Кіріспе
Еврей диаспорасында дамыған тілдер мен диалекттер. Еврей тілі – еврей қауымдастықтарында пайда болған түрлі тілдер мен диалекттердің бастауы. Бабылға жер аударылғаннан кейін арамей тілі басым тілге айналып, еврей тілінің орнын басты. Еврей тілдері еврей және еврей-арамей тілдерінің жергілікті еврей емес халықтардың тілдерімен бірігіп кеткенін көрсетеді.
Jewish languages are the various languages and dialects that developed in Jewish communities in the diaspora. The original Jewish language is Hebrew, supplanted as the primary vernacular by Aramaic following the Babylonian exile. Jewish languages feature a syncretism of Hebrew and Judeo Aramaic with the languages of the local non Jewish population.
Ежелгі тарих
Ерте Солтүстік-Батыс Семит (ENWS) материалдары қола дәуірінің соңында – 2350-1200 жж. б.з.д. аралығында куәландырылған. Бұл ерте кезеңде Киелі кітаптағы еврей тілі угарит және Амарна канаан тілдері сияқты басқа Солтүстік-Батыс семит тілдерінен айқын ерекшеленбеген, бірақ темір дәуірінде (1200–540 жж. б.з.д.) көзге түсетін айырмашылықтар пайда болды. Еврей тілі Иордан өзені мен Жерорта теңізі аралығындағы Қанаан деп аталатын аймақта б.з.д. екінші мыңжылдықтың екінші жартысында жеке тіл ретінде қалыптасты. Қазірге дейін табылған ең ерте еврей жазуы Кирбет Кеиафада табылды және б.з.д. 10 ғасырға жатады. Израиль тайпалары б.з.д. бірінші мыңжылдықтың басында Қанаанда патшалық құрды, кейіннен мұрагерлік дауынан соң солтүстіктегі Израиль патшалығы мен оңтүстіктегі Яһуда патшалығына бөлінді. Израиль патшалығы 722 ж. б.з.д. ассириялықтармен, ал Яһуда патшалығы 586 ж. б.з.д. бабылдықтармен басып алынды, оның жоғары топтары жер аударылды және бірінші ғибадатхана қиратылды. Ескендер Зұлқарнайын 332 ж. б.з.д. Яһуданы жаулап алып, эллинистік үстемдік дәуірін бастады. Еврей тілі диаспоралық қауымдар арасында жазу және діни рәсімдердің құралы ретінде кеңінен қолданылып, раввиндік, ортағасырлық және қазіргі заманғы әдебиеттерді қамтитын, еврей тілінің ауызекі тіл ретінде қайта жаңғыруына дейінгі кең көлемді әдебиеттерді құрады.
Еврей тілдерінің дамуы
Яһуди қауымдастықтары еврей-рим соғыстарынан кейін орын алған диаспорада бүкіл әлемге таралып кетті. Кейбіреулері көршілерінің тілдерін қабылдады, бірақ көптегендері осы тілдердің жаңа нұсқаларын жасады, олар жиынтығында "яһуди тілдері" деп аталады. Яһуди тілдері әртүрлі тілдік отбасыларға жатады, бірақ олардың ортақ ерекшеліктері бар, бұл оларды салыстырмалы тіл білімінің жекелеген саласы – яһуди тіл білімін зерттеуге мүмкіндік береді. Яһуди тілдерінің ортақ белгісі – жазу және діни обрядтарда ортақ қолданылуының нәтижесінде пайда болған иврит және яһуди арамей тілдерінің лексикалық элементтерінің болуы. Көптеген яһуди тілдері яһуди емес тілдерден өзгеше фонетикалық, морфологиялық және синтаксистік ерекшеліктерді де көрсетеді. Көптеген жазылған яһуди тілдері ивриттендірілген, яғни иврит әліпбиінің өңделген нұсқасын қолданады. Егер олардың қабылданған атауы болмаса (мысалы, идиш, ладино), бұл тілдердің алдына "Judeo" префиксі қойылады (мысалы, Judeo-итальян, Judeo-араб, Judeo-парсы, Judeo-арамей, Judeo-маратхи, Judeo-малаялам және т.б.). Бұхар яһудилері тажик тілінің диалектісі – бухори тілінде сөйлеседі, ал Тау яһудилері – юдей таты тілінде. 20 ғасырдың басында яһудилер арасындағы секуляризм және халықтың көптеп қоныс аударуы яһуди тілдерінен яһуди емес тілдерге көшуді бастады. Дегенмен, Еуразия мен Африкадағы яһудилердің көпшілігі, сондай-ақ Солтүстік Америка мен Палестинаға көшіп келгендердің көп бөлігі әлі де яһуди тілдерінде сөйлейді. Бірақ Холокост яһуди тілдерін, әсіресе идиштің қолданылуын күрт азайтты. Кейін, әсіресе COVID-19 пандемиясынан бері, идишті оқуға қызығушылық артып, онлайн идиш тілін оқу ресурстарына тіркелу көрсеткіштерінің өскені байқалды.
Жіктеу
Яһуди тілдері, әдетте, диаспорадағы яһуди қауымдастықтарының қоршаған яһуди емес тілдермен байланысында пайда болған ерекше тілдік нұсқалар ретінде анықталады. Көптеген яһудилар өздерінің күнделікті яһуди тілінде сөйлегенімен қатар, Тораны оқу және үйрету міндетін орындау үшін ивритті оқи да, жаза да білді. Яһудилерден діни түсіндірмелердің (таргумим) тілі – еврей арамей тілін, сондай-ақ, көптеген дұғаларды, оның ішінде Қадишті білу де күтілді. Бұл қауымдастықтарда иврит, "Қасиетті тіл" ретінде, діни обрядтар мен оқу үшін қолданылатын ең жоғары тілдік деңгей болды. Иврит-арамей тілі – барлық яһуди тілдеріне ортақ жалғыз адстратум болып табылады.
Мәртебе
Диаспорада дамыған ең көп таралған еврей тілдерінің қатарында идиш, ладино және еврей араб тілдері тобы бар. Идиш – Холокостқа дейін Орталық және Шығыс Еуропада өмір сүрген ашкенази еврейлері дамытқан еврей-неміс тілі. Ладино, сондай-ақ Judezmo және Muestra Spanyol деп те аталады, бұл католик монархтары қуғынға ұшыратқанға дейін Иберия түбегінде өмір сүрген сефард яһудилері дамытқан еврей-испан тілі. Judeo Catalan (сонымен қатар Catalanic немесе Qatalanit деп аталады) – Каталония, Валенсия және Балеар аралдарындағы еврей қауымдастықтары қолданған еврей тілі. Judeo Provençal және Judeo Gascon – француз яһудилері тарихи түрде сөйлеген окситан тілінің екі еврей диалектісі. Көне және ерекше еврей тілдерінің көптегені, оның ішінде еврей грузин, еврей араб, еврей бербер, крымчак, еврей итальян, еврей малаялам тілдері, Еуропалық яһудилерге Холокосттың әсерінен, араб елдерінен яһудилердің көшіп кетуінен, Израильдің алғашқы жылдарындағы ассимиляция саясатынан және басқа да факторлардың салдарынан пайдаланудан шығып қалды. 1850 жылдары еврейлердің ең көп сөйлеген тілі – идиш болған, бірақ бүгінде еврейлер арасында ең көп қолданылатын үш тіл – ағылшын, қазіргі иврит және орыс тілдері, осы ретпен. Идиш, сондай-ақ бірнеше басқа еврей тілдері, ағылшын немесе француз сияқты көршілес халықтардың тілдерінің сөздік қорына үлес қосты. Израильдің бұрынғы мемлекеттік телерадиокомпаниясы «Кол Исраэль» көптеген еврей тілдерінде және диалектілерінде күнделікті қысқа жаңалықтар мен бағдарламалар ұзақ жылдар бойы таратып келді. Ішкі тыңдаушылар үшін ол араб желісінде ирактық еврей араб тілінде хабар таратса, идиш, ладино, марокколық еврей араб, бухар және Judeo Tat тілдерінде де тиісті аймақтардағы ішкі және шетелдік қысқа толқынды тыңдаушылар үшін бағдарламалар дайындады. Сонымен қатар, 1970 жылдардың соңынан бастап екі он жылдан астам уақыт бойы Йеменге йемендік еврей араб тілінде күнделікті 30 минуттық қысқа толқынмен хабар жіберілді. Испанияның халықаралық қоғамдық телерадиокомпаниясы Radio Exterior de España ладино тілінде бағдарламалар ұсынады, оны олар сефарди деп атайды. АҚШ-та және Ресейдің Биробиджан қаласында идиш тілінде жергілікті радиобағдарламалар бар. Judeo Marathi (маратхи: जुदाव मराठी) – маратхи тілінің бір түрі, Үндістанда ерекше мәдениет қалыптастырған Bene Israel еврей этникалық тобы қолданған. Judeo Marathi, басқа маратхи диалекттері сияқты, деванагари әрпімен жазылады. Ол маратхи тілінен жеткілікті түрде ерекшеленбеуі мүмкін, бірақ Кочин еврей қауымының, сондай-ақ Judeo Malayalam, португал және урду тілдерінің әсерінен иврит және арамей тілдерінен алынған көптеген сөздермен сипатталады.
Әліпбилер
Ғасырлар бойы әлемдік яһудилер көшіп барған аймақтардың жергілікті немесе басым тілдерінде сөйлеген, көбінесе ерекше диалектілік формаларды дамытып немесе тәуелсіз тілдерге бөлінген. Бұл тілдердің қалыпты даму бағыты – еврей ұғымдарын және мәселелерін білдіру үшін еврей сөздері мен тіркестерін қосу арқылы болды. Олар көбінесе еврей әріптерімен, оның ішінде қазіргі еврей тілінде қолданылатын тікбұрыш әріптерімен және Раши шрифтімен жазылған. Керісінше, Ладино тілі, бұрын Раши немесе Солитрео шрифтімен жазылса, 1920 жылдан бері Түркияда әдетте латын әліпбиінде, түрік тіліне ұқсас жазылады және кейде грек және кириллица әліпбилерінде басылған. Сонымен қатар, кейбір идиш тілінде сөйлейтіндер еврей әліпбиінің орнына латын әліпбиін қабылдады. Бұл, негізінен, арнайы еврей пернетақталарынсыз интернет арқылы байланыс құруға мүмкіндік беру үшін жасалған.