Кіріспе

Американдық психолог (1876–1956)

Роберт Мернс Еркес (Robert Mearns Yerkes; 26 мамыр 1876 – 3 ақпан 1956) – ақыл-ойды сынау және салыстырмалы психология саласындағы еңбектерімен танымал американдық психолог, этнолог, евгенист және приматолог. Еркес адам және приматтардың интеллектін, сондай-ақ гориллалар мен шимпанзелердің әлеуметтік мінез-құлқын зерттеуде пионер болды. Джон Д. Додсонмен бірге Еркес-Додсон заңын жасады, ол ояну мен нәтижелерін байланыстырады. Уақыт өте келе, Еркес 1910 және 1920 жылдары евгениканы қолдауын күшейтті. Оның еңбектері қазіргі ғалымдар тарапынан көне, нәсілшіл теорияларға ұқсас деп есептеледі. Ол 1921-1925 жылдары Science Service ұйымының басқару кеңесінде қызмет етті, қазір ол Society for Science & the Public деп аталады. 1915 жылы Америка өнер және ғылым академиясының, 1923 жылы АҚШ Ұлттық ғылым академиясының және 1936 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.

Білім және ерте мансап

Роберт Еркес Пенсильвания штатының Брейдисвилл қаласында (Айвилендке жақын жерде) дүниеге келген. Пенсильванияның ауылдық жеріндегі шаруа қожалығында өскен Роберт Еркес ауыл шаруасының қиын өмірін тастап, дәрігер болғысы келді. Еркес 1892-1897 жылдары Урсинус колледжінде оқыды. Бітірген соң Гарвард университетінен биология саласы бойынша аспирантураға қабылдануға шақырылды. Гарвардты немесе Филадельфияда медициналық білім алуды таңдауға тура келді, ол Гарвардты таңдады. Гарвардта Еркес жануарлардың мінез-құлқына қызығушылық танытты, сондықтан ол салыстырмалы психологияны зерттеу үшін медициналық білімін кейінге шегерді. Ол 1902 жылы психология кафедрасында философия докторы (Ph.D.) дәрежесін алды. Оның мансабының басында Еркес мектепке төлеу үшін алған қарыздары үлкен әсер етті. Гарвардты бітіргеннен кейін, ол салыстырмалы психологиядан оқытушы және профессордың көмекшісі қызметін атқарды. Бірнеше жыл бойы жазда Радклифф колледжінде жалпы психологиядан сабақ беріп, табысын арттыруға мәжбүр болды. Ол Бостон, Массачусетс штатындағы Бостон психопатиялық ауруханасында психологиялық зерттеулер директоры болып жұмыс істеді. 1907 жылы Еркес өзінің "Билейтін тышқан" атты тұңғыш кітабын жариялады. Осы жылдары болашақ мінез-құлық зерттеушісі Джон Уотсонмен достық қарым-қатынаста болды, олар бір-бірімен идеялар алмасып, ынтымақтастық жасайтын. Сондай-ақ, ол 1903-1911 жылдары Вихт клубының мүшесі болды.

Зияткерлік тестілеу және евгеника

1917 жылы Йеркс Америкалық психологиялық қауымдастығының (АПА) президенті болды. Оның ықпалымен АПА Бірінші дүниежүзілік соғыстағы әскери күш-жігерге бағытталған бірнеше бағдарламаны бастады. Жаңа сарбаздарды психологиялық тексеру жөніндегі комитеттің төрағасы ретінде ол армияның Альфа және Бета интеллект сынақтарын жасады – бұл соғыс кезінде АҚШ-тың 1 миллионнан астам сарбазына тапсырылған алғашқы вербальды емес топтық сынақтар. Йеркс бұл сынақтар туа біткен интеллектіні, білімді немесе оқытуды емес өлшейтінін айтқанмен, мұндай талапты сұрақтардың өзінің мәнісінде қорғау қиын. Альфа сынағының 8-ші сұрағы: "Кепіл Джо мыналардың жарнамаларында пайда болады: (тіс ұнтағы) (құрғақ тауарлар) (тәмәкі) (сабын)". Йеркс осы сияқты сынақтардың нәтижелерін пайдаланып, жақында көшіп келгендер (әсіресе Оңтүстік және Шығыс Еуропадан келгендер) иммиграцияның бұрынғы толқындарынан (Солтүстік Еуропадан келгендерден) айтарлықтай төмен баға алғанын дәлелдеді. Кейіннен нәтижелер тек мәдени сіңіруді өлшейтіндігі анық болды, себебі сынақ нәтижелері АҚШ-та өткізілген жылдар санымен дерлік толық сәйкес келді. Дегенмен, Йеркс еңбегінің әсері американдық ксенофобия мен иммигранттарға қарсы көзқарасқа ұзақ мерзімдік әсер етті. Оның жұмысы иммиграцияны шектеудің қатал және нәсілшілдік евгеникалық негіздерінің бірі ретінде қолданылды. Ол Иммиграция және натурализация жөніндегі палата комитетіне "Евгеникалық сарапшы" болып тағайындалды, онда оның жұмысы дискриминациялық Ұлттық тектік формуланың жасалуына үлкен үлес қосты. Эдвард Л. Торндайкпен бірге Йеркс Гарвардта Йеркске сабақ берген Чарльз Бенедикт Давенпорт құрған Евгеникалық жазбалар кеңсесінің бөлігі – Ақыл-ой қасиеттерінің мұрагерлігі жөніндегі комитеттің мүшесі және төрағасы болды.

Ұлттық ғылыми кеңес

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еркес АҚШ Ұлттық зерттеулер кеңесінде (NRC) жалақылы қызметкер ретінде жұмыс істеді және NRC жыныстық проблемаларды зерттеу комитетін басқарды. Жыныстық проблемаларды зерттеу комитеті Еркеске Рокфеллер қайырымдылық қорындағы шенеуніктермен жақын байланыс орнатуға көмектесті. Бұл байланыстар кейіннен оған шимпанзелерге қатысты жобаларына айтарлықтай қаржы жинауға мүмкіндік берді.

Приматология

Еркес шимпанзелерді зерттеуге ұзақ және көрнекті қызығушылық танытты. Ол бақшадан екі шимпанзе – Чим (еркек бонобо) және Панзи (ұрғашы адамша шимпанзе) сатып алды. Ол оларды үйге алып келіп, бөлмеге орналастырды, онда олар шағын үстел басында шанышқымен тамақтана алды. Чим Еркес үшін ерекше қуаныш болды, ал осы шимпанзе мен психолог бірге өткізген жаз "Адамға жақын" (1924) атты еңбекте баяндалған. 1924 жылы ол Кубада Розалия Абреудің үлкен приматтар колониясында болды. Ол тұтқында шимпанзелерді көбейтуде алғашқы табысқа жеткен адам болды. Оған Харольд Бингхэм, Жозефина Болл және бонобо Чим еріп жүрді. Өкінішке орай, Чим сапар барысында қайтыс болды. Еркес осы сапардан Абреудың кеңестерімен шимпанзелерді өз бетінше өсіру және бақылау бойынша білім алып оралды. 1924 жылы Еркес Йель университетінде психобиология профессоры болып тағайындалды, бұл саланың негізін қалаушы болды. Ол Нью-Хейвенде Йель университетінің приматтар биологиясы зертханасын құрды, содан кейін Флорида штатының Ориндж-Парк қаласында Рокфеллер қорынан қаржыландырылған антропоидтарды өсіру және зерттеу стансасын құрды. Еркiс тiлi Еркiс приматтар биологиясы зертханасында әзірленді. Еркес 1942 жылы директорлық қызметінен кетіп, оның орнына Карл Лэшли келді. Ол қайтыс болғаннан кейін зертхана Джорджия штатының Атланта қаласындағы Эмори университетіне көшірілді және одан әрі Еркс ұлттық примат зерттеу орталығы деп аталды. Оның атын қалай дұрыс айту керегін сұрағанда, ол "Литературный дайджест" журналына "Ер киз" деп жауап берді.

Мұра

2022 жылдың сәуірінде Эмори университеті, Эмори университетінің атау беру комиссиясының еугениканы қолдаған өткен шараларына байланысты атауын өзгерту туралы ұсынысынан кейін, Ұлттық примат зерттеу орталығынан Еркестің есімін алып тастады. 2022 жылдың 1 маусымынан бастап Еркес Ұлттық примат зерттеу орталығы Эмори Ұлттық примат зерттеу орталығы деп аталады.