Кіріспе

1946 жылдан 1971 жылға дейін АҚШ әскерилерінің негізгі ядролық қару орналысы, Альбукерки, Нью-Мексико, АҚШ. Сандия базасы 1946 жылдан 1971 жылға дейін АҚШ Қорғаныс министрлігінің негізгі ядролық қару орналысы болды. Ол Нью-Мексико штатының Альбукерки қаласының оңтүстік-шығыс жағында орналасқан. 25 жыл бойы жоғары құпиялы Сандия базасы және оның бөлімшесі – Манцано базасы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Манхэттен жобасы басталған атом қаруларын зерттеу, әзірлеу, жобалау, сынау және оқыту жұмыстарын жалғастырды. Сандия базасында ядролық қару-жарақтарды жасау, құрастыру және сақтау жұмыстары да жүргізілді. Бұл база Суық соғыс кезеңінде АҚШ-тың ядролық қаруды ұстау мүмкіндігі үшін маңызды рөл атқарды. 1971 жылы ол Киртленд әуе күштері базасымен біріктірілді.

География

Сандия базасы шамамен 35° 02' 25" N, 106° 32' 59" W координаталарында, теңіз деңгейінен 5394 фут (1644 м) биіктікте орналасқан. Ол Альбукеркидің оңтүстік-шығыс бөлігінде, батысында Луизиана бульвары SE және Киртленд әуе базасымен, шығысында Юбанк даңғылы SE және Сандия тауларымен, оңтүстігінде Ислета Пуэбло жерлерімен шектесетін. Гибсон даңғылы SE және Вайоминг бульвары SE бойында қауіпсіздік қақпалары орналасқан.

Ерте тарих

База бұрынғы Окснард Филд әуежайының орнында, бір кезде Альбукеркидегі маңызды әуежай болған жерде салынды. 1930 жылдары басқа әуежай көбірек жолаушыларды тасымалдау арқасында бәсекеге түсті. 1939 жылдан кейін АҚШ армиясы бұл алаңды сатып алды.

Ядролық қару-жарақпен айналысуға көшу

Лесли Гроувс пен Роберт Оппенхаймер соғыс талабымен жасалған, қысқа мерзімді бомба жобалау жұмысын елдің ядролық қаруларын өндіру және күтіп ұстаумен айналысатын тұрақты бейбіт уақыттық операцияға айналдыру қиындықтарымен күресті. Маңызды мәселенің бірі – қызметкерлерді сақтап қалу болды, әсіресе Лос-Аламоста, онда көптеген ғалымдар мен техниктер азаматтық өмірге оралуға асығып жатты. Осы қиындықтарды шешу Альбукеркидегі ескі Окснард алаңын елдің негізгі ядролық қарулар орналасқан жеріне айналдыруға тікелей себеп болды. Атом бомбасын жасау жұмысын Лос-Аламостан келген директоры доктор Джеррольд Р. Захариас атымен аталатын Z бөлімі жүзеге асырды. Z бөлімі қару-жарақтарды жобалау, сынау және құрастыру үшін құрылған еді. Бірақ Лос-Аламоста кеңістік тапшы болды. Сонымен қатар, Z бөлімінің мүшелері әскерилермен тығыз байланыста жұмыс істеуі қажет еді. Гроувс қызметкерлерді сақтап қалу мақсатында, лабораторияны қару-жарақтарды дамытуға көбірек бағыттап, Лос-Аламостан қару-жарақ өндіру және құрастыру қызметтерін көшіруді шешті. Осылайша, Z бөлімін ескі Окснард алаңына көшіру туралы шешім қабылданды. Соғыс аяқталғаннан кейін, Z бөлімінің инженерлік тобы қару-жарақ құрастыру жұмыстарын осы жерде біріктіре бастады. Z бөлімі бастапқыда Юта штатындағы Уендовер-филдте орналасқан, бірақ 1945 жылдың қыркүйегінде Лос-Аламосқа жақын болу үшін Нью-Мексико штатындағы Окснард-филдке көшірілді. 1946 жылға қарай бұл жер жақын маңдағы Сандия тауларының атымен «Сандия базасы» деп аталды. 1947 жылдың қаңтарында Z бөлімінің қалған бөлігі Сандия базасына көшіп келді. Сол айда Соғыс министрі Роберт П. Паттерсон және Әскери-теңіз күштерінің хатшысы Джеймс В. Форрестал Манхэттен инженерлік округінің барлық әскери функцияларын өз мойнына алу үшін Қарулы күштердің арнайы қару-жарақ жобасын (AFSWP) құрды. AFSWP Альбукерки базасын иеленді. Z бөлімі мен AFSWP Лос-Аламостағы қатаң құпия сақтау режимін Сандия базасына әкелді. 1947 жылы Сандия базасында не болып жатқаны туралы көптеген болжамдар айтылған кезде, әскерилер Сандия базасындағы қызмет атом энергиясы заңы бойынша құпия екенін айтты. 1948 жылы армия хатшысы Кеннет Клейборн Ройалл Сандия базасына келгенде, базада «бағытталған зымырандар» әзірленуде деп жалған мәлімдеме жасады.

Қарулы Күштердің арнайы қару-жарақ жобасы және оның жалғастырушылары

AFSWP-ге атом энергиясына қатысты барлық әскери функцияларды орындау жауапкершілігі берілді. Генерал Гроувз басшылықты өз қолына алып, тікелей Бірлескен штабтарға есеп берді. Соғыстан кейінгі елдің ядролық қару-жарағының жағдайына алаңдаған Гроувз сол жердегі инженерлік жұмыстарды бағалау үшін полковник Гилберт М. Дорландты Сандия базасына жіберді. Дорланд ақырында шамамен алпыс жас армия офицерінен тұратын топты жинады, кейін олар "Сандия пионерлері" деп аталды, олар бомба жасау жұмыстарын бақылады. Дорланд сонымен қатар Сандия базасында ядролық қаруды оқыту мектебін құрды. Пионерлер атом бомбаларын қалай құрастыруды және ұшаққа қалай жүктеуді үйренді және жаттықты. Бұл жаттығу миссияларында қолданылған ұшақтар 1945 жылы Жапония үстінен алғашқы атомдық миссияларды орындаған Боинг B-29 Суперфортресс бомбалаушыларына ұқсас болды. Пионерлер мен 509-шы бомбалау тобы (1945 жылғы миссияға қатысқан 509-шы құрама тобының мұрагері) жаттығуларын Киртленд әуе базасынан Уендоверге дейін жүргізді. 509-шы Нью-Мексико штатындағы Розуэллдің жанындағы Уокер әуе базасында орналасқан. 1950 жылдың 12 сәуірінде 509-шы бомбалау тобының B-29 ұшағы Сандия базасынан ұшып шыққаннан кейін көп ұзамай апатқа ұшырады. 13 экипаж мүшесі қаза тапты. Әскерилер апат орнына қатаң қауіпсіздік шараларын енгізді. Апат туралы ресми мәлімдемеде B-29 ұшағы "қалыпты навигациялық оқу ұшуы" кезінде құлағандығы айтылды. Әуе күштері B-29 ұшағы Уокер әуе базасынан ұшып, "жанармай құю" үшін Киртленд әуе базасына қонғандығын мәлімдеді. Сандия базасында Пионерлер Сандия зертханасымен және АЭК-мен бірлесіп атом қаруын жобалау, құрастыру, сақтау және жеткізуді жетілдірді. 1948 жылы Пионерлер Маршалл аралдарындағы Эниветок атолліндегі "Сандстоун" операциясын, атмосфералық сынақтар сериясын қолдады. Sandstone сынақтары сәтті аяқталды, бірақ логистика, ауа райы, қауіпсіздік және қауіпсіздік континенттік сынақ алаңының қажеттігін көрсетті. Сондықтан AFSWP "Жаңғақ" жобасы деп аталған құпия зерттеу жүргізіп, мұндай орынды іздеді. 1950 жылы AFSWP Невададағы Әуе күштерінің Лас-Вегас бомбалау және оқ ату полигонының қолайлы екенін анықтады. Президент Трумэн "Француз жазығы" деп белгіленген орынды бекітті. Соғыстан кейінгі алғашқы континенттік атомдық сынақ 1951 жылдың 27 қаңтарында жүргізілді. Сандия базасында құрастырылған қару сәтті "Able" сынағында Boeing B-50 Superfortress ("D" үлгісі) бомбалаушысынан тасталды. Содан кейін қазіргі Невада сынақ полигоны деп белгіленген жерде 927 атмосфералық және жер асты сынақтары жүргізілді. Бұл сынақтарды AFSWP және оның мұрагерлері Сандия базасынан және оның мұрагерлерінен қолдады. 1949 жылдың маусымында Сандия базасына тағайындалған он бір ұшақтың АҚШ Әскери-теңіз күштерінің бөлімшесі 1952 жылдың тамызында Әскери-теңіз арнайы қару-жарақ құрылғысы (NASWF), 1958 жылы Әскери-теңіз ядролық қару-жарақ бағалау бөлімі (NNOEU) және 1961 жылдың наурызында Әскери-теңіз қару-жарақ бағалау құрылғысы (NWEF) деп қайта аталды. 1992 жылдың қыркүйегінде NWEF ұшу сынақтарын тоқтатқанға дейін, 32 түрлі әскери-теңіз күштерінің ядролық қабілетті 76 ұшақ және шабуыл ұшағының ядролық үйлесімділігі мен қауіпсіздігі сертификатталды. 1966 жылы "Орискани" және 1967 жылы "Форрестал" кемелеріндегі апаттардан кейін NWEF ядролық қауіпсіздік протоколдарын қолданып, бомбалар, торпедалар, теңіз миналары, зымырандар және сонобуйлардан әуеге жеткізілетін сейсмикалық ену детекторына (ADSID) дейінгі ядролық емес авиациялық қару-жарақты қауіпсіз сақтау, тасымалдау, құрастыру, бөлшектеу, алдын ала жүктеу, жүктеу, түсіру, қаруландыру, қарусыздандыру, қайта қаруландыру және жеткізу рәсімдерін әзірледі. 1959 жылы AFSWP Қорғаныс атомдық қолдау агенттігі (DASA) болып қайта ұйымдастырылғандықтан, Сандия базасы DASA-ның Штаб-пәтерлер далалық командасы болып тағайындалды. Келесі он екі жыл ішінде Далалық команданы армия, теңіз күштері және әуе күштері офицерлері басқарды. Сандия базасының қызметкерлері 1960 жылдары ядролық қарудың жоғалуы мен қалпына келтірілуіне байланысты екі ірі оқиғаға көмектесу үшін жіберілді. 1966 жылы Испанияның жағалауындағы Жерорта теңізінің үстінде Boeing B-52 Stratofortress бомбалаушысы мен Boeing KC-135 Stratotanker жанармай құю ұшағы соқтығысты. Бұл оқиға Паломарес оқиғасы деп аталды. Жоғалған төрт ядролық қарудың үшеуі Испаниядағы Паломарес балықшылар ауылының жанында табылды. Төртіншісі ұзақ іздеуден кейін теңізден табылды. Екінші оқиға 1968 жылы Гренландияның Тулесіне жақын жерде B-52 бомбалаушысының құлауынан болды. Үш қару қалпына келтірілді, ал төртіншісі теңізде қалған деп есептеледі. Сандия базасының бағдарламасына кіретін саяхаттардағы маңызды саяси тұлғалардың тоқтау орны болды. Президент Джон Ф. Кеннеди 1962 жылдың 7 желтоқсанында Сандия базасына келді. 1966 жылдың 17 сәуірінде вице-президент Губерт Х. Хамфри Сандия базасындағы нысандарды аралады. 1971 жылы DASA Қорғаныс ядролық агенттігі болып қайта ұйымдастырылды. Далалық қызметтер Сандия базасында қалды, ол Киртленд әуе базасымен біріктірілді. Қорғаныс ядролық агенттігі 1996 жылы миссиясы мен функцияларында өзгеріссіз Қорғаныс арнайы қару-жарақ агенттігі (DSWA) болып қайта аталды. DSWA 1998 жылдың 1 қазанында жаңа құрылған Қорғаныс қауіпсіздігін қамтамасыз ету агенттігіне (DTRA) функциялары ауыстырылып таратылды.

Сандия ұлттық зертханасы

Сандия базасына көшірілгеннен кейін Лос-Аламос зертханасының Z бөлімі 500-ге жуық адамға дейін өсті және 1948 жылдың 1 сәуірінде Лос-Аламостың дербес бөлімшесіне айналды. Сандия зертханасы деп аталған ұйым 1948 жылдың ортасына қарай шамамен 1000 қызметкерге дейін өсе берді. Лос-Аламосты ұзақ жылдар бойы басқарған Калифорния университеті ядролық қару әзірлеудің инженерлік бөлігімен айналысуды қаламайтынын мәлімдеді. Осылайша, 1949 жылы AT&T компаниясының өндіріс бөлімі – Western Electric, пайда табусыз, сыйақысыз негізде басқаруды өз мойнына алды. Зертхананы басқару үшін Western Electric компаниясының толық иелігіндегі Sandia Corporation құрылды. AT&T 1993 жылға дейін келісімшартты сақтап тұрды, содан кейін Мартин Мариетта (қазіргі Lockheed Martin) басқаруды иеленді. Сандия базасындағы ең ірі ұйым 1979 жылы Сандия ұлттық зертханалары болып қайта аталды. Қазіргі таңда ол Альбукерки және Калифорния штатының Ливермор қалаларындағы объектілерде жұмыс істейді. Ұйым жаңартылатын энергия көздері сияқты жаңа зерттеу салаларын дамытуды жалғастыруда.

Манцано базасы

1947 жылдың тамызында «Денвер Пост» газеті авторлық құқықпен қорғалған мақала жариялады, онда әскерилер атомдық қаруды қорғау мақсатында үлкен үңгірлерден тұратын құпия база салып жатыр деген мәлімдеме жасалды. Газеттің хабарлауынша, жаңа база Сандия базасының оңтүстік-шығысындағы Манцано тауларында орналасқан. Әскерилер Сандия базасы маңындағы операциялар мен құрылыс жұмыстарының жоғары құпия екенін мәлімдеді. Бірақ шындығында, AFSWP ел бойынша ядролық қару сақтауға арналған бірнеше базаның бірін салып жатқан еді. AFSWP базаға «Site Able» кодын берді. «Site Able» құрылысы жұмысшылардың сағаттық еңбекақысын 1,75 доллардан 25 центке көтеру талабымен ұзаққа созылды. 1952 жылдың 22 ақпанында аяқталған «Site Able» Манцано базасы болып қайта аталды және Әуе күшінің операциялық басқаруына берілді. «Денвер Пост» газетіндегі хабарлама базаның жалпы сипатын дұрыс сипаттаған болатын. Жақын маңдағы «Койот каньоны» демалыс аймағына келген адамдар (көбінесе әскери қызметкерлер) қауіпті болып көрінетін бекіністерді көре алды. Алайда, әскерилер Манцано базасындағы қызметтің мәнін ресми түрде растаған жоқ. Бір кезде әскери өкіл Манцано базасының Сандия базасымен ешқандай қатысы жоқ екенін айтқан. Кейіннен Манцано алты түпкілікті Ұлттық қойма базасының (ядролық қару үшін) біріншісі екені анықталды. Манцаноға ұқсас басқа бастапқы NSS нысандары: Грей әуе күштері базасы мен Форт-Худ, Техас штатының іргесіндегі Киллин базасындағы «Бейкер» базасы; Кемпбелл әуе күштері базасы мен Кемпбелл фортының (Теннесси және Кентукки штаттары) іргесіндегі «Чарли» базасы; Барксдейл әуе күштері базасының іргесіндегі Боссиер базасындағы «Дог» базасы, Луизиана штаты; Невада штатындағы Неллис әуе күштері базасының іргесіндегі Мед көлі базасы; және Техас штатындағы Лакленд әуе күштері базасының іргесіндегі Медина базасы. 1971 жылдың 1 шілдесінде Манцано базасы Сандия базасымен бірге Киртленд әуе күштері базасына біріктірілді.

Сандия базасындағы басқа да оқиғалар

1950 жылы 8 наурызда Сандия базасындағы тұтқындық ордасында себебі анықталмаған өрт шығып, он төрт тұтқын қаза болды. Бірнеше офицерлер мен әскери өрт сөндірушілер ауыр жарақат алды. 1957 жылы 22 мамырда Биггс әуе базасынан Киртленд әуе базасына ядролық қару тасымалдап ұшып келген B-36 ұшағы Киртленд әуе базасына қонған кезде ядролық қаруды тастап кетті. Қару Кертленд бақылау мұнарасынан оңтүстікке қарай 7,2 километр, Сандия базасының резервациясынан батысқа қарай 0,5 километр жерге құлады. Қарудың жоғары жарылғыш заттарының жарылуынан 3,6 метр тереңдігі және 7,6 метр диаметрі бар кратер пайда болды. Кратер шетіндегі радиоактивті ластану деңгейі 0,5 миллироентгенді құрады.

Сандия базасының қауымдастығы

Қарулы Күштердің Арнайы Қару-жарақ жобасы мен оның ізбасарларының болуына байланысты, Сандия базасында барлық әскер түрлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ Қорғаныс министрлігінің азаматтық қызметкерлері орналасқан. Сандия зертханасы базалық қауымдастыққа көбірек азаматтарды әкелді. Базаның көп бөлігі шектеулі болғанымен, қалған бөлігі әлемдегі басқа АҚШ әскери орналасқан жерлеріне ұқсас болды. 1950 жылдарға қарай, мыңдаған әскери отбасы мүшелері тұруға, сауда жасауға, мектепке баруға, демалуға және дінге келуге арналған жерлер болды. Армия базаның осы бөліктерін басқаруға жауапты болды. Сандия базасының үш аймағында әскери отбасыларға арналған тұрғын үйлер болды. Базаның оңтүстік-батыс бұрышында Зия паркі деп белгілі Уэрри тұрғын үйлері орналасқан. Базаның солтүстік-батыс жағында Першинг паркі деп белгілі Капхарт тұрғын үйлерінің аймағы болды. Бұл аймақ Вайоминг бульварынан Гибсон даңғылының қақпасына дейін созылды. Вайоминг бульварының шығысында Капхарт тұрғын үйлерінің аймағы болды, ол ресми емес "The Loops" деп аталды, себебі көшелер дөңгелек пішіндес және 10-шы Loop, 11-ші Loop сияқты аттармен аталатын. Зия паркінде бір кезде химиялық соғыс жаттығулары өткізілген деп есептелді; алайда, Киртленд Әуе базасының қызметкерлері хабарлағандай, химиялық соғыс жаттығуларын көрсететін жалғыз дәлел – бұл аймақты химиялық соғыс жаттығулары аймағы ретінде көрсететін ескі қолмен салынған карта. Басқа карталарда бұл аймақ химиялық оқу аймағы ретінде көрсетілмеген, сондықтан осы жердің нақты тарихы күмәнді. KAFB қызметкерлері бұл жерді Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, мүмкін, көзден жас шығаратын газбен жаттығулар өткізу орны ретінде пайдаланған деп ойлады. Базада екі мектеп болды. Сандия базалық бастауыш мектебі Вайоминг бульварының бойында, Першинг паркі мен Loops арасында орналасқан; ал Вэрри бастауыш мектебі Зия паркінде орналасқан. Екі мектеп те, қазір де Альбукерки қалалық мектептер жүйесімен басқарылады. Сандия базасының үлкен балалары базаның сыртындағы Ван Бюрен орта мектебінде және Альбукеркидің оңтүстік-шығысындағы Хайленд орта мектебінде оқыды. Сандия базасында офицерлер клубы, сержанттар клубы, комиссариат, базалық дүкен, кинотеатр, жүзу бассейні, кітапхана және жасөспірімдер клубы болды. Сандия базасында азаматтық қызметкерлерге арналған клуб та болды. Базада екі шіркеу, аурухана және балабақша да бар еді.

Киртленд әуе күштері базасымен бірігу

1971 жылдың 1 шілдесінде Сандия базасы және Манцано базасы батысындағы көршісі – Киртланд Әуе күштері базасымен біріктірілді. Бұл бірігу DASA-ның Қорғаныс ядролық агенттігіне өзгеруімен бірге жүрді. Әуе күштері елдің әскери ядролық қарулар бағдарламасына жауапкершілікті қабылдады.