Кіріспе
Американдық психолог және өнеркәсіптік инженер Лилиан Эвлин Гилбрет (24 мамыр 1878 – 2 қаңтар 1972) – американдық психолог, өнеркәсіптік инженер, консультант және педагог, психологияны уақыт пен қозғалыс зерттеулеріне қолданудың алғашқы пионері болды. Ол 1940 жылдары «өмір сүру өнерінің генийі» деп сипатталды. Гилбрет, Ph.D. дәрежесін алған алғашқы әйел инженерлердің бірі, өндірістік/ұйымдық психологтың алғашқысы саналады. Ол күйеуі Франк Бункер Гилбретпен бірге өнеркәсіптік инженерлік зерттеулеріне, әсіресе қозғалыс зерттеулері мен адам факторы салаларына үлес қосып, тиімділік сарапшылары болды. Олардың екі баласы (Эрнестин және кіші Франк) жазған «Дюжинаға арзан» (Cheaper by the Dozen, 1948) және «Балериналар саяхатта» (Belles on Their Toes, 1950) кітаптары олардың отбасылық өмірінің тарихын баяндайды және үлкен отбасының ұйымдастырылуы мен күнделікті іс-әрекеттеріне уақыт пен қозғалыс зерттеулерінің қалай қолданылғанын көрсетеді. Екі кітап та кейін көркем фильмге айналды. Моллер 1903 жылдың көктемінде Еуропаға саяхаттау үшін Калифорния университетінде докторлық диссертациясын оқуын тоқтатты. 1904 жылы Франк Бункер Гилбретке үйленгеннен және Нью-Йоркке көшкеннен кейін, ол 1911 жылы Берклидегі Калифорния университетінде докторлық диссертациясын аяқтады, бірақ докторлық кандидаттарға қойылатын тұру талаптарын орындамағандықтан оған диплом берілмеді. Диссертация 1914 жылы «Менеджмент психологиясы: ақылдың ең аз шығынды әдістерді анықтауда, оқытуда және орнатудағы функциясы» деген атпен жарияланды. Гилбреттер отбасымен Род-Айленд штатындағы Провиденске көшкеннен кейін Лилиан Браун университетіне оқуға түсті. Ол 1915 жылы қолданбалы психологиядан Ph.D. дәрежесін алды, бұл оны өндірістік менеджменттің пионерлерінен бірі етті. Оның диссертациясының тақырыбы тиімді оқыту әдістері және оқытудағы шығындарды жоюдың кейбір аспектілері болды.
Lillian Evelyn Gilbreth (; May 24, 1878 – January 2, 1972) was an American psychologist, industrial engineer, consultant, and educator who was an early pioneer in applying psychology to time and motion studies. She was described in the 1940s as "a genius in the art of living." Gilbreth, one of the first female engineers to earn a Ph. D., is considered to be the first industrial/organizational psychologist. She and her husband, Frank Bunker Gilbreth, were efficiency experts who contributed to the study of industrial engineering, especially in the areas of motion study and human factors. Cheaper by the Dozen (1948) and Belles on Their Toes (1950), written by two of their children (Ernestine and Frank Jr.) tell the story of their family life and describe how time and motion studies were applied to the organization and daily activities of their large family. Both books were later made into feature films. Moller began studies for a PhD at the University of California, but took time off to travel through Europe in the spring of 1903. Following her marriage to Frank Bunker Gilbreth in 1904 and relocation to New York, she completed a dissertation for a doctorate from the University of California, Berkeley, in 1911, but was not awarded the degree due to her noncompliance with residency requirements for doctoral candidates. The dissertation was published as The Psychology of Management: The Function of the Mind in Determining, Teaching and Installing Methods of Least Waste in 1914. After the Gilbreths relocated their family to Providence, Rhode Island, Lillian enrolled at Brown University. She earned a Ph. D. in applied psychology in 1915, which made her the first of the pioneers of industrial management to have a doctorate. The topic of her dissertation was efficient teaching methods and titled Some Aspects of Eliminating Waste in Teaching.
Неке және отбасы
Лилиан Моллер 1903 жылғы маусымда Бостон қаласында, Франк Бункер Гилбретпен кездесті. Ол Франктің туысы болған күзетшісімен бірге Еуропаға жол тартқанда осы қалада болды. Франк Шығыста бірнеше құрылыс салаларында тәлім алып, Бостон, Нью-Йорк және Лондон қалаларында кеңселері бар мердігерлік фирма ашқан еді. Олар 1904 жылғы 19 қазанда Калифорния штатының Окленд қаласында неке қиып, Нью-Йоркке қоныстанды. Кейін Род-Айленд штатының Провиденс қаласына көшіп, соңынан отбасымен Нью-Джерси штатының Монтклер қаласына көшті. Гилбреттер жоспарлағандай, он екі баласы бар үлкен отбасының иесі болды. Біреуі 1912 жылы жас кезінде қайтыс болды, біреуі 1915 жылы дүниеге келмей қалды, ал қалған он біреуі ересек шаққа жетті, олардың ішінде Эрнестин Гилбрет, Фрэнк Бункер Гилбрет кіші және Роберт Моллер Гилбрет болды. 1924 жылғы 14 маусымда Франк жүрек талмасынан қайтыс болғаннан кейін Лилиан қайтадан тұрмысқа шыққан жоқ.
Мансап
Қырық жылдан астам уақыт бойы Гилбрет психологияны ғылыми басқару және инженерияны зерттеумен үйлестірді. Ол зерттеу, жазу және кеңес беру жұмыстарында әйел және ана ретіндегі көзқарастарын да қосты. Гилбрет қазір өндірістік және ұйымдық психология деп аталатын саланың алғашқы дамушысы болды. Фрэнк қайтыс болғаннан кейін және аза тұру аяқталған соң, Лилиан күйеуіне көрсетілген құрмет оның өзіне бағалаудың белгісі емес екенін түсінді, өйткені оның ең ірі үш клиенті келісімшарттарды жаңартпады немесе тоқтатты. Жақын достары мен әріптестері оған өз фирмаларында жұмыс ұсынды, бірақ ол Фрэнктың бизнесін сақтап қалуды қалады.
Уақыт, қозғалыс және шаршауды зерттеу
Гилбрет пен оның күйеуі «Гилбрет, Инкорпорейтед» инженерлік және басқару консалтингі фирмасында тең серіктес болды. Ол 1924 жылы қайтыс болғаннан кейін де ондаған жылдар бойы компанияны басқара берді. Ғылыми басқару саласындағы пионерлер болған Гилбреттер уақыт пен қозғалыс зерттеулерін тиімді жүргізуде ерекше шеберлік танытты. Олар өз әдістемелерін «Гилбрет жүйесі» деп атады және оны насихаттау үшін «Жұмысты атқарудың ең үздік жолы» деген ұранды пайдаланды. Гилбреттер өз зерттеулері үшін жұмыс процестерін тіркеуге кинокамераны қолданған жаңа техниканы да жасады. Осы бейнежазбалар Гилбреттерге жұмысшылардың қозғалысына сәйкес келетіндей машиналарды қайта жобалауға, тиімділікті арттыруға және шаршауды азайтуға мүмкіндік берді. Шаршауды зерттеу жөніндегі олардың зерттеулері эргономиканың алға басуы болды. Бұған қоса, Гилбреттер ғылыми басқаруға адамдық көзқарас қолданып, жарықтандыруды жақсарту және үзілістер жасау сияқты жұмыс орнының тиімділігін арттыру үшін жаңалықтар жасады, сондай-ақ ұсыныс жәшіктері мен тегін кітаптар сияқты жұмыс орнындағы психологиялық жайлылыққа қатысты идеяларды ұсынды.
Үй шаруашылығы мен үй шаруашылығы
Гилбрет күйеуі 1924 жылы қайтыс болғанға дейін оныңмен бірге жұмыс істеді. Гилбрет балалары жиі эксперименттерге қатысты. Сонымен қатар, Гилбрет қазіргі заманғы ас үйді дамытуға зор үлес қосты, қазіргі таңда кеңінен қолданылатын "жұмыс үшбұрышы" және сызықтық ас үйлерді жасады. Ол 1929 жылы Әйелдер көрмесінде таныстырылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гилбреттер соғыс ардагерлерінің мүшелерін қалыпқа келтіру бойынша пионерлік жұмыс жүргізді. Лилиан Франк қайтыс болғаннан кейін де бизнес және өндірушілермен консультациялық қызметтерді жалғастырды. Оның клиенттерінің ішінде Johnson & Johnson және Macy's компаниялары бар. Лилиан Macy's компаниясында үш жыл бойы сату және кадрлық мәселелерді шешу үшін жұмыс істеді. Шешімдерге көздің шаршауын азайту үшін шамдарды ауыстыру және сату чектерін екі рет жазуды болдырмау кірді. 1926 жылы Johnson & Johnson оны санитарлық төсемшелерді зерттеу үшін консультант ретінде шақырғанда, Гилбрет пен компания үш жағынан пайда тапты. Біріншіден, Johnson & Johnson оның психолог ретіндегі білімін көзқарас пен пікірлерді өлшеу және талдау үшін пайдалана алды. Екіншіден, ол дене мен материалдық заттардың өзара әрекеттесуіне маманданған инженер ретінде тәжірибе алуға мүмкіндік берді. Үшіншіден, оның ана және заманауи мансап иесі ретіндегі беделі компанияның өнімдеріне тұтынушылардың сенімін арттыруға көмектесті. Johnson & Johnson компаниясымен жұмысынан басқа, Гилбрет 1933 жылы Чикаго әлемдік көрмесінде көрсету үшін IBM компаниясымен бірлесіп үстелдің дизайнын жасауда маңызды рөл атқарды.
Еріктілік және мемлекеттік қызмет
Гилбрет жеке консультациялық практикасын жалғастырып, бірнеше мемлекеттік мекемелер мен коммерциялық емес ұйымдарға ерікті және кеңесші болып қызмет етті. 1927 жылы ол Нью-Йорк қаласының Altrusa клубының құрылтайшы мүшесі болды, бұл 1917 жылы қоғамдық қызмет көрсету мақсатында құрылған Кәсіби және іскер әйелдер ұйымы. Гилбреттің үкіметтік жұмысы Герберт Гувермен және оның әйелі Лу Генри Гувермен ұзақ жылдық достығының нәтижесінде басталды, ол екеуін де Калифорнияда таныған (Гилбрет инженерлердің Гуверді президенттікке қолдау науқанындағы әйелдер бөліміне төрағалық еткен). Лу Гувер 1929 жылы Гилбретті скауттар қатарына кеңесші ретінде қосылуға шақырды. Ол жиырма жылдан астам уақыт бойы ұйымда белсенді болып, директорлар кеңесінің мүшесі атанды. Ұлы депрессия кезінде президент Гувер Гилбретті "Жұмысты бөлісу" бағдарламасының жетекшісі ретінде Жұмыссыздықтан көмектесу ұйымына тағайындады. 1930 жылы Гувер әкімшілігі кезінде ол Президенттің жұмыспен қамту жөніндегі төтенше комитетінің әйелдер бөлімін басқарды және жұмыссыздықты азайту үшін әйелдер ұйымдарының ынтымақтастығын қамтамасыз етуге көмектесті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гилбрет үкіметтік топтарға кеңес беруді жалғастырды, сондай-ақ Соғыс еңбек күші комиссиясы, Соғыс ақпарат басқармасы және АҚШ Әскери-теңіз күштері сияқты ұйымдар үшін білім беру және еңбек мәселелері (әсіресе жұмыс күшіндегі әйелдер) бойынша сараптама ұсынды. Өмірінің соңғы жылдарында Гилбрет Химиялық соғыс жөніндегі кеңесте және Гарри Трумэннің Азаматтық қорғаныс жөніндегі кеңесінде қызмет етті. Корея соғысы кезінде ол Қызметтегі әйелдер жөніндегі қорғаныс кеңесші комитетінде жұмыс істеді.
Автор және педагог
Гилбрет өмір бойы оқыту және білім беру саласына қызығушылық танытты. Калифорния университетінде, Берклиде бакалавр ретінде ол мұғалім куәлігін алу үшін жеткілікті білім беру курстарын оқыды, ал Браун университетінде докторлық диссертациясы ғылыми басқару принциптерін орта мектепте оқытуға қалай қолдануға болатыны туралы болды. Род-Айленд штатының Провиденс қаласында тұратын кезінде Гилбрет күйеуімен бірге 1913 жылдан 1916 жылға дейін екі апталық жазғы мектептерде ғылыми басқару бойынша тегін сабақтар берді. Гилбреттер сонымен қатар өнеркәсіп өкілдеріне уақыт пен қозғалысты зерттеудің Гилбрет жүйесін үйретуді талқылады, бірақ ол күйеуінің 1924 жылы қайтыс болғаннан кейін ғана ресми қозғалысты зерттеу курсын құрды. Гилбрет бұл идеяны 1924 жылдың шілдесінде Прагада өткен Бірінші халықаралық басқару конгресінде ұсынды. Оның алғашқы курсы 1925 жылдың қаңтарында басталды. Гилбрет ұсынған сабақтардың мақсаты – «ғылыми әдіс және өндіріс мәселелері бойынша жеткілікті дайындыққа ие ұйым мүшесін сол ұйымдағы қозғалысты зерттеу жұмысын басқаруға дайындау» болды. Курстық жұмыстарға ғылыми басқарудың қолданылуын көру үшін зертханалық жобалар мен жеке фирмаларға сапарлар кірді. Ол 1930 жылға дейін Нью-Джерси штатының Монтклер қаласындағы үйінен жеті қозғалысты зерттеу курсын өткізді. Үлкен отбасын асырау үшін қосымша табыс табу үшін Гилбрет көптеген бизнес және өнеркәсіптік жиналыстарда, сондай-ақ Гарвард, Йель, Кольгейт, Мичиган университеті, МТИ, Стэнфорд және Пердью университеті сияқты колледждер мен университеттерде лекция оқыды. 1925 жылы ол күйеуінен кейін Пердью университетінде қонақ лекторы болып жұмыс істеді, ол жыл сайын лекция оқыған. 1935 жылы ол Пердьюдің механикалық инженерлік мектебінде басқару профессоры және елдегі алғашқы әйел инженерлік профессоры болды. 1940 жылы ол Пердьюде толық профессорлық қызметке тағайындалды. Гилбрет өзінің уақытын Пердьюдің өндірістік инженерлік, өндірістік психология, үй шаруашылығы және деканат кеңсесі арасында бөліп, әйелдердің мансабы бойынша кеңес берді. Марвин Мунделмен бірлесіп, Гилбрет Пердьюдің өндірістік инженерлік мектебінде уақыт пен қозғалысты зерттеу зертханасын құрып, басқарды. Ол сондай-ақ уақыт пен қозғалысты зерттеуді ауыл шаруашылығы зерттеулерінде қалай қолдануға болатынын көрсетті және кейіннен «жұмысты жеңілдету» ұранымен қозғалысты зерттеу әдістерін үй шаруашылығы бөліміне енгізді. Гилбрет 1948 жылы Пердью факультетінен зейнеткерлікке шықты. Пердьюден зейнеткерлікке шыққаннан кейін Гилбрет саяхаттап, лекцияларын жалғастырды. Ол сонымен қатар бірнеше басқа колледждер мен университеттерде сабақ берді және 1941 жылы Ньюарк инженерлік колледжінің басшысы болды. Гилбрет 1955 жылы Висконсин университетінің инженерлік мектебінде Кнапп қонақ профессоры болып тағайындалды. Ол сондай-ақ Брин-Мор колледжінде және Ратгерс университетінде сабақ берді. Брин-Морда оқыта жүргенде ол сол кезде әлеуметтік экономиканың студенті болған Энн Гиллеспи Шоумен танысты, ол кейін Гилбрет басқару консультациялары үшін жұмыс істеді, коммерциялық зерттеулер жүргізді және өмір бойы дос және әріптесі болды. 1964 жылы, сексен алты жасында Гилбрет Массачусетс технология институтының доценті болды. 1968 жылы денсаулығы нашарлай бастаған кезде Гилбрет қоғамдық өмірінен зейнеткерлікке шығып, ақырында зейнеткерлер үйіне түсті.
Өлім және мұра
1972 жылғы 2 қаңтарда Финикс қаласында (Аризона штаты) тоқсан үш жасында инсульттан қайтыс болды. Оның күлі теңізге шашылды. Гилбрет өнеркәсіптік инженер және басқару теориясының негізін қалаушы ретінде танымал болды. «Американың инженерлік саласындағы бірінші ханымы» деп аталған ол, психологиядағы білімін уақыт пен қозғалыс зерттеулеріне енгізіп, компаниялар мен өнеркәсіптердің басқару әдістерін, тиімділігін және өнімділігін қалай жақсарта алатынын көрсетті. Гилбрет өзінің және күйеуімен бірлесіп жазған зерттеулері мен еңбектерінде «ғылыми басқарудағы адам факторының маңыздылығын» ерекше атап көрсетті. Оның ғылыми басқару саласындағы сарапшылығы мен үлесі – психологиялық және ойлау процестерін уақыт пен қозғалыс зерттеулерімен үйлестіру болды. Ол сондай-ақ осы зерттеулердің кеңінен қабылдануына көмектесті. Сонымен қатар, Гилбрет колледждер мен университеттердің инженерлік мектептерінде өнеркәсіптік инженерлік мамандықтарын алғашқылардың бірі болып енгізді. Гилбреттің «Басқару психологиясы» (1914) кітабы инженерлік ойдың тарихындағы маңызды туындылардың бірі және психологияны басқару теориясының элементтерімен біріктірген алғашқы жұмыс болды. Гилбрет материалдарының негізгі сақтау орындары Вашингтондағы Смитсонов институтының Ұлттық американдық тарих мұражайының мұрағат орталығында және Индиана штатының Вест-Лафайетте қаласындағы Пердью университетінің кітапханасы, мұрағаттары мен арнайы коллекцияларында орналасқан. Гилбрет әйелдердің мүдделерін де қорғады. Оның өнеркәсіптік инженерлік саласындағы пионерлік жұмысы осы саладағы әйелдерге үлкен әсер етті. Әртүрлі инженерлік тақырыптар бойынша лекциялар оқығаннан басқа, ол әйелдерді өнеркәсіптік инженерлік және басқару салаларын оқуға шақырды. Пердью университеті 1950 жылы, Гилбрет зейнеткерлікке шыққаннан кейін екі жыл өткен соң, әйелге инженерлік ғылымдары бойынша алғашқы PhD дәрежесін берді. Гилбреттің құрметіне бірнеше инженерлік сыйлықтар тағайындалған. Ұлттық инженерлік академия 2001 жылы жас американдық инженерлердің ең үздік жетістіктерін мойындау үшін Лилиан М. Гилбрет лекциялық бағдарламасын құрды. Пердью университетінің Лилиан М. Гилбрет атындағы ерекше профессор сыйлығы өнеркәсіптік инженерлік кафедрасының қызметкеріне табыс етіледі. Әйел инженерлер қоғамы инженерлік мамандықты аяқтаған әйел студенттерге Лилиан Моллер Гилбрет еске алу сыйлықтарын тартады. Гилбреттің екі баласы да отбасылық өмірі туралы кітаптар арқылы анасына құрмет көрсетті. Гилбреттің ұлы Фрэнк-младший мен қызы Эрнестиннің 1948 жылы жарық көрген «Он екіге арзан» (Cheaper by the Dozen) атты бестселлері 1950 жылы Мырна Лойдың Лилиан және Клифтон Уэббтің Фрэнк рөлінде ойнаған фильмге түсірілді. Кітаптың жалғасы «Тоқсанға келген әдемі қыздар» (Belles on Their Toes, 1950) Фрэнк-младший мен Эрнестин еңбегі негізінде 1952 жылы кинофильмге айналдырылды. Фрэнк-младший анасына құрмет көрсетіп, «Бақытқа уақыт» (Time Out for Happiness, 1972) атты кітап жазды. 2018 жылы Пердью университетінің Инженерлік колледжі жақында PhD дәрежесін алған талантты мамандарды инженерлік ғылымдар саласындағы академиялық мансапқа дайындау және оларды көп салалы зерттеулерге, оқытуға және кәсіби дамуға баулу мақсатында Лилиан Гилбрет докторантурадан кейінгі бағдарламасын құрды.
Марапаттар мен құрметтер
Гилбрет өзінің еңбегі үшін көптеген сыйлықтар мен құрметтерге ие болды. Гилбрет Рутгерс университеті, Принстон университеті, Браун университеті, Смит колледжі және Мичиган университеті сияқты оқу орындарынан жиырма үш құрметті диплом алды. Оның портреті Ұлттық портреттер галереясында ілулі тұр. Пурдью университетіндегі Гилбрет инженерлік кітапханасы Лилиан және Франк Гилбреттердің құрметіне аталған. 1921 жылы Лилиан Гилбрет Америка өнеркәсіп инженерлері қоғамының құрметті мүшесі атанған екінші адам болды. 1924 жылы ол Британ әйелдер инженерлік қоғамына қабылданды. Гилбрет 1926 жылы Америка механикалық инженерлер қоғамының мүшесі болып қабылданды, ол қоғамның екінші әйел мүшесі атанды. 1941 жылы Пурдью университетінің «Мортар Борд» ұйымы Гилбретті құрметті мүше етіп тағайындады. 1944 жылы Америка механикалық инженерлер қоғамы Гилбрет пен оның күйеуіне (қайтыс болғаннан кейін) өнеркәсіптік инженерияға қосқан үлесі үшін Генри Лоуренс Гант медалін табыс етті. Калифорния университетінің түлектер қауымдастығы Гилбретті 1954 жылғы «Жылдың түлегі» деп жариялады. 1965 жылы Гилбрет Ұлттық Инженерлік академияға сайланған алғашқы әйел болды. 1966 жылы Гилбрет Гувер медалін алған алғашқы әйел атанды. 1967 жылы ол Британ әйелдер инженерлік қоғамының құрметті мүшесі болды. 1995 жылы Гилбрет АҚШ Ұлттық Әйелдер Даңқы залына енгізілді.