ʒ) – – – ẑ js – ż – – – – – – Ꙋ ꙋ u – – – – – – ū – – – – – – Ѡ ѡ ô (o) – – – – – – ō – – – – – – Ѿ ѿ ôt (ot) – – – – – – ō͡t – – – – – – Ѫ ѫ ą (u) – – – ǎ – – ą – – – – – – Ѧ ѧ ę (ja) – – – – – – ę – – – – – – Ѭ ѭ ją (ju) – – – – – – i͡ą – – – – – – Ѩ ѩ ję (ja) – – – – – – i͡ę – – – – – – Ѯ ѯ x – – – – – – k͡s – – – – – – Ѱ ѱ ps – – – – – – p͡s – – – – – – Кириллическое Научное ISO/R 9:1968 GOST 1971(1); UNGEGN (1987) GOST 1971(2) ISO9:1995; GOST 2002(A) GOST 2002(B) Дорожные знаки ALA LC BS 2979:1958 BGN/PCGN Паспорт (1997) Паспорт (2010) Паспорт (2013), ICAO

Латын қарпі

Екінші мағынада, орыс тілін романдау немесе латыншалау орыс тілін жазу үшін арнайы латын әліпбиін енгізуді білдіруі мүмкін. Мұндай әліпби міндетті түрде дәстүрлі кириллица орфографиясына тығыз байланысты болуы керек емес. Кириллицадан латынға көшу тарих бойы бірнеше рет ұсынылды (әсіресе Кеңес кезеңінде), бірақ графемалық (мысалы, Волапук сияқты) және фонемалық (мысалы, транслит) сияқты жекелеген транскрипциялардан басқа, ірі көлемде жүзеге аспады. Латын әліпбиін орыс тіліне қабылдаудың ең маңызды мүмкіндігі 1929-30 жылдары КСРО тілдерін латынға көшіру науқаны барысында талқыланды, сол кезде орыс тілін латынға көшіру жүйесін ұсыну үшін арнайы комиссия құрылды.